خوزستان -نویسنده و پژوهشگر خوزستانی با تأکید بر نقش نویسندگان بومی در ثبت حافظه تاریخی و فرهنگی خوزستان، حمایت از چرخه کامل تولید و انتشار آثار بومی، توجه به ذائقه مطالعاتی نسل جدید و تبدیل کتاب‌خوانی از یک فعالیت مناسبتی به سیاستی مستمر را از مهم‌ترین ضرورت‌های توسعه فرهنگ مطالعه در استان بیان کرد.

سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - نرگس امیری: هم‌زمان با هفته کتاب و کتاب‌خوانی و با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم»، موضوع ترویج فرهنگ مطالعه، جایگاه نویسندگان بومی و ضرورت تقویت زیرساخت‌های فرهنگی در استان خوزستان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

عاشور حسن‌زاده عرب نویسنده و پژوهشگر خوزستانی که ۱۴ سال فعالیت در کتابخانه‌های عمومی و تجربه مسئولیت در دو شهرستان حمیدیه و کارون دارد در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا درباره ترویج فرهنگ مطالعه بیان کرد: مسئله اصلی ما این نیست که مردم کتاب نمی‌خوانند؛ مسئله این است که هنوز نتوانسته‌ایم کتاب را به اندازه کافی وارد زندگی مردم کنیم. کتاب‌خوانی با توصیه و شعار گسترش پیدا نمی‌کند؛ با دسترسی عادلانه، حمایت اقتصادی، کتابخانه‌های پویا، نویسندگان توانمند و سیاست‌گذاری فرهنگی مستمر به یک عادت اجتماعی تبدیل می‌شود.

حسن‌زاده عرب، کتاب را بستری برای شکل‌گیری گفت‌وگوی فکری، فرهنگی و اجتماعی دانست و اظهار کرد: کتاب در ذات خود یک ابزار ارتباطی است، اما نه ارتباطی یک‌طرفه و سطحی؛ بلکه فرصتی فراهم می‌کند تا انسان با اندیشه‌هایی از زمان‌ها، فرهنگ‌ها و حتی دیدگاه‌های متفاوت مواجه شود.

وی افزود: جامعه کتاب‌خوان تنها جامعه‌ای برخوردار از اطلاعات بیشتر نیست، بلکه جامعه‌ای است که ظرفیت بیشتری برای شنیدن، تحمل تفاوت، نقد کردن و بازنگری در باورهای خود دارد. از این منظر، کتاب می‌تواند در کاهش سوءتفاهم‌های اجتماعی، تقویت سرمایه اجتماعی و شکل‌گیری گفت‌وگوی بین‌نسلی نقش مؤثری ایفا کند.

این نویسنده و پژوهشگر خوزستانی با اشاره به تنوع قومی، زبانی و فرهنگی خوزستان بیان کرد: کتاب می‌تواند بستری برای شناخت بهتر مردم از یکدیگر باشد و از طریق روایت‌های تاریخی، ادبیات بومی، خاطرات و تجربه‌های اجتماعی، زمینه ارتباط میان گروه‌های مختلف جامعه را فراهم کند.

وی کتابخانه‌ها را فراتر از مکانی برای امانت دادن کتاب دانست و گفت: کتابخانه می‌تواند به فضایی عمومی برای شکل‌گیری ارتباطات انسانی و گفت‌وگوی اجتماعی تبدیل شود. برگزاری نشست‌های نقد کتاب، محافل ادبی، جلسات قصه‌گویی و برنامه‌های کتاب‌خوانی با حضور گروه‌های مختلف اجتماعی، موجب می‌شود کتاب از قفسه‌ها خارج و وارد زندگی مردم شود.

ضرورت توجه به موانع اقتصادی و زیرساختی مطالعه در خوزستان

وی در ارزیابی وضعیت کتاب‌خوانی در خوزستان، با تأکید بر ضرورت تفکیک میزان مطالعه، دسترسی به کتاب و استفاده از خدمات کتابخانه‌ای اظهار کرد: این سه شاخص با یکدیگر ارتباط دارند، اما لزوماً یکسان نیستند و نمی‌توان وضعیت مطالعه در استان را تنها با یک عدد یا رتبه ارزیابی کرد.

این نویسنده خوزستانی ادامه داد: طبق اطلاعات منتشر شده در شهریور ۱۴۰۵، خوزستان دارای ۲۲۳ نقطه خدمت کتابخانه‌ای است که حدود پنج درصد نقاط خدمت کشور را شامل می‌شود؛ با این حال، زیرساخت‌ها، تجهیزات و فضای کتابخانه‌ای استان همچنان متناسب با نیازهای امروز جامعه نیست و به بازطراحی و تقویت نیاز دارد.

حسن‌زاده عرب، نابرابری در دسترسی فرهنگی، قیمت کتاب و کاهش قدرت خرید خانواده‌ها را از مهم‌ترین موانع گسترش مطالعه برشمرد و افزود: نمی‌توان از خانواده‌ای که با مشکلات معیشتی روبه‌روست انتظار داشت کتاب را در اولویت هزینه‌های خود قرار دهد، در حالی که ممکن است حتی دسترسی مناسبی به کتابخانه نداشته باشد.

این فعال حوزه کتاب، ضعف نظام ترویج مطالعه در مدارس و خانواده‌ها و همچنین اداره سنتی برخی کتابخانه‌ها را از دیگر چالش‌ها دانست و تأکید کرد: مشکل اصلی خوزستان، فقدان علاقه فرهنگی یا استعداد مطالعه در مردم نیست، بلکه مجموعه‌ای از موانع اقتصادی، زیرساختی، آموزشی و مدیریتی در این زمینه وجود دارد.

نویسندگان بومی؛ راویان هویت و حافظه جمعی خوزستان

وی در ادامه با تأکید بر جایگاه نویسندگان بومی در معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی استان گفت: نویسندگان بومی یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های فرهنگی خوزستان هستند و نقش آن‌ها در معرفی هویت استان، فراتر از تولید چند عنوان کتاب است.

حسن‌زاده عرب با اشاره به ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و اجتماعی خوزستان اظهار کرد: تمدن‌های کهن، ادبیات شفاهی، فرهنگ عشایری، موسیقی محلی، زبان‌ها و گویش‌های متنوع، تجربه صنعت نفت، کشاورزی، مهاجرت، جنگ، مقاومت و همزیستی اقوام، همگی ظرفیت‌هایی ارزشمند برای روایت و پژوهش هستند.

این فعال حوزه کتاب افزود: نویسنده بومی با جزئیات زندگی مردم، زبان، شادی‌ها، رنج‌ها، مناسبات اجتماعی و خاطرات جمعی آشنایی دارد و می‌تواند حافظه تاریخی و فرهنگی استان را ثبت کند تا بخش مهمی از تجربه زیسته مردم در گذر زمان به فراموشی سپرده نشود.

وی با بیان اینکه حمایت از نویسندگان نباید به برگزاری مراسم رونمایی و اهدای جوایز محدود شود، تصریح کرد: نویسنده برای ادامه فعالیت به ناشر حرفه‌ای، ویراستاری تخصصی، امکان انتشار، توزیع مناسب، معرفی رسانه‌ای، خرید حمایتی و ارتباط مؤثر با مخاطب نیاز دارد.

حسن‌زاده عرب پیشنهاد داد بانک اطلاعاتی جامعی از نویسندگان و آثار خوزستان تشکیل شود و خرید هدفمند آثار بومی برای کتابخانه‌های عمومی، ترجمه آثار شاخص به زبان‌های دیگر، انتشار کتاب‌های دوزبانه و حمایت از پژوهش‌های مستند درباره تاریخ شفاهی شهرها و روستاهای استان در دستور کار قرار گیرد.

ضرورت تغییر رویکرد نویسندگان برای ارتباط با نسل جدید

نویسنده خوزستانی با اشاره به گسترش فضای مجازی و تغییر الگوی مطالعه نسل جوان اظهار کرد: نباید فضای مجازی را رقیب قطعی کتاب بدانیم؛ چراکه نسل جدید همچنان با متن ارتباط دارد، اما شیوه ارتباط او با محتوا تغییر کرده است.

وی افزود: خواندن پیام‌ها، دنبال کردن اخبار، مشاهده زیرنویس‌ها و دریافت محتوای آموزشی در شبکه‌های اجتماعی، بخش مهمی از ارتباط روزانه نوجوانان با متن را تشکیل می‌دهد؛ اما این نوع خواندن‌ها اغلب پراکنده، کوتاه و سریع هستند و لزوماً به مطالعه عمیق و پیوسته منجر نمی‌شوند.

حسن‌زاده عرب با تأکید بر ضرورت شناخت دغدغه‌های نسل جدید گفت: نویسندگان باید موضوعات آثار خود را به مسائل واقعی زندگی نوجوانان و جوانان مانند هویت، آینده شغلی، روابط اجتماعی، اضطراب‌های ناشی از آینده، عدالت، محیط‌زیست، فناوری، مهاجرت، دوستی و استقلال فکری نزدیک کنند.

این فعال حوزه کتاب ادامه داد: جذابیت روایت، زبان روشن، شخصیت‌پردازی باورپذیر و پرهیز از نصیحت‌گویی مستقیم، از عواملی است که می‌تواند ارتباط نسل نوجوان با کتاب را تقویت کند. نوجوان امروز دوست دارد خودش کشف کند، سؤال بپرسد و به نتیجه برسد.

وی همچنین بهره‌گیری از نسخه‌های الکترونیکی و صوتی، معرفی کتاب در قالب ویدئوهای کوتاه، پادکست، گفت‌وگو با نویسندگان، کتاب‌خوانی گروهی در فضای مجازی و ایجاد باشگاه‌های کتاب‌خوانی نوجوانان را از راهکارهای جذب مخاطبان جدید دانست.

کتاب‌خوانی باید از یک مناسبت به سیاست فرهنگی مستمر تبدیل شود

وی با تأکید بر ضرورت تبدیل مطالعه به عادت فرهنگی در خانواده‌ها و جامعه گفت: مهم‌ترین مسئله این است که کتاب‌خوانی را از سطح یک فعالیت مناسبتی به سطح یک سیاست فرهنگی مستمر ارتقا دهیم؛ چراکه بسیاری از برنامه‌های فرهنگی به‌صورت مقطعی برگزار می‌شوند و پس از پایان مناسبت، ارتباط آن‌ها با مخاطب قطع می‌شود.

حسن‌زاده عرب، خانواده را نخستین بستر شکل‌گیری عادت مطالعه دانست و افزود: اگر کودک در خانه کتاب ببیند، والدین را در حال مطالعه مشاهده کند و تجربه خوشایندی از خواندن داشته باشد، احتمال علاقه‌مندی او به مطالعه در بزرگسالی افزایش می‌یابد. اجرای طرح‌های کتاب‌خوانی خانوادگی، اختصاص زمان مشخص روزانه برای مطالعه و ایجاد کتابخانه‌های کوچک خانگی می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.

این فعال حوزه کتاب با اشاره به نقش مدارس در ترویج فرهنگ مطالعه اظهار کرد: کتاب‌خوانی نباید همواره با امتحان، خلاصه‌نویسی اجباری و نمره همراه باشد؛ بلکه دانش‌آموز باید فرصت انتخاب کتاب مورد علاقه، گفت‌وگو درباره آن، نقدنویسی و ارتباط با نویسنده را داشته باشد.

وی همچنین بر ضرورت همکاری میان آموزش‌وپرورش، نهاد کتابخانه‌های عمومی، دانشگاه‌ها، شهرداری‌ها، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و رسانه‌های استان تأکید کرد و گفت: هیچ دستگاهی به‌تنهایی نمی‌تواند مسئولیت ترویج مطالعه را بر عهده بگیرد.

حسن‌زاده عرب، تبدیل کتابخانه‌های عمومی به مراکز فرهنگی محله‌محور، برگزاری کارگاه‌های نویسندگی، نشست‌های نقد کتاب، آموزش سواد رسانه‌ای، باشگاه‌های کتاب‌خوانی و توسعه کتابخانه‌های سیار در مناطق روستایی و کم‌برخوردار را از اقدامات ضروری در این مسیر برشمرد.