سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ اگر بخواهیم نگاه رهبر انقلاب به سینما را تنها در چند جمله خلاصه کنیم، شاید مهمترین ویژگی آن، پرهیز از قضاوتهای سطحی باشد. مرور اظهارنظرهای ایشان درباره آثاری چون «مریم مقدس»، «مارمولک»، «شیار۱۴۳»، «ماجرای نیمروز» و «یه حبه قند» تازهترین اثر ابراهیم حاتمیکیا یعنی «موسی کلیمالله» نشان میدهد که در این نگاه، فیلم پیش از هر چیز یک اثر هنری است. اثری که باید با معیارهای روایت، محتوا، تأثیرگذاری فرهنگی و کیفیت هنری سنجیده شود، نه فقط با برداشتهای شتابزده یا حاشیههای پیرامونی آن.
نکته قابل توجه آن است که فیلمهایی که مورد توجه رهبر انقلاب قرار گرفتهاند، از نظر موضوع، سبک و ژانر هیچ شباهت ظاهری با یکدیگر ندارند و از آثار تاریخی و قرآنی گرفته تا درام اجتماعی، طنز انتقادی و فیلمهای سیاسی را در برمیگیرد. همین تنوع نشان میدهد که ملاک ارزیابی، تعلق فیلم به یک گونه خاص نیست، بلکه میزان موفقیت آن در روایت، شخصیتپردازی، صداقت هنری و انتقال مفاهیم فرهنگی است.
اهمیت سینمای دینی
نخستین ویژگی این نگاه، توجه ویژه به سینمای دینی است، البته نه فقط فیلمی درباره شخصیتهای مقدس باشد بلکه باید به عنوان یک اثر بتواند روایت دینی را با زبان هنر بیان کند.
سریال «مریم مقدس» به کارگردانی شهریار بحرانی، یکی از مهمترین تجربههای سینمای دینی ایران محسوب میشود. سریالی که برای نخستین بار زندگی حضرت مریم(س) را با روایتی سینمایی بازآفرینی کرد و کوشید میان روایتهای اسلامی و ظرفیتهای دراماتیک پیوند برقرار کند.
رهبر انقلاب ۷ آبان ۱۳۷۸ به مناسبت میلاد حضرت عیسی در پشت صحنه سریال حاضر شدند که اتفاقی بیسابقه برای سینمای ایران بود. حسن علیاکبری، تهیهکننده «مریم مقدس» درباره این این حضور تاریخی چنین میگوید: «سکانسی که آقای شهریار بحرانی به عنوان مدیر فیلمبرداری برای آن سکانس تعیین کرده بود، مربوط به اولین باری بود که مریمِ کودک، یعنی دخترک کوچک ما، قصد ورود به معبد سلیمان را داشت. خداوند مرحوم پرویز پورحسینی عزیز را رحمت کند، ایشان نقش حضرت زکریا (ع) را بازی میکردند. در این صحنه، حضرت زکریا پشتیبان حضرت مریم بود و قرار بود این دختربچه کوچک که مانند یک گنجشک، پرندهای کوچکی بود که در برابر پلههای زمخت معبد قرار گرفته بود و باید آن پلهها را به تنهایی بالا میرفت. درحالیکه کاهنانی که در بالا ایستاده بودند، همگی به شدت مخالف ورود یک دختر و یک بانو بودند به معبد سلیمان، اما حضرت زکریا از ایشان حمایت میکردند. ما این سکانس را به صورت از پیش طراحی شده تنظیم کرده بودیم تا در موقعیت پیشبینشده، رهبر شهیدمان نظارهگر فیلمبرداری باشند. زمانی که این صحنه فیلمبرداری شد، حال حضرت آقا کاملاً دگرگون گشت و از زیبایی و کیفیت اجرای آن بسیار خشنود شدند. ایشان خود شاهد فیلمبرداری تا پایان کار بودند. ما از ایشان خواهش کردیم که برای عزیزان سخنرانی کنند و ایشان نیز پذیرفتند.»
رهبر انقلاب کمی بعدتر فیلمنامه «مریم مقدس» را میخوانند و طبق گفته تهیهکننده اثر، به تمجید از فیلمنامه میپردازند و میفرمایند: «من بارها تفسیر سوره مریم سلامالله علیها را مطالعه کردهام یا درس دادهام یا در خلوت خود با آن لذت بردهام، اما شما آن گونه در این فیلمنامه سخن گفتهاید که من احساس کردم من کاری نکردهام.»
همین نگاه را میتوان در تمجید اخیر ایشان از فیلم «موسی کلیمالله» نیز مشاهده کرد. جایی که پس از تماشای فیلم، آن را «عالی» توصیف کردند و ضمن ابراز خرسندی از تولید چنین اثری، بر ادامه این پروژه تأکید کردند. این اظهارنظر نشان میدهد که حمایت از آثار فاخر دینی، همچنان یکی از مؤلفههای ثابت نگاه ایشان به سینما بوده است.
توجه به فیلمهای دفاع مقدس
فیلم «شیار۱۴۳» یکی دیگر از فیلمهای مورد توجه رهبری بوده است. ایشان پس از تماشای فیلم جلسهای را با عوامل آن میگذارد که اصغر پورمحمدی به عنوان یکی از حاضران در جلسه، نظرات رهبر درباره فیلم را چنین روایت میکند: «آقا یک سری از محاسن فیلم را هم بیان کردند. مثلا اینکه فیلمنامه آن خیلی خوب نوشته شده و قصه خوبی داشت، گرهها، تعلیقها، کششها و فراز و فرودهای آن خوب از کار درآمده است، بازیگران فیلم هم خیلی خوب انتخاب شدهاند مخصوصا نقش اول فیلم که توانسته است بسیار واقعی بازی کند و مخاطبین را تحت تأثیر قرار بدهد.»
توجه رهبر انقلاب به «شیار ۱۴۳» تنها به مضمون دفاع مقدس محدود نبود. آنچه در سخنان ایشان برجسته است، تأکید بر عناصر حرفهای سینما مانند فیلمنامه، تعلیق، ریتم روایت و انتخاب بازیگران است. نکتهای که نشان میدهد حتی در آثار ارزشی نیز کیفیت هنری، شرط اصلی اثرگذاری تلقی میشود.
فیلم «ماجرای نیمروز» به کارگردانی محمدحسین مهدویان، یکی دیگر از فیلمهای مورد توجه رهبر شهید بوده است. ایشان پس از تماشای «ماجرای نیمروز» از آن تعریف میکنند و میفرمایند: «فیلمتان عالی بود... د. خیلی خوب بود. نشستیم استفاده کردیم و لذت بردیم. کار شما روی آن سکوی جشنواره هم بسیار بسیار خوب بود. اولاً کارگردانی عالی بود، بازیها عالی بود، قصه عالی بود، فیلم خوشُساخت بود، خیلی خوب بود. آن روزی که این قضیه اتفاق افتاد من دفتر امام بودم، همان ظهر. این بچهها از جمله این آقای سیفاللّهی و اینها که بودند در قضیه، (محاصرهی منزل موسی خیابانی) آمدند گفتند که قضیه تمام شد. آمده بودند به امام گزارش بدهند. حالا انشاءاللّه یک کاری برای آقای لاجوردی بکنید. لاجوردی از آن شخصیتهایی است که شایسته است برایش کار بشود. لاجوردی کسی است که ما قبل از انقلاب توی دوستان مبارزی که عدهای از بازاریها هم در میان آنها بودند. به مرحوم لاجوردی میگفتیم مرد پولادین؛ آن روز، یعنی سالهای ۵۲ و ۵۳. یعنی واقعاً یک عنصر پولادین بود. گریمها خیلی خوب بود. شهید بهشتی را خیلی خوب از آب درآوردید.»
در این نگاه، بازخوانی تاریخ زمانی ارزشمند است که از قالب شعار فاصله بگیرد و با تکیه بر روایت دقیق، شخصیتپردازی و بازسازی باورپذیر وقایع، مخاطب را با گذشته روبهرو کند. تحسین همزمان کارگردانی، بازیها، گریم و روایت تاریخی، مؤید همین رویکرد است.
دفاع از یک اثر هنری
فیلم «مارمولک» به کارگردانی کمال تبریزی، یکی از فیلمهای مناقشهبرانگیز سینمای ایران است. این فیلم در زمان اکران با حاشیههای زیادی روبهرو شد و دست آخر خیلی زود از اکران پائین آمد. با وجود نظرات منفی و غیرکارشناسانه برخی افراد، رهبر انقلاب از این فیلم دفاع کردند.
تبریزی درباره ملاقات با رهبر انقلاب و نظر ایشان درباره فیلم «مارمولک» چنین میگوید: «من در چند جلسه که مقام معظم رهبری را دیدم فقط از فیلم تعریف کردند و نتیجهگیری که از فیلم کردند این بود که متاسفانه این فیلم از طرف کسانی که باید فهمیده میشد، نشد. مشکل به آنجا برمیگردد که این تسلط نسبت به متون و آثار هنری وجود ندارد. در صورتیکه مقام معظم رهبری در این زمینه خیلی تسلط دارند، ایشان قبل از این که در این موقعیت باشند این آشنایی و تسلط کافی را نسبت به رمان و آثار هنری داشتهاند. یکی از با مهارتترین خوانندگان کتاب و رمان، خود ایشان هستند و از کسانی هستند که تمام کتابهایی که جدید منتشر میشود را میخوانند و وقتی با ایشان صحبت میکنی میگویند که فلان کتاب جدید را (خارجی و داخلی) خواندهام و در مورد آن صحبت میکنند. مطالعه ایشان خیلی بالا است در صورتی که متاسفانه آنهایی که مسئولیت فرهنگی دارند این مطالعات را ندارند.»
این جملات، فراتر از دفاع از یک فیلم هستند و نقدی بر شیوه مواجهه با آثار هنری به شمار میروند. در نگاه رهبر شهید، پیش از صدور حکم درباره یک فیلم باید زبان سینما، استعاره، طنز و روایت را شناخت. ایشان در جلسه با فیلمسازان و کارگردانان نیز به ارزشهای هنری و محتوایی فیلم «مارمولک» اشاره کردند.
فیلم «یه حبه قند» ساخته رضا میرکریمی، از شاخصترین آثار سینمای اجتماعی ایران است. فیلمی که خانواده ایرانی، آیینها، سنتها و روابط انسانی را با زبانی شاعرانه روایت میکند.
میرکریمی، نظر رهبر شهید درباره «یه حبه قند» را اینگونه نقل میکند: «سر صحنه فیلمبرداری بودم، داماد رهبر شهید، آقای دکتر مصباح تماس گرفتند؛ چقدر ایشان انسان شریفی بود. من شهادت میدهم همه خانواده ایشان بسیار دست پاک و ساده زیست بودند. ایشان تماس گرفت و گقت من حامل یک پیام هستم. رهبری «یه حبه قند» را دیدهاند و خیلی اصرار داشتند من سریع زنگ بزنم و به شما بگویم که خیلی این فیلم را پسندیدم. شخصیت اصلی فیلم نامش پسندیده است که ایشان از این واژه هم استفاده کرده بودند. سپس توضیح دادند مثل اینکه یک جماعتی به ایشان گفته بودند که این فیلم مناسبی نیست و زن و مرد سر یک سفره مینشینند. ایشان فیلم را همراه با خانواده دیدند. بعد که دیدند رو به جماعتی که این حرف را زده بودند گفتند اینکه فیلم خیلی خوبی بود. گفته بودند ما سر همین سفرهها بزرگ شدهایم و همچنین گفته بودند خیلی فیلم ایرانی است. این سه جملهای بود که از ایشان درباره «یه حبه قند» شنیده بودم.»
وقتی صحبتهای رهبر شهید کنار یکدیگر قرار میگیرند، الگویی روشن شکل میگیرد و در این الگو، فیلم خوب فیلمی شعاری نیست و اثری است که روایت درستی داشته باشد، انسان را تحت تأثیر قرار دهد، هویت فرهنگی را بازنمایی کند، زبان هنر را بشناسد و مخاطب را به اندیشیدن وادارد.
شاید به همین دلیل است که در میان فیلمهایی که مورد توجه رهبر انقلاب قرار گرفتهاند، از آثار تاریخی و دینی مانند «مریم مقدس» و «موسی کلیمالله» گرفته تا فیلم اجتماعی «یه حبه قند»، طنز انتقادی «مارمولک» دیده میشود. در منظومه فکری ایشان، سینما یک هنر راهبردی و رسانهای تمدنساز است که میتواند در شکلدهی به حافظه تاریخی، تقویت هویت ملی، انتقال مفاهیم دینی و اخلاقی و حتی تعریف دوباره نسبت جامعه با گذشته و آینده نقشآفرین باشد.