کافی است اندکی از هیاهوی زائران در رواق‌ها فاصله بگیرید و در میانه صحن کهن قریش بایستید؛ پیش از آنکه چشم بر جزئیات معماری متمرکز شود، نوعی تعارض نامحسوس نگاه را به خود می‌خواند. روی بخشی از دیوارهای صحن، رقص ملایم صورتی‌های رنگ‌پریده، زردهای کدر و گل‌های آبرنگیِ دست‌نقاشی‌شده خودنمایی می‌کند که یادگار چیره‌دست‌ترین استادکاران شیراز در عهد ناصرالدین‌شاه قاجار است؛ هنری نجیب که زیر تابش آفتاب بغداد حیاتی آرام را روایت می‌کند. اما چند گام آن سوتر در همان امتداد کالبدی، ناگهان لحن دیوار دگرگون می‌شود: رنگ‌هایی براق، خطوطی خشن و کاشی‌های معرقی که هیچ سنخیتی با اتمسفر هفت‌رنگ این فضا ندارند.
صحن قریش که پیشینه‌اش به سده دوم هجری و زمان تدفین امام موسی کاظم(ع) و سپس امام جواد(ع) در اراضی شمال‌غربی بغداد بازمی‌گردد، در طول ۱۲قرن دستخوش توسعه حکومت‌های متعدد بوده است. با این حال، شناسنامه تزئینی این صحن در دوره ناصری و به همت فرهاد میرزا معتمدالدوله با کاشی‌کاری هفت‌رنگ تثبیت شد. در دهه‌های متأخر، آسیب‌های ناشی از نم‌زدگی، فرسودگی و مرمت‌های شتاب‌زده، به جای بازآفرینی اصیل، به ورود مصالح بازاری و شیوه‌های غیرهمگون انجامید؛ وضعیتی که یکپارچگی بصری بارگاه جوادین(ع) را مخدوش کرد و سبب شد تزئینات صحن دیگر با زبانی واحد با زائر سخن نگوید. اکنون ماه‌هاست که متخصصان شرکت آرایه‌های معماری رضوی در قالب پروژه‌ای جامع، مأموریت نجات این شناسنامه تاریخی را بر عهده گرفته‌اند. پروژه پایش، مرمت و بازآفرینی کاشی‌های هفت‌رنگ قاجاری صحن قریش در حرم مطهر کاظمین توسط متخصصان شرکت آرایه‌های معماری رضوی ادامه دارد تا شناسنامه بصری و اصالت کالبدی این مکان تاریخی احیا شود و تاکنون سردر باب‌القبله در صحن قریش را به اتمام رسانده‌اند. پروژه‌ای که ابعاد، چالش‌ها و مراحل پیشرفت آن در گفت‌وگو با مدیرعامل شرکت آرایه‌های معماری رضوی و مدیر این پروژه تشریح شده است.
چگونه اصالت هفت‌رنگ قاجاری زیر وصله‌های ناهمگون مدفون شد
مصطفی جعفریانی، مدیرعامل شرکت آرایه‌های معماری رضوی با اشاره به پیشینه شکل‌گیری تزئینات این صحن اظهار کرد: اماکن متبرکه کالبدهایی پویا و همواره در حال تنفس هستند که روزانه پذیرای خیل عظیمی از زائران‌اند؛ از این رو بروز آسیب‌های فیزیکی ناشی از عوامل جوی و فرسایش زمان در آن‌ها امری اجتناب‌ناپذیر است. با این حال، در دهه‌های گذشته رویکرد رایج در مدیریت کالبدی عتبه بر پایه رفع فوری نواقص و پوشاندن آسیب‌ها استوار بوده، بدون آنکه سندیت تاریخی تزئینات مورد توجه قرار گیرد.
وی بیان کرد: در ادوار مختلف، هر گاه بخشی از کاشی‌های هفت‌رنگ قاجاری دچار ریزش یا شکستگی می‌شد، دست‌اندرکاران این حرفه، با تکیه بر مصالح دم‌دستی یا سبک‌هایی نظیر کاشی معرق که جلوه‌ای شفاف‌تر و تولیدی آسان‌تر در بازار داشتند، حفره‌ها را پر می‌کردند. این امر در گذر سالیان متمادی موجب شد سبک شاخص کاشی‌سازی شیراز که مبنای کالبدی صحن بود، زیر لایه‌ای از الحاقات ناهمخوان مدفون و آشفتگی دیداری جایگزین آرامش قدسی فضا شود.
مدیرعامل شرکت آرایه‌های معماری رضوی تصریح کرد: پروژه حاضر صرفاً یک اقدام روبنایی یا قرارداد تعویض کالبدی نیست؛ بلکه طرحی جامع و علمی برای بازخوانی هویت اصیل صحن است که بر مبنای مستندنگاری‌های دقیق تاریخی و نجات بافت اصیل پی‌ریزی شده است.
خط قرمز مرمت؛ حفظ حتی یک خشت سالم
جعفریانی با تأکید بر پایبندی کامل به موازین بین‌المللی مرمت آثار تاریخی اظهار کرد: رویکرد ما در صحن قریش هرگز تخریب الحاقات به قصد نوسازی کل بنا نیست. خط قرمز ما در این پروژه، حفظ تمامیت فیزیکی حتی یک خشت یا تکه کاشی سالمی است که از دوران قاجار به یادگار مانده است. کاشی‌های سالم و پایدار به‌دقت تثبیت و پاک‌سازی می‌شوند و صرفاً بخش‌های مفقوده یا به‌شدت آسیب‌دیده با نمونه‌های بازتولیدشده تکمیل می‌شوند.
وی بیان کرد: تنها بخش‌هایی که از بدنه صحن جدا می‌شوند، کاشی‌های فاقد ارزش تاریخی هستند که در دهه‌های اخیر به‌صورت التقاطی و با تکنیک معرق نامتجانس بر دیواره‌ها الصاق شده و کالبد فضا را دچار اغتشاش کرده بودند. جایگزینی این وصله‌های ناهمگون، همنوایی از دست رفته را بار دیگر به نماهای صحن بازمی‌گرداند.
صورتی قاجاری؛ امضای مکتب کاشی‌سازی شیراز
مهندس اکبریان، مدیر این پروژه در ادامه به ویژگی‌های منحصربه‌فرد هنری کاشی‌های قاجاری صحن قریش اشاره کرد و گفت: مکتب کاشی‌کاری هفت‌رنگ شیراز در دوره قاجار، به‌ویژه در آثار برجامانده از کاروان هنرمندانی که به عتبات عالیات اعزام شدند، با هیچ یک از سبک‌های معرق صفوی یا حتی هفت‌رنگ‌های اصفهان و تهران قابل مقایسه نیست. این سبک با پالت رنگی ویژه‌ای تعریف می‌شود که محور آن صورتی مات موسوم به صورتی قاجاری، زرد لیمویی کدر، سبز پسته‌ای و آبی‌های محو است.
وی خاطرنشان کرد: در این مکتب، نگاره‌های گل‌فرنگ، گل‌وبته و گل‌ومرغ با قلم‌گیری‌های آزاد و بدون خطوط مرزی ضخیم اجرا شده‌اند، به‌گونه‌ای که جلوه بصری آن‌ها شباهت کم‌نظیری به نگارگری آبرنگ پیدا می‌کند. بازتولید چنین شاخصه‌هایی در دوران معاصر با تکیه بر ابزارهای صنعتی روز یا رنگ‌های آماده شیمیایی غیرممکن است؛ چراکه رنگ‌های صنعتی شفافیتی براق دارند و در هم‌نشینی با کاشی‌های دیرین، وصله‌ای زننده ایجاد می‌کنند.
اکبریان یادآور شد: تیم کارشناسی شرکت آرایه‌های معماری رضوی با ماه‌ها نمونه‌برداری میدانی و کالبدشناسی در کارگاه‌های تخصصی، ترکیبات خاک رس، دانه‌بندی بدنه و ترکیبات اکسیدهای معدنی لعاب‌های عهد ناصری را بازخوانی کردند تا به همان فرمول پخت سنتی و لطافت بصری دست یابند.
از نمونه‌برداری میدانی تا تطابق ۹۵درصدی با اصل
وی افزود: کارشناسان شرکت آرایه‌های معماری رضوی تمامی نقوش مخدوش‌شده صحن قریش را به‌صورت میلیمتری برداشت و بازطراحی کردند. در این فرایند، نقاشان چیره‌دست شرکت، طرح‌های گل‌فرنگ و کتیبه‌های تاریخی را مطابق خطوط اصیل قلم‌گیری کردند تا محصول نهایی، از نظر فرم و بافتار، تمایزناپذیر از قطعات اصیل قاجاری باشد.
اکبریان خاطرنشان کرد: هنگامی که نخستین محموله از کاشی‌های بازآفرینی‌شده در بخش‌هایی از صحن قریش نصب شد و در مجاورت نمونه‌های تاریخی قرار گرفت، آزمون‌های بصری کارشناسان میراثی و فنی عتبه کاظمیه نشان داد پیوستگی نقش و تطابق رنگ‌ها به بیش از ۹۵درصد رسیده است؛ رخدادی که اعجاب متخصصان عراقی را در بازشناسی کاشی نوساز از تاریخی برانگیخت.
سندی که راه تصمیم‌های سلیقه‌ای را می‌بندد
مدیر این پروژه بزرگ‌ترین ثمره این اقدام را فراتر از اجرای فیزیکی دانست و تأکید کرد: ماندگارترین دستاورد این پروژه، تدوین «نظام‌نامه و سند جامع هویت بصری صحن قریش» است. با تهیه این سند بالادستی، برای نخستین بار یک مرجع مدون علمی در اختیار عتبه کاظمیه قرار می‌گیرد تا از این پس، هر گونه مداخله کالبدی، نصب تجهیزات یا بهسازی‌های عمرانی در این صحن، ملزم به رعایت چارچوب‌های تاریخی مکتب هفت‌رنگ قاجار باشد و راه بر هر گونه تصمیم سلیقه‌ای در آینده مسدود شود.
گفتنی است، صیانت از شاهکارهای معماری و هنرهای وابسته به بقاع متبرکه جهان تشیع، مأموریتی فرامرزی است. توان مهندسی و هنری شرکت آرایه‌های معماری رضوی این قابلیت را اثبات کرده است که متخصصان این آستان می‌توانند به عنوان مرجع اصلی بازآفرینی، حفاظت و مرمت تزئینات کهن در کل اعتاب مقدسه نقش‌آفرینی کنند و اصالت کالبدی این یادمان‌های قدسی را برای نسل‌های آینده پایدار نگاه دارند.
خبرنگار: وحدانه آخوند شریف