سمنان - ایرنا - احیای بافت قدیمی شهرها شامل بافت تاریخی و بافت فرسوده، همواره دغدغه حکمرانی و مدیریت شهری بوده است که به دلایل متعدد با موفقیت همراه نمی‌شود. در شهر سمنان با وجود اهتمام مدیران و تعریف طرح‌های ویژه، چالش‌های شهری، نگاه ناهمگون اجتماعی، معضلات محله‌ای و موانع اقتصادی، به ناکامی سیاست‌گذاری‌ها در این حوزه انجامیده است.
به گزارش ایرنا، بافت قدیمی شهرها تنها مجموعه‌ای از بناهای تاریخی و معابر فرسوده نیست، بخشی از هویت اجتماعی و فرهنگی شهر و محل شکل‌گیری روابط محله‌ای و خاطرات جمعی ساکنان به شمار می‌رود. با این حال، فرسودگی ساختمان‌ها، تغییر الگوی سکونت و انتقال بخشی از جمعیت به مناطق جدید، می‌تواند به کاهش پویایی محلات قدیمی منجر شود.
این روند، در صورت بی‌توجهی، زمینه را برای تشدید برخی آسیب‌های اجتماعی و کم‌رنگ شدن نقش تاریخی این محدوده‌ها فراهم می‌کند.
در سمنان نیز احیای بافت‌های تاریخی و فرسوده، علاوه بر مرمت بناها و بهسازی معابر، به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ در حوزه مسکن، خدمات شهری، زیرساخت‌ها و حمایت‌های اجتماعی نیاز دارد.
از یک سو، دستگاه‌های اجرایی باید وظایف و برنامه‌های خود را برای رفع مشکلات این محدوده‌ها روشن کنند و از سوی دیگر، فراهم کردن شرایط مناسب برای حضور دوباره ساکنان و مشارکت مالکان و سرمایه‌گذاران، از ضرورت‌های بازآفرینی شهری است.
۶۸۰ هکتار از بافت شهری سمنان فرسوده محسوب می‌شود
طرح این مسایل در نشست ستاد بازآفرینی شهری سمنان، بار دیگر ضرورت عبور از بیان مشکلات و راهکارهای کلی و حرکت به سمت برنامه‌های عملیاتی را برجسته کرد؛ برنامه‌هایی که در آن سهم هر دستگاه، منابع مورد نیاز، اقدامات اولویت‌دار و شیوه همکاری نهادهای مسوول مشخص باشد.
در کنار این موضوع، دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره سیاست‌های توسعه شهری، مشوق‌های ساخت‌وساز و احیای بناهای تاریخی نشان می‌دهد که بازگشت پویایی به بافت قدیمی، به تصمیم‌هایی فراتر از اقدامات عمرانی محدود نیاز دارد.
به گزارش ایرنا، شهرستان سمنان حدود یک میلیون و ۱۰۰ هزار هکتار وسعت دارد که از مجموع بافت شهری آن، حدود ۶۸۰ هکتار بافت فرسوده محسوب می‌شود.
خالی شدن بافت‌های تاریخی و فرسوده از جمعیت، تمرکز ساخت‌وساز در مناطق جدید شهری، کمبود منابع مالی و دشواری هماهنگی میان دستگاه‌های مسوول، احیای بافت قدیمی سمنان را با چالش‌هایی روبه‌رو کرده است؛ مساله‌ای که در کنار ضرورت حفظ هویت تاریخی شهر، توجه به خدمات محله‌ای، کاهش آسیب‌های اجتماعی و افزایش تمایل مردم به سکونت و سرمایه‌گذاری در این محدوده‌ها را ضروری می‌کند.
برنامه‌های اجرایی؛ حلقه مفقوده بازآفرینی شهری
فرماندار سمنان خواستار ارایه برنامه عملیاتی از سوی دستگاه‌های اجرایی برای احیای بافت‌های تاریخی و فرسوده، کاهش آسیب‌های اجتماعی و حفظ هویت محلات شد و گفت: با وجود طرح مسایل و ارایه راهکارهای مناسب در نشست ستاد بازآفرینی شهری، برخی دستگاه‌های مرتبط برنامه مشخصی برای انجام وظایف خود نداشتند و لازم است متناسب با مسوولیت و ظرفیت هر دستگاه، برنامه‌ها و راهکارهای اجرایی برای نشست آینده آماده شود.
مهدی صمیمیان با اشاره به نقش دستگاه‌های متولی در احیای بناهای تاریخی، بر ضرورت همراهی میراث فرهنگی و سایر نهادهای مسوول تأکید کرد و افزود: بناهای تاریخی نباید رها شوند، بلکه باید زمینه مرمت، احیا و بهره‌برداری مناسب از آن‌ها فراهم شود تا این بناها به‌جای تبدیل شدن به معضل شهری، در حفظ هویت تاریخی سمنان نقش داشته باشند.
آسیب خالی شدن بافت‌های قدیمی از جمعیت
وی خالی شدن بافت‌های قدیمی از جمعیت و انتقال سکونت به مناطق جدید را از مسائل مهم شهر دانست و بر ضرورت افزایش انگیزه مردم برای ماندگاری در این محلات تأکید کرد.
به گفته وی، در کنار مسوولیت دستگاه‌های اجرایی، مشارکت مردم نیز در احیای بافت‌های قدیمی اهمیت دارد و باید شرایطی فراهم شود که سکونت و سرمایه‌گذاری در این محدوده‌ها برای شهروندان جذابیت بیشتری داشته باشد.
فرماندار سمنان با قدردانی از اقدامات شهرداری و مشارکت بخش خصوصی در مرمت بناهای تاریخی، بر استفاده از ظرفیت‌های قانونی و مشارکتی برای تأمین منابع و حمایت از اقدامات بازآفرینی تأکید کرد.
ساماندهی فعالیت‌های محله‌محور
وی همچنین ساماندهی فعالیت‌های محله‌محور را ضروری دانست و گفت: در شهرستان سمنان، محلات متعددی برای اجرای این رویکرد شناسایی شده و مسوولیت پیگیری امور هر محله به افراد معتمد، امام جماعت، مسوول پایگاه بسیج یا نمایندگان محلی سپرده شده است؛ بنابراین برنامه دستگاه‌ها و نهادهای مختلف باید هماهنگ شود تا از اقدامات موازی جلوگیری و ظرفیت‌ها در مسیر برنامه‌ای مشترک به کار گرفته شود.
صمیمیان با اشاره به محدودیت منابع مالی دولت، خواستار همکاری دستگاه‌های مسوول برای تأمین اعتبار طرح‌های بازآفرینی شد و افزود: در کنار احیای بناهای تاریخی، ساماندهی معابر، تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام و رسیدگی به محلات کم‌برخوردار نیز باید در برنامه‌ها مورد توجه قرار گیرد. استفاده از ظرفیت‌هایی مانند مولدسازی و هماهنگی با راه و شهرسازی می‌تواند به پیشبرد این طرح‌ها کمک کند.
ضرورت تفکیک دقیق محدوده‌های تاریخی؛ توجه به حفظ باغ‌ها
وی همچنین تفکیک دقیق محدوده‌های تاریخی از سایر محدوده‌های شهری را ضروری دانست و بیان کرد: ضوابط بافت تاریخی باید متناسب با محدوده و حریم واقعی آن اعمال شود تا از ایجاد محدودیت‌های غیرضروری برای سرمایه‌گذاری و ساخت‌وساز در دیگر نقاط شهر جلوگیری و زمینه مشارکت سرمایه‌گذاران در توسعه و احیای شهری فراهم شود.
فرماندار سمنان، با اشاره به ضرورت صیانت از منابع آبی و باغ‌های شهر، خواستار نظارت دستگاه‌های مسوول بر نحوه بهره‌برداری و انتقال آب موقوفات شد و تأکید کرد: آب باید در حوزه و محدوده‌ای که برای آن پیش‌بینی شده مصرف شود و از انتقال آن برخلاف اهداف تعیین‌شده جلوگیری شود؛ چراکه حفظ باغات و فضای سبز در شرایط کم‌آبی برای پایداری محیط شهری اهمیت دارد.
وی همچنین درباره موضوع اتباع غیرمجاز، خواستار خودداری کارفرمایان و فعالان بخش خصوصی از به‌کارگیری نیروی کار غیرمجاز شد و گفت: حضور افرادی که در آمار رسمی ثبت نشده‌اند، برنامه‌ریزی برای خدمات شهری و مدیریت ظرفیت‌های شهرستان را دشوار می‌کند و لازم است به‌کارگیری نیروی کار در چارچوب ضوابط قانونی انجام شود.
توسعه شهری و جابه‌جایی جمعیت؛ دو روی یک مساله
در کنار ضرورت هماهنگی دستگاه‌های اجرایی، نحوه توسعه شهر و توزیع خدمات و امکانات نیز از موضوعات اثرگذار بر آینده بافت قدیمی سمنان است.
تمرکز ساخت‌وسازهای جدید در مناطق شمالی شهر، در حالی که بخشی از بافت قدیمی با کاهش جمعیت روبه‌روست، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا سیاست‌های توسعه شهری توانسته‌اند میان گسترش شهر و حفظ پویایی محلات قدیمی تعادل برقرار کنند؟
مهاجرت جمعیت سمنان از بافت قدیمی به مناطق شمالی
شهردار سمنان با اشاره به مهاجرت جمعیت از بافت قدیمی به مناطق شمالی شهر، حفظ جمعیت در بافت‌های تاریخی و فرسوده و تقویت زیرساخت‌ها و خدمات محله‌ای را از ضرورت‌های بازآفرینی شهری و کاهش آسیب‌های اجتماعی دانست.
حمید قاسمی بیان کرد: تمرکز ساخت‌وسازهای جدید در مناطق شمالی شهر، در کنار خالی شدن بافت قدیمی از سکنه، می‌تواند زمینه‌ساز افزایش آسیب‌های اجتماعی و کاهش پویایی محلات شود.
وی از اقدام‌های شهرداری برای ساماندهی فضاهای شهری، اجرای طرح‌های بهسازی، ایجاد فضاهای ورزشی و بهبود کف‌سازی معابر در محلات قدیمی خبر داد و گفت: این اقدامات با هدف ارتقای کیفیت زندگی و افزایش ماندگاری جمعیت در این مناطق دنبال می‌شود.
وی همچنین به اقدام‌های انجام‌شده برای ساماندهی معتادان متجاهر اشاره کرد و افزود: شهرداری با همکاری دستگاه‌های مرتبط، مرکز ماده ۱۶ را در پارک سیمرغ فعال کرده و ایجاد مرکز بازپروری در کنار مجموعه گرمخانه نیز در دستور کار قرار دارد. بخشی از طرح این مرکز اجرا شد و تکمیل آن می‌تواند به تقویت خدمات اجتماعی و حمایت از افراد آسیب‌دیده کمک کند.
جای خالی خدمات اجتماعی برای ماندگار کردن جمعیت
این اقدام‌ها نشان می‌دهد که بازآفرینی بافت قدیمی تنها با مرمت ساختمان‌ها و ساماندهی معابر محقق نمی‌شود و کیفیت خدمات اجتماعی، فضاهای عمومی و امکانات مورد نیاز ساکنان نیز در ماندگاری جمعیت نقش دارد. در چنین شرایطی، هماهنگی میان برنامه‌های عمرانی و اجتماعی می‌تواند از پراکندگی اقدامات جلوگیری کند و زمینه استفاده مؤثرتر از منابع را فراهم آورد.
مشوق‌های ساخت‌وساز و احیای بناهای تاریخی
یکی از موضوعات مطرح در بازآفرینی شهری، ایجاد انگیزه برای مالکان و سرمایه‌گذاران به‌منظور مشارکت در نوسازی و احیای بافت‌های فرسوده است.
شهردار سمنان با اشاره به مشوق‌های پیش‌بینی‌شده برای ساخت‌وساز در بافت‌های هدف بازآفرینی گفت: تخفیف در عوارض و صدور پروانه‌های ساختمانی از جمله اقدام‌هایی است که برای ترغیب سرمایه‌گذاران و مالکان به احیای این مناطق در نظر گرفته شده است.
وی همچنین با اشاره به اقدام‌های عمرانی در کمربندی جنوبی شهر، از اجرای ۲ پل در این محور به‌عنوان بخشی از فعالیت‌های انجام‌شده برای بهبود دسترسی و تقویت زیرساخت‌های شهری یاد کرد.
طرح جامع بازآفرینی بازار تاریخی
شهردار سمنان از پیگیری طرح جامع بازآفرینی بازار تاریخی نیز خبر داد و گفت: تهیه پیشنهاد اولیه این طرح در دستور کار قرار گرفت تا زمینه حفاظت از بافت تاریخی بازار و احیای ظرفیت‌های اقتصادی و گردشگری آن فراهم شود.
به گفته وی، شهرداری تعدادی از بناهای تاریخی را خریداری و احیا کرده است، اما مشارکت دستگاه‌های مرتبط، به‌ویژه میراث فرهنگی، برای احیا و بهره‌برداری مناسب از این بناها ضرورت دارد تا ضمن حفظ هویت تاریخی شهر، زمینه جذب سرمایه‌گذاری و شکل‌گیری فعالیت‌های فرهنگی و گردشگری فراهم شود.
به گزارش ایرنا، اثربخشی مشوق‌های مالی و اقدامات عمرانی به میزان همراهی مالکان، امکان تأمین منابع و فراهم بودن شرایط مناسب برای سکونت و فعالیت اقتصادی در بافت قدیمی وابسته است. از این رو، احیای پایدار این محدوده‌ها به برنامه‌ای نیاز دارد که در آن مرمت بناها، بهبود خدمات، حمایت از فعالیت‌های اقتصادی و حفظ جمعیت ساکن در کنار یکدیگر دیده شوند.
بازآفرینی شهری؛ فراتر از مرمت بناها
مجموع مسائل مطرح‌شده درباره بافت قدیمی سمنان، از نبود برنامه عملیاتی برخی دستگاه‌ها تا جابه‌جایی جمعیت، محدودیت منابع مالی، نیاز به خدمات اجتماعی و ضرورت ایجاد مشوق‌های سرمایه‌گذاری، نشان می‌دهد که احیای این محدوده‌ها با یک اقدام منفرد به نتیجه نمی‌رسد.
اگر هدف بازآفرینی شهری، بازگرداندن پویایی به محلات قدیمی و حفظ هویت تاریخی سمنان باشد، هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، شهرداری، میراث فرهنگی، بخش خصوصی و ساکنان باید از سطح طرح موضوع و بیان راهکارها فراتر رود و به اقدام‌های مشخص و قابل پیگیری برسد.
ارایه برنامه‌های عملیاتی از سوی دستگاه‌های مسوول، تعیین اولویت‌های اجرایی، استفاده از ظرفیت‌های قانونی و اعتباری و توجه هم‌زمان به زیرساخت‌ها و نیازهای اجتماعی محلات، می‌تواند مسیر روشن‌تری پیش روی بازآفرینی شهری قرار دهد؛ مسیری که نتیجه آن نه فقط حفظ بناهای تاریخی، بلکه تقویت زندگی در بافت قدیمی و افزایش تمایل مردم به سکونت و فعالیت در این محدوده‌ها باشد.