در دویستمین سالگرد ابداع عکاسی، واکاوی تاب‌آوری تاریخی این رسانه در برابر موج سینما، تلویزیون و اینترنت نشان می‌دهد عکاسی حتی در عصر هوش مصنوعی نیز اصالت و ضرورت وجودی خود را حفظ خواهد کرد.
فرارو- در زمانه‌ای که الگوریتم‌های هوش مصنوعی مرزهای واقعیت بصری را بازتعریف می‌کنند، مرور تاریخ پرفرازونشیب دو قرن عکاسی ثابت می‌کند این هنر که بارها خبر مرگ آن اعلام شده، چگونه همواره با تغییر کارکرد توانسته جایگاه بی‌بدیل خود را در حافظه جمعی بشر زنده نگاه دارد.
به گزارش فرارو به نقل از فایننشال تایمز، امروزه عکس‌ها همه‌جا دیده می‌شوند، ولی شاید درست به همین دلیل دیگر توجه ویژه‌ای به آنها نداریم. ما دهه‌هاست در اقیانوسی از تصاویر غرق شده‌ایم؛ آن‌قدر که فراموش کرده‌ایم عکاسی چه دگرگونی بزرگی در تاریخ بشر ایجاد کرده است. شاید حتی سخت باشد روزگاری را در خیال بیاوریم که در آن هیچ دوربینی برای ثبت لحظه‌ها وجود نداشت. اکنون حتی وقتی سرگرم تلفن‌های همراه خود نیستیم، میلیون‌ها عکس قدیمی و جدید در پایگاه‌های آنلاین نگهداری می‌شوند و الگورتیم‌های هوش مصنوعی شب و روز سرگرم زیرورو کردن آنها هستند.
عکسی با نوردهی تکی از هیروشی سوگیموتو که به اندازه فیلم نمایش داده شده، دوام داشته است. پرده نمایش بیش از حد نوردهی شده است، اما نور منعکس شده، سالن تاریک را روشن می‌کند. یک فیلم با سرعت 24 فریم در ثانیه فیلمبرداری و نمایش داده می‌شود. یک فیلم دو ساعته 172800 فریم است. همه آنها در آن مستطیل سفید قرار دارند
با فرارسیدن سال جدید میلادی، بهانه‌ای خوب پیش آمده تا دوباره به جایگاه عکاسی بیندیشیم؛ زیرا دویستمین سالگرد رسمی پیدایش عکاسی اعلام شده است. نمایشگاه بزرگ «پاریس فوتو» که شناخته‌شده‌ترین گردهمایی سالانه برای دوستداران این هنر است، این رویداد تاریخی را جشن می‌گیرد. کهن‌ترین عکس به جا مانده در دنیا، نمایی است که مخترعی فرانسوی به نام ژوزف نیسه‌فور نیپس در سال‌های ۱۸۲۶ یا ۱۸۲۷ میلادی از پنجره اتاق کارش گرفت.
با این حال، برای به یاد آوردن جشن صد و پنجاه سالگی عکاسی لازم نیست حافظه خیلی دوری داشته باشید؛ زیرا این جشن نه پنجاه سال قبل، بلکه در سال ۱۹۸۹ میلادی برپا شد. علت این تفاوت تاریخی آن بود که خبر ساخت دوربین نخستین بار در ژانویه ۱۸۳۹ به شکلی رسمی به آگاهی مردم پاریس رسید و کمی بعدتر ویلیام هنری فاکس تالبوت روش اختصاصی خود را در بریتانیا ثبت کرد. در همان سال ۱۹۸۹ بود که آکادمی سلطنتی لندن درهای خود را با برپایی یک نمایشگاه بسیار بزرگ به روی عکس‌ها باز کرد و موزه‌های معتبر جهان نیز دست به برنامه‌های مشابهی زدند. حالا پس از گذشت چند دهه، همه ما به پیشواز جشن دویست‌سالگی این هنر می‌رویم.
چنین دوگانگی‌ها و تفاوت‌هایی همواره بخشی جدانشدنی از سرگذشت عکاسی بوده است. این رسانه تصویری همیشه قالبی پویا، بدون مرزبندی مشخص و در حال دگرگونی داشته و تعریف دقیق آن هیچ‌گاه آسان نبوده است؛ آغاز آن در هاله‌ای از غبار گذشتگان قرار دارد، فردای آن ناروشن است و در طول این سال‌های دراز بارها خبر پایان کارش را پخش کرده‌اند.
نخست با پیدایش سینما در سال ۱۸۹۵ زمزمه‌هایی شنیده شد که چرا وقتی می‌توان تصاویر زنده و متحرک ساخت، باید به عکس‌های ساکن بسنده کرد؟ سپس با شروع سینمای ناطق در ۱۹۲۹ پرسیدند چرا به عکس‌های بی‌صدا دل ببندیم، در حالی که فیلم‌ها می‌توانند سخن بگویند؟ در سال‌های بعد، ورود تلویزیون، نوارهای ویدئویی، نرم‌افزار فتوشاپ، امواج اینترنتی و حالا برنامه‌های پیشرفته هوش مصنوعی، هر یک کوشیدند چراغ عکاسی را خاموش کنند یا دست‌کم جایگاه آن را به خطر بیندازند.
اما عکاسی همچنان استوار بر جای خود ایستاده است؛ چراکه در عمق آن خاصیتی بسیار ساده، انعطاف‌پذیر و تا حدی جادویی جریان دارد. کافی است به گوشه تلفن همراه خود نگاه کنید؛ این وسیله دستگاهی بسیار پیشرفته و مجهز به محاسبات پیچیده است، اما در کناره آن تصویری از یک عدسی کوچک شیشه‌ای جای گرفته است. تنها با لمس صفحه، پرتوی نور از دنیای واقعی وارد دستگاه می‌شود و عکسی پدید می‌آید. نخستین پیشگامان این هنر اگر زنده بودند، این روند را بی‌درنگ می‌شناختند. با تمام پیشرفت‌ها، آنچه هنوز دوربین را جذاب نگه می‌دارد، توانایی شگفت‌انگیز آن در نزدیک کردن ثبت تصویر به نگاه طبیعی چشم است.
برای یک عکاس، اصل ماجرا در همان سکوت و آرامش پنهان شده است. از دل هیاهوی تند زندگی و گذشت پرشتاب زمان، می‌توان تنها یک تکه از واقعیت را برگزید: درست همین ثانیه و ثبت آن در این چهارچوب منظم هندسی.
این سکون و بی‌صدایی باعث شده کاربری عکاسی نیز پایانی نداشته باشد. شما می‌توانید با نوشتن متنی کوتاه یا اضافه کردن صدایی رسا، هدفی تازه به عکس ببخشید؛ قصه بگویید، فکری را میان مردم جا بیندازید، محصولی را برای فروش بگذارید یا سندی تاریخی برای اثبات رویدادی ارائه دهید. عکاسی می‌تواند چیزی را بستاید، یا خطایی را آشکار کند؛ باورهای پیشین را تأیید نماید، یا آنها را زیر سؤال ببرد؛ خاطره‌ای تلخ و شیرین را در یادها زنده نگه دارد، یا تصویری تازه به جای آن بنشاند.
در اوایل دهه 1960، لی فریدلندر از اتاق‌های هتل خود عکس می‌گرفت. هر اتاق شامل یک تلویزیون بود که یک صورت یا یک دست یا پای تصادفی را پخش می‌کرد. این تجلیات شبح‌وار صنعت سرگرمی، که توسط دوربین خاموش و بی‌حرکت شده‌اند، گویی فضاهای خلوت را تسخیر کرده‌اند
اگرچه عکاسی در بخش عمده سده بیستم سلطان بی‌چون‌وچرای دنیای تصویر بود، اما در اواخر دهه ۱۹۶۰ پایه‌های آن لرزید. مردم تلویزیون را برای پیگیری اخبار روزانه و پر کردن اوقات فراغت برگزیدند و دوران روزنامه‌های پر از عکس آرام‌آرام سرآمد. در آمریکا مجله هفتگی «لایف» که میلیون‌ها نسخه می‌فروخت و تأثیر بسیار زیادی بر ذهنیت مردم داشت، پس از ۳۶ سال چاپ پیوسته ناچار شد در سال ۱۹۷۲ کار خود را متوقف کند. عکاسی نابود نشد، اما دوران طلایی آن به پایان راه رسید.
با این حال، رسانه‌هایی که از کانون توجه کنار گذاشته می‌شوند، معمولاً سرنوشت دلنشین‌تری پیدا می‌کنند. با خالی شدن صحنه شلوغ، نگارخانه‌ها و موزه‌ها نگاهی جدی به عکس‌ها انداختند. دانشگاه‌ها رشته‌هایی مستقل راه انداختند تا این رسانه را به عنوان شاخه‌ای از هنر، بازرگانی و فرهنگ آموزش دهند. تصاویری که در آغاز فقط برای مجله‌های دورریختنی گرفته شده بودند، راهی کتاب‌های گران‌بها و گنجینه‌های ماندگار شدند. تأسیس نگارخانه عکاسان لندن در ۱۹۷۱ و مرکز جهانی عکاسی در نیویورک در ۱۹۷۴، نشان داد این ابزار علاوه بر هنر ناب، می‌تواند در عکاسی مستند، خبری، طراحی لباس، کاوش‌های پزشکی، تبلیغات و آلبوم‌های یادگاری حرف‌های زیادی برای گفتن داشته باشد.
عکس‌ها در فهم اتفاقات بزرگی چون استعمار سرزمین‌ها، گرایش به مصرف‌گرایی، مسائل محیط‌زیست و حتی هویت فردی انسان نقشی اساسی داشته‌اند. سال ۱۹۶۷ وقتی از مارشال مک‌لوهان پرسیدند چه وسیله‌ای جای تلویزیون را خواهد گرفت، پاسخ داد که نمی‌داند، ولی مطمئن است آن ابزار تازه تلویزیون را درون خود خواهد داشت و آن را به هنر بدل خواهد کرد. پیش‌بینی او درست بود؛ اینترنت آمد و هم تلویزیون و هم عکس‌ها را در دل خود جا داد. فناوری‌های نو رسانه‌های پیش از خود را کنار نمی‌زنند، بلکه آنها را مصرف می‌کنند و در کنارشان پیش می‌روند. عکاسی نیز چنین مسیری را پیمود: توسط ابزارهای تازه جذب شد، ولی حیات مستقل خود را حفظ کرد.
اما پرسش اصلی درباره ابزارهای ساخت تصویر با رایانه است. دوران خوب این فناوری برای عکاسی خیلی زود به سر آمد. در آغاز، موتورهای جستجو عکس‌های گذشته ما را جمع‌آوری کردند؛ اما اینک فضای وب از تصاویر ساختگی پر شده و آب این چشمه کدر شده است. وضعیت شبیه مگسی است که شیره هاضمه‌اش را روی تکه‌ای نان بالا می‌آورد تا آن را هضم کند و دوباره همان خوراک پس‌داده‌شده را می‌خورد. رابطه این برنامه‌های تازه و عکس‌های واقعی امروز تا حدی به چنین چرخه‌ای شباهت دارد. پیروزی قطعی فناوری رایانه‌ای فقط زمانی فرا می‌رسد که دیگر هیچ لنزی روی گوشی‌ها نصب نشود؛ روزی که بعید است به این زودی‌ها رخ دهد.
مهاجران غیرقانونی جوان که از مراکش به اسپانیا از تنگه عبور کرده‌اند، در حالی که دولت در مورد وضعیت قانونی آنها تصمیم می‌گیرد، بازداشت می‌شوند. عکاس با آنها همکاری می‌کند تا وضعیتشان را بیان کند
وقتی نخستین عکس‌ها پدیدار شدند، نقاشی را هنری رو به پایان دانستند. اما خیلی زود روشن شد که مردم چون دست، چشم و شوق آفرینش دارند، همچنان نقاشی خواهند کشید. عده‌ای گفتند نقاشی از بار سنگین شبیه‌سازی واقعیت آزاد شده است. واقعیت این است که یک رسانه آزاد، توان انجام هر کاری را دارد؛ کمااینکه نقاشی‌های واقع‌گرایانه در کنار سبک‌های انتزاعی به حیات خود ادامه دادند. بنابراین اگر عکاسی نیز آزاد است، هر عکاسی حق دارد به میل خود از برنامه‌های نوین بهره بگیرد یا آنها را کنار بگذارد.
آیا ابزارهای هوش مصنوعی حقیقت عکاسی را کمرنگ می‌کنند؟ پاسخ هم بله است و هم خیر. یک نگاتیو قدیمی اگر درون دادگاهی بیفتد، به‌خودی‌خود نه جرمی را ثابت می‌کند و نه کسی را نجات می‌دهد؛ همیشه باید شاهدی حاضر باشد تا درباره آن شهادت دهد. ویلیام هنری فاکس تالبوت در نخستین کتاب عکس‌دار جهان یادآور شد که عکس‌ها «شاهدانی خاموش» هستند که ارزش حقوقی آنها به داوری انسان‌ها نیاز دارد.
درست مانند نقاشی ساده کودکی در نوار غزه که خانه‌اش را از روی یادها روی تکه‌ای کاغذ می‌کشد و چند جمله کوتاه او می‌تواند اثری هم‌پای یک عکس به همراه داشته باشد. اگر آن کودک سخنانش را به روزنامه‌نگاری بگوید که می‌تواند با برنامه‌ای رایانه‌ای خانه‌اش را تصویر کند، بی‌گمان دیدن آن تصویر تازه همراه با کلمات کودک، رویدادی دیدنی و تکان‌دهنده خواهد بود.