رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران با تأکید بر ضرورت دیجیتال‌سازی میراث مکتوب و نسخ خطی کشور تاکید کرد که کتابخانه‌ها و مراکز اسنادی باید، زمینه دسترسی عمومی و پژوهشی به منابع ارزشمند و نسخ خطی را فراهم کنند.
رسول جعفریان در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، با اشاره به اهمیت منابع مکتوب و ظرفیت‌های کتابخانه‌ای کشور اظهار کرد: امروزه اگر فردی یک هارد اکسترنال ۱۰ ترابایتی، حاوی ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار کتاب، در اختیار داشته باشد، از نظر سرمایه و موجودی کتاب، ممکن است، از ۹۵ درصد کتابخانه‌های کشور، بیشتر باشد. این امکان، نشان می‌دهد، دسترسی دیجیتال به منابع علمی و فرهنگی چه اهمیت بزرگی پیدا کرده است.
وی افزود: با توجه به حجم و ارزش منابعی که در اختیار داریم، تا حد زیادی به مرحله موزه‌داری رسیده‌ایم؛ بنابراین تلاش می‌کنیم، میراث ارزشمند و گاه منحصربه‌فرد موجود را دیجیتال‌سازی کنیم و در اختیار مراکز و مجموعه‌هایی قرار دهیم که توانایی ایجاد تحول علمی و پژوهشی دارند.
جعفریان، با اشاره به محدودیت‌های مالی دانشگاه‌ها برای توسعه سامانه‌های هوش مصنوعی، گفت: دانشگاه‌ها، با وجود برخورداری از استادان این حوزه، به لحاظ مالی توان کافی برای ایجاد و طراحی سامانه‌های پیشرفته هوش مصنوعی ندارند؛ بنابراین تلاش می‌کنیم منابع خود را در اختیار مراکزی قرار دهیم که در این زمینه سرمایه‌گذاری کرده‌اند و می‌توانند با استفاده از فناوری‌های جدید، جهشی علمی ایجاد می‌کنند.
وی با اشاره به ایجاد امکان دسترسی به کتابخانه دیجیتال مرکز اسناد، بیان کرد: نخستین‌بار امکان استفاده از حساب کاربری کتابخانه دیجیتال مرکز اسناد شده است. در این مجموعه، تصویر نشریات دوره پهلوی دیجیتال‌سازی شده و قابلیت جست‌وجو دارد. این امکان برای پژوهشگران بسیار مهم است؛ زیرا اکنون می‌توان در متن تصویری روزنامه‌ها و نشریات جست‌وجو کرد.
وی ادامه داد: برای نمونه، مقاله‌ای درباره مرحوم راشد نوشته بودم که اکنون با دسترسی به این منابع می‌توانم مطالب و صفحات دیگری به آن اضافه کنم. روزنامه اطلاعات، نشریه «یغما» و بسیاری از منابع دیگر در این مجموعه قابل جست‌وجو هستند. پیش‌تر بخشی از این منابع در پایگاه نورمگز در دسترس بود، اما قابلیت جست‌وجو در تصویر، امکان جدید و ارزشمندی برای پژوهشگران فراهم کرده است.
جعفریان، با اشاره به اهمیت توسعه منابع دیجیتال در مراکز مختلف، اظهار کرد: علاوه بر نشریات، مصاحبه‌های صوتی و منابع تایپ شده نیز در برخی سامانه‌ها قابل استفاده هستند. همچنین یک مؤسسه دیگر، روزنامه‌های قدیمی را برخط در دسترس قرار داده است. روزنامه اطلاعات که اکنون به سابقه صدساله خود رسیده، ازجمله منابعی است که در این زمینه اهمیت زیادی دارد.
ضرورت خروج منابع کتابخانه‌ای از انحصار
وی با انتقاد از محدودیت دسترسی به منابع برخی کتابخانه‌ها و مراکز اسنادی گفت: یکی از مشکلات جدی، این است که برخی کتابخانه‌ها و مجموعه‌هایی که منابع ارزشمند را گردآوری کرده‌اند، اجازه نمی‌دهند این منابع حتی با هزینه متقاضیان و از سوی مراکز تخصصی دیجیتال‌سازی شوند؛ درحالی‌که این آثار متعلق به میراث فرهنگی کشور هستند و باید امکان استفاده عمومی و پژوهشی از آن‌ها فراهم شود.
جعفریان، افزود: حدود ۲۰ سال پیش گزارشی درباره اقدام گوگل برای اسکن کتاب‌های کتابخانه‌های اسرائیل مشاهده کردم. این نوع همکاری نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با استفاده از ظرفیت‌های بیرونی، منابع کتابخانه‌ای را دیجیتال‌سازی و در دسترس قرار داد. متأسفانه در کشور، برخی مراکز حتی حاضر نیستند، اطلاعات کتاب‌شناختی و فراداده‌های منابع خود را در اختیار دیگران بگذارند.
وی با اشاره به درخواست از کتابخانه ملی برای ارائه اطلاعات کتاب‌شناختی منابع خود گفت: ما حتی متن کتاب‌ها را درخواست نکردیم و صرفاً خواستار دریافت عنوان کتاب‌ها و اطلاعات کتاب‌شناختی شدیم تا بتوانیم این اطلاعات را در یک صفحه و سامانه مشترک به نمایش بگذاریم، اما با این درخواست نیز موافقت نشد. شنیدیم که در جلسه‌ای تصمیم گرفته شده اطلاعات در اختیار ما قرار نگیرد.
جعفریان ادامه داد: از نهاد عمومی کتابخانه‌ها نیز درخواست کردیم اطلاعات مربوط به مجموعه کتاب‌های خود را ارائه کند. این مجموعه نزدیک به ۴۰ میلیون کتاب دارد که طبیعتاً بخشی از آن‌ها تکراری است و شاید تعداد قابل توجهی از آن‌ها منابع منحصربه‌فرد باشند.
بااین‌حال، تاکنون پاسخ روشنی به درخواست ما داده نشده است؛ درحالی‌که تأکید ما صرفاً بر دریافت فراداده‌ها و اطلاعات کتاب‌شناختی است، نه متن کتاب‌ها.
وی با بیان اینکه مشکلات مشابهی در زمینه نسخ خطی نیز وجود دارد، گفت: در گذشته وب‌سایتی برای معرفی نسخ خطی داشتیم، اما این وب‌سایت هک شد. با توجه به محدودیت‌های امنیتی و فنی، تصمیم گرفتیم منابع خطی خود را در اختیار مرکز نور قرار دهیم تا از زیرساخت‌های تخصصی آن استفاده شود. امیدواریم وب‌سایت نسخ خطی کتابخانه، به‌زودی در مرکز نور ایجاد شود و علاقه‌مندان بتوانند تصویر یک صفحه، چند صفحه یا تمام نسخه موردنظر خود را مشاهده کنند.
میراث خطی؛ سرمایه‌ای متعلق به همه ایرانیان
جعفریان، با انتقاد از محدودیت دسترسی به نسخ خطی در برخی مجموعه‌های بزرگ کشور اظهار کرد: برخی مراکز دولتی و کتابخانه‌های مهم، ازجمله آستان قدس رضوی، در زمینه دسترسی عمومی به منابع خود با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند. برای مثال، کتابخانه ملک، حدود ۶هزار نسخه خطی دارد که بخشی از میراث فرهنگی و تاریخی این کشور محسوب می‌شود. انتظار این است که چنین مجموعه‌هایی به شکل عمومی در دسترس قرار گیرند.
وی افزود: پیوند کتابخانه‌ها و مراکزی که منابع خود را آزاد و عمومی منتشر می‌کنند، به‌طور مرتب، برای دیگر مجموعه‌ها ارسال می‌کنیم تا از این تجربه‌ها استفاده کنند. واقعیت این است که منابع خطی و کتاب‌های تاریخی فقط متعلق به یک مؤسسه یا سازمان نیستند، بلکه بخشی از میراث فرهنگی ایران به شمار می‌روند.
جعفریان با اشاره به همکاری مرکز نور در دیجیتال‌سازی منابع کتابخانه‌ای گفت: یکی از بزرگ‌ترین بخش‌های فعال در این زمینه، «مرکز نور» است که کتاب‌ها را اسکن می‌کند؛ یک نسخه از تصاویر را در اختیار کتابخانه صاحب اثر قرار می‌دهد و نسخه دیگر را برای فعالیت‌های خود استفاده می‌کند. این همکاری می‌تواند الگوی مناسبی برای سایر مراکز باشد.
وی بیان کرد: مشکل اصلی بسیاری از مراکز دولتی، کمبود امکانات مالی، مشکلات اداری و تمرکز بر وظایف آموزشی است. دانشگاه‌ها بخش عمده‌ای از توان خود را صرف آموزش و تربیت دانشجو می‌کنند؛ درنتیجه فرصت و منابع کافی برای تمرکز بر فعالیت‌های پژوهشی و دیجیتال‌سازی گسترده ندارند. اگر امکان تأمین مالی و ایجاد زیرساخت‌های هوش مصنوعی فراهم شود، می‌توان از ظرفیت‌های موجود استفاده بسیار بیشتری کرد.
حمایت از خرید و گردآوری نسخ خطی
جعفریان، در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به وضعیت کتابخانه و موزه مجموعه اظهار کرد: موزه، حدود پنج تا شش سال است، ایجاد شده و دانشگاه نیز از آن حمایت می‌کند. تلاش کرده‌ایم فضایی فراهم کنیم تا دانشجویان با میراث مکتوب، تاریخ چاپ و آثار فرهنگی آشنا شوند.
وی افزود: این مجموعه اگرچه در مقایسه با برخی مراکز بزرگ، کتابخانه وسیعی نیست، اما تلاش می‌کنیم با امکانات محدود موجود، منابع ارزشمند را گردآوری و حفظ کنیم. از همه افرادی که امکان کمک دارند، درخواست می‌کنیم در زمینه اهدای کتاب، اشیای موزه‌ای و حمایت از خرید نسخ خطی کمک کنند.
جعفریان، با اشاره به حمایت برخی شخصیت‌ها و نهادها از خرید نسخ خطی، گفت: تاکنون ۱۴۵ نسخه خطی با حمایت مالی دفتر آیت‌الله سیستانی در نجف خریداری شده است. همچنین آقای سیمایی صراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، هزینه خرید ۱۰۰ نسخه خطی را تأمین کردند و این منابع خریداری شد. امیدواریم حمایت‌ها ادامه پیدا کند تا بتوانیم مجموعه نسخ خطی را گسترش دهیم، از آن‌ها تصویر تهیه کنیم و در دسترس پژوهشگران قرار دهیم.