انتشار قسمت ششم سریال «سرخ و سیاه» به کارگردانی آیدا پناهنده، به دلیل اصلاحات اعلامشده از سوی ساترا و زمانبر بودن اعمال آنها به تعویق افتاد؛ اتفاقی که در ادامه اختلافهای امسال میان این سازمان و پلتفرمهای نمایش خانگی رخ میدهد. از توقف و رفع توقیف آثاری چون «بدنام»، «درجام»، «روشن»، «شفرونی ۲» و «یل» تا جلوگیری از انتشار «گنگستر» و مسابقه «صحنه»، پروندههای نظارتی شبکه نمایش خانگی از ابتدای فروردین تا پایان آبان ۱۴۰۵، شکلهای متفاوتی از مداخله نظارتی، اختلاف بر سر مجوز و ورود مراجع قضایی را نشان میدهند.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، قسمت ششم سریال «سرخ و سیاه» قرار بود جمعه ۲۹ آبان ساعت ۸ صبح از فیلیمو منتشر شود، اما در موعد مقرر در دسترس مخاطبان قرار نگرفت. روابط عمومی فیلیمو در اطلاعیهای علت این تأخیر را حجم گسترده اصلاحات اعلامشده از سوی ساترا و زمانبر بودن فرآیند اعمال و نهاییسازی آنها عنوان کرد. بنا بر اعلام روابط عمومی این پلتفرم، اصلاحات پس از طرح شکایت و با پیگیری ساترا به گروه تولید ابلاغ شده و سازندگان درباره ضرورت و دامنه آنها ملاحظات و مخالفتهای جدی دارند. فیلیمو اعلام کرده است قسمت ششم پس از تکمیل فرآیند اصلاحات منتشر خواهد شد. همزمان، سازمان تنظیم مقررات رسانههای صوت و تصویر فراگیر (ساترا) اطلاعیه روابط عمومی فیلیمو درباره اصلاحات اعلامی این سازمان برای سریال «سرخ و سیاه» را تکذیب کرده و اطلاعرسانی درباره فرآیندهای نظارتی و مکاتبات رسمی خود را نیازمند مستندات دقیق و منطبق با واقعیت دانسته است. این تکذیب در حالی مطرح شده که آیدا پناهنده، کارگردان مجموعه، نیز در گفتوگو با ایسنا از ممیزیهای پیاپی و آنچه حساسیتهای سلیقهای برخی اعضای ساترا خوانده بود، انتقاد کرده است.
تعویق انتشار این قسمت، بهانهای برای مرور پروندههای نظارتی شبکه نمایش خانگی از ابتدای فروردین تا پایان آبان ۱۴۰۵ است؛ پروندههایی که در این بازه زمانی، از توقف انتشار یک برنامه به دلیل پیگیری مجوز تا شکایت ساترا و صدور دستور قضایی، از رفع توقیف آثار تا اعمال اصلاحات محتوایی، مسیرهای متفاوتی را طی کردهاند. در بررسی این پروندهها باید میان تصمیم ساترا، شکایت این سازمان، دستور مرجع قضایی و تصمیم خود پلتفرم برای توقف انتشار تفاوت گذاشت؛ چراکه همه این اتفاقها را نمیتوان «توقیف توسط ساترا» نامید.
ساترا از کجا آمد؟
سازمان تنظیم مقررات رسانههای صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی، مشهور به ساترا، نهادی وابسته به صداوسیماست. زمینه حقوقی شکلگیری آن به ابلاغیه ۲۲ شهریور ۱۳۹۴ بازمیگردد که مسئولیت صدور مجوز، تنظیم مقررات و نظارت بر صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی را به صداوسیما واگذار کرد. در سالهای بعد، این سازمان با عنوان ساترا شکل گرفت و بهتدریج نظارت بر پلتفرمهای نمایش خانگی و خدمات ویدئویی درخواستی را در دستور کار قرار داد.
اختلاف بر سر حدود اختیارات ساترا و مرجعیت آن در نظارت بر شبکه نمایش خانگی، از سالهای نخست فعالیت این سازمان وجود داشته است. برای نمونه، در سال ۱۴۰۰ انتشار قسمت هفتم سریال «زخم کاری» به کارگردانی محمدحسین مهدویان، به دلیل اختلاف عوامل تولید و ساترا بر سر اصلاحات درخواستی به تعویق افتاد. بر اساس توضیحات منتشرشده در آن زمان، از مجموع ۱۲ مورد اصلاحی، ۱۰ مورد اعمال شده بود، اما درباره دو مورد دیگر اختلاف نظر وجود داشت. علی سعد، معاون وقت ساترا، نیز اعلام کرده بود اصلاحات پس از بررسی به پلتفرم ابلاغ شده و عوامل فرصت کافی برای اعمال آنها داشتهاند.
در سالهای بعد نیز آثاری چون «تاسیان» و «سووشون» با اختلافهایی درباره مجوز تولید و انتشار و ورود مراجع قضایی روبهرو شدند؛ پروندههایی که هر یک روایتهای متفاوتی از سوی ساترا و پلتفرمهای منتشرکننده داشتند.
«بدنام»؛ از اختلاف بر سر مجوز تا اعتراض به اصلاحات
یکی از نخستین پروندههای سال ۱۴۰۵ به سریال «بدنام» به کارگردانی احسان سجادیحسینی و تهیهکنندگی حامد عنقا مربوط میشود. پس از انتشار قسمت نخست، انتشار قسمت دوم که برای ۲۹ اسفند ۱۴۰۴ برنامهریزی شده بود، در موعد مقرر انجام نشد. قسمت دوم سرانجام ۳۱ فروردین ۱۴۰۵ منتشر شد.
خبرگزاری تسنیم در گزارشی در همان روز مدعی شد «بدنام» مجوز تولید و پخش ساترا را نداشته و بازگشت سریال به انتشار نیز بدون مجوز این سازمان و با اجازه مرجع قضایی مرتبط با توقف قبلی انجام شده است. این ادعا روایت تسنیم از وضعیت مجوز سریال است و نباید آن را بهعنوان اعلام رسمی ساترا یا مفاد قطعی یک حکم قضایی نقل کرد.
اختلاف بر سر اصلاحات این مجموعه در مهرماه نیز از زبان امیر شیبان خاقانی، تدوینگر «بدنام»، مطرح شد. او در گفتوگویی اعلام کرد اصلاحات ساترا در بخشهایی از داستان به اثر لطمه زده و گروه تولید ناچار شده است برخی دیالوگها و صحنهها را به شکلی حذف کند که مخاطب متوجه این تغییرات نشود. این اظهارات، روایت یکی از عوامل تولید درباره تأثیر اصلاحات بر نسخه نهایی سریال است.
«به من چه؟»؛ اختلاف روایت درباره علت توقف
برنامه اینترنتی «به من چه؟» با اجرای مجید واشقانی که از روبیکا منتشر میشد، در خردادماه از دسترس خارج شد. درباره علت این اتفاق، دو روایت متفاوت منتشر شد. خبرگزاری صبا در ۱۰ خرداد از توقف برنامه به دستور ساترا خبر داد؛ اما تسنیم در گزارشی در ۱۱ خرداد، با استناد به پیگیری از ساترا نوشت موضوع بیشتر به روند اصلاح مسیر انتشار و دریافت مجوز مربوط بوده است. در همان گزارش، احتمال داده شد که خود پلتفرم برای طی شدن این فرآیند، انتشار برنامه را موقتاً متوقف کرده باشد. واشقانی نیز اعلام کرد از جزئیات تصمیم اطلاع دقیقی ندارد.
بنابراین، درباره «به من چه؟» نمیتوان با قطعیت از صدور دستور قضایی یا توقیف رسمی سخن گفت. آنچه در گزارش تسنیم آمده، توقف موقت انتشار و پیگیری مسیر مجوز است و روایت صبا نیز از توقف به دستور ساترا خبر داده است.
«درجام»؛ توقف با دستور قضایی پس از شکایت ساترا
برنامه «درجام» با اجرای مهیار حسن و انتشار اختصاصی از نماوا، در پایان مردادماه با دستور قضایی متوقف شد. سجاد شاهحاتمی، سازنده برنامه، در اول شهریور خبر داد که به دستور مقام قضایی، انتشار قسمت پایانی تا اطلاع بعدی متوقف شده است.
تسنیم در گزارشی در ۳۱ مرداد نوشت این برنامه پیشتر به دلیل رعایتنشدن استانداردهای محتوایی با شکایت ساترا روبهرو شده و در جریان رسیدگی در دادسرا نیز تعهداتی درباره اصلاح محتوا و رعایت ضوابط ارائه شده بود. این خبرگزاری مدعی شد پس از رعایتنشدن تعهدات، مقام قضایی دستور توقف برنامه را صادر کرده است. بر اساس همان گزارش، «درجام» مجموعهای ۲۰ قسمتی بود و هنگام توقف، قسمت نوزدهم آن منتشر شده بود.
بنابراین، توقف این برنامه با دستور قضایی انجام شد؛ اما جزئیات مربوط به شکایت ساترا، تعهدات ارائهشده و علت صدور دستور توقف، در این گزارش به تسنیم منتسب است و متن مستقل دستور قضایی در دسترس نیست.
«روشن» و «شفرونی ۲»؛ توقف و رفع توقیف در شهریور
در شهریورماه، برنامه گفتوگومحور «روشن» با اجرا و کارگردانی علی میرمیرانی و تهیهکنندگی سیداحمد موسوی صمدی، پس از آغاز انتشار در فیلیمو متوقف شد. گزارشهای منتشرشده از شکایت ساترا و دستور توقف خبر دادند. در آن مقطع، جزئیات مصادیق محتوایی مورد اعتراض ساترا بهطور کامل منتشر نشده بود.
در همین بازه، فصل دوم برنامه «شفرونی» نیز با شکایت ساترا و دستور توقف انتشار روبهرو شد. در گزارشهای منتشرشده درباره این پرونده، انتشار بدون مجوز و محتوای خلاف عفت عمومی از جمله دلایل مطرحشده در شکایت ساترا عنوان شده بود. حسین ربانی غریبی، تهیهکننده برنامه، نیز برای ارائه توضیحات و مستندات در دادسرا حاضر شد.
اما توقف این دو برنامه دائمی نماند. در ۲۹ شهریور، دستور رفع توقیف «شفرونی ۲» صادر شد و اعلام شد این برنامه میتواند انتشار خود را از سر بگیرد. درباره «روشن» نیز مرجع قضایی اعلام کرد این برنامه مشمول موارد ادعایی در شکایت ساترا نیست و دستور تداوم پخش آن صادر شد. بنابراین، هر دو برنامه پس از توقف اولیه، با تصمیم قضایی امکان ادامه انتشار پیدا کردند.
«یل»؛ توقف انتشار در میانه پخش
سریال «یل» به نویسندگی و کارگردانی جمشید محمودی و تهیهکنندگی نوید محمودی، پس از انتشار قسمت ششم در آبانماه با دستور قضایی متوقف شد. در گزارشهای رسانهای، دستور توقف انتشار این مجموعه تا اطلاع ثانوی به دادسرای ناحیه ۳۵ تهران، ویژه فرهنگ و رسانه، نسبت داده شد. در همین گزارشها، انتشار محتوای مجرمانه و مغایر با عفت و اخلاق عمومی از دلایل دستور عنوان شده است. صحنه در آغوش گرفتن سهیلا رضوی در نقش مادر از سوی بابک حمیدیان در نقش پسر، از جمله مواردی بود که در گزارشها و واکنشها به آن اشاره شد.
در روزهای پس از توقف، گزارشهایی درباره کوتاه شدن این صحنه در نسخهای که در فیلمنت در دسترس قرار گرفت، منتشر شد. خبرگزاری ایرنا نیز با اشاره به مقایسه نسخه اولیه و نسخه بعدی، از اعمال تغییراتی در صحنه دیدار مادر و پسر خبر داد. در گزارشهای دیگری نیز از حذف بخشی از این صحنه سخن گفته شد. با این حال، متن کامل دستور قضایی و همه موارد مورد اعتراض در منابع عمومی منتشر نشده بود و ساترا نیز تا زمان انتشار گزارش، توضیح رسمی درباره نقش خود در این پرونده یا جزئیات اصلاحات احتمالی ارائه نکرده بود. بنابراین، توقف «یل» را باید تصمیم قضاییِ گزارششده در رسانهها دانست و نمیتوان آن را بدون سند به دستور مستقیم ساترا نسبت داد.
«گنگستر»؛ توقف پیش از آغاز انتشار
سریال «گنگستر» به کارگردانی مسعود اطیابی و تهیهکنندگی مهدی حسینی قرار بود از ۲۷ آبان بهصورت اختصاصی از نماوا منتشر شود، اما پیش از آغاز پخش با مانع روبهرو شد. نماوا در اطلاعیهای اعلام کرد در پی اعلام ایرادهای محتوایی از سوی ساترا و صدور دستور مقام قضایی برای توقف تبلیغات و انتشار مجموعه، پخش آن متوقف شده است. این پلتفرم همچنین اعلام کرد پیگیری برای رفع ابهامها و آغاز انتشار را از طریق مراجع ذیربط دنبال میکند.
در این پرونده، خود نماوا از اعلام ایرادهای محتوایی ساترا و صدور دستور قضایی سخن گفته است. در مقابل، تسنیم با استناد به پیگیری از ساترا نوشت این مجموعه هنوز مجوز انتشار نگرفته است و درباره کاربرد واژه «توقیف» تردید مطرح کرد. بنابراین، آنچه بر اساس اطلاعیه نماوا میتوان با اطمینان گفت، توقف تبلیغات و انتشار پیش از آغاز پخش است؛ جزئیات اختلاف بر سر وضعیت مجوز نیز باید با انتساب به منابع مربوط نقل شود.
«صحنه»؛ شکایت ساترا از تیزر و دستور توقف انتشار
مسابقه موسیقایی «صحنه» با اجرای فرزاد فرزین نیز پیش از آغاز پخش با حاشیه روبهرو شد. تیزر این برنامه، همخوانی گروهی از شرکتکنندگان با ترانه «قصه عشق» با صدای ابی را نشان میداد و همین بخش در گزارشهای رسانهای درباره توقف برنامه مورد اشاره قرار گرفت.
تسنیم در گزارشی درباره وضعیت مجوز برنامه ابراز تردید کرد و به نقل از منبعی ناشناس نزدیک به ساترا مدعی شد «صحنه» مجوز انتشار ندارد و ضوابط تولید را رعایت نکرده است. این ادعا از سوی منبعی ناشناس در آن گزارش مطرح شده بود و نباید آن را با اعلام رسمی ساترا یکسان دانست.
فیلیمو در اطلاعیهای اعلام کرد پس از ثبت شکایت ساترا از تیزر برنامه و با دستور و ابلاغ مقام قضایی، انتشار «صحنه» که قرار بود از ۹ آذر آغاز شود، در موعد اعلامشده انجام نخواهد شد. در این پرونده نیز توقف انتشار پیش از آغاز پخش اتفاق افتاده و جزئیات کامل شکایت و مبنای دستور قضایی در اطلاعیه پلتفرم تشریح نشده است.
اعتراض صنفی به شیوه تنظیمگری
در کنار پروندههای مربوط به آثار، اختلاف ساترا و پلتفرمها در شهریورماه به شکل یک اعتراض صنفی نیز بروز کرد. هیئتمدیره انجمن صنفی شرکتهای نمایش ویدیویی برخط در نامهای به مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، از آنچه بلاتکلیفی و تأخیر در فرآیند تنظیمگری و صدور مجوزهای تولید و پخش از سوی ساترا خوانده بود، انتقاد کرد.
این نامه به امضای مدیران پلتفرمهای فیلمنت، فیلیمو، نماوا و چارخونه و اعضای هیئتمدیره انجمن رسیده بود. امضاکنندگان خواستار تعیین مهلت روشن برای بررسی درخواستها، ارائه پاسخ مکتوب و مستدل، ایجاد سازوکار اعتراض و تجدیدنظر و فراهم شدن امکان حل اختلاف پیش از ارجاع پروندهها به مراجع قضایی شدند.
محور اعتراض آنها حذف نظارت نبود، بلکه شفاف نبودن ضوابط، طولانی شدن فرآیند صدور مجوز و نبود سازوکار روشن برای رسیدگی به اختلافها بود. در متن نامه بر ضرورت نظارت ضابطهمند، شفاف و پاسخگو تأکید شده بود.
از اصلاحات تا دستور قضایی؛ چند شکل از یک مناقشه
مرور پروندههای نظارتی شبکه نمایش خانگی از ابتدای فروردین تا پایان آبان ۱۴۰۵ نشان میدهد مواجهه با تولیدات این حوزه در همه موارد یکسان نبوده است. در پرونده «بدنام»، تسنیم از انتشار بدون مجوز ساترا خبر داده و تدوینگر مجموعه نیز از اعمال اصلاحات این سازمان گفته است؛ درباره «به من چه؟» روایتها از توقف به دستور ساترا تا توقف موقت انتشار برای پیگیری مجوز متفاوت بوده؛ «درجام» پس از شکایت ساترا با دستور قضایی متوقف شده؛ «روشن» و «شفرونی ۲» پس از توقف، رفع توقیف شدهاند؛ «یل» در میانه پخش با دستور قضاییِ گزارششده در رسانهها متوقف شده؛ و انتشار «گنگستر» و «صحنه» نیز پیش از آغاز پخش، با دستور قضایی متوقف شده است. در آخرین مورد، «سرخ و سیاه» فعلاً با تأخیر در انتشار قسمت ششم به دلیل اصلاحات اعلامشده از سوی ساترا روبهروست.
این پروندهها نشان میدهند اختلاف ساترا و شبکه نمایش خانگی تنها به ممیزی محتوای آثار محدود نیست. مجوز تولید و انتشار، دامنه و زمان اعلام اصلاحات، نحوه رسیدگی به شکایتها و ارجاع اختلافها به مراجع قضایی، همگی در شکلگیری این مناقشه نقش دارند. از یک سو ساترا بر ضرورت رعایت ضوابط و طی مراحل قانونی تأکید دارد و از سوی دیگر، پلتفرمها و تشکل صنفی آنها خواهان شفافیت بیشتر در ضوابط، پاسخگویی و پیشبینیپذیر شدن فرآیند نظارت هستند. تعویق انتشار قسمت ششم «سرخ و سیاه» تازهترین نمونه از این اختلاف است؛ پروندهای که برخلاف مواردی چون «یل»، «گنگستر» و «صحنه»، فعلاً به توقف قضایی منجر نشده و فیلیمو از انتشار قسمت پس از تکمیل اصلاحات خبر داده است.
