دهم نوامبر، روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، یادآور این حقیقت است که علم زمانی به رسالت انسانی خود نزدیک می‌شود که دستاورد‌های آن در خدمت زندگی بهتر، عدالت اجتماعی و آینده‌ای امن‌تر برای همگان قرار گیرد.
دهم نوامبر مصادف با ۱۹ آبان ۱۴۰۵، روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، یادآور این حقیقت است که علم زمانی به رسالت انسانی خود نزدیک می‌شود که دستاورد‌های آن در خدمت زندگی بهتر، عدالت اجتماعی و آینده‌ای امن‌تر برای همگان قرار گیرد؛ این مناسبت که از سال ۲۰۰۱ به ابتکار سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) گرامی داشته می‌شود، بر پیوند میان دانش، مشارکت اجتماعی، صلح و توسعه پایدار تاکید دارد.
علم و فناوری از ظرفیت‌های اساسی جوامع برای پیشرفت، حل مسائل عمومی و ارتقای کیفیت زندگی برخوردارند؛ دسترسی به آموزش باکیفیت، حمایت از پژوهشگران، فراهم‌کردن فرصت‌های برابر برای شکوفایی استعداد‌ها و بهره‌مندی عموم مردم از دستاورد‌های علمی، ازجمله زمینه‌هایی هستند که می‌توانند به کاهش نابرابری‌ها و تقویت همبستگی اجتماعی کمک کنند؛ توسعه علمی هنگامی فراگیر و پایدار خواهد بود که ثمرات آن به گروهی محدود اختصاص نیابد و هیچ جامعه‌ای به دلیل کمبود امکانات یا موانع ناعادلانه، از فرصت مشارکت در پیشرفت دانش محروم نماند.
علم همچنین می‌تواند زمینه‌ای برای گسترش گفت‌و‌گو و همکاری میان ملت‌ها فراهم آورد؛ چالش‌هایی مانند تغییرات اقلیمی، بیماری‌های فراگیر، کمبود منابع آب و ناامنی غذایی، مرز‌های سیاسی نمی‌شناسند و مقابله مؤثر با آن‌ها به تبادل دانش، همکاری پژوهشی و اعتماد متقابل نیاز دارد؛ در این مسیر، احترام به تنوع فرهنگی و شرایط اجتماعی کشورها، در کنار بهره‌گیری از یافته‌های معتبر علمی، می‌تواند به شکل‌گیری راه‌حل‌هایی واقع‌بینانه‌تر و عادلانه‌تر کمک کند.
با این حال، پیوند علم و صلح صرفا به استفاده از دانش برای حل مشکلات محدود نمی‌شود، بلکه به چگونگی بهره‌گیری از قدرت علمی نیز بستگی دارد؛ همان‌گونه که پیشرفت‌های علمی می‌توانند در خدمت سلامت، آموزش و رفاه عمومی باشند، استفاده نادرست از فناوری و تبدیل دانش به ابزاری برای تهدید و تخریب نیز می‌تواند امنیت و کرامت انسانی را به مخاطره اندازد؛ از این رو، مسئولیت اخلاقی پژوهشگران، نظارت مؤثر بر کاربرد فناوری‌ها و پایبندی دولت‌ها به تعهدات بین‌المللی، در کنار توسعه ظرفیّت‌های علمی، اهمیت ویژه‌ای دارد.
در همین چارچوب، پیامد‌های انسانی درگیری‌های نظامی، ازجمله جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران، یادآور ضرورت توجه به صیانت از جان انسان‌ها و زیرساخت‌های حیاتی است؛ علم و فناوری باید در مسیر کاهش رنج انسانی، حفاظت از محیط زیست و بازسازی زندگی آسیب‌دیدگان به کار گرفته شوند، نه آن که پیشرفت‌های علمی از مسئولیت‌های انسانی و الزامات صلح‌آمیز جدا شوند.
از منظر حقوق بشری، بهره‌مندی از پیشرفت علمی و مشارکت در منافع حاصل از آن، بخشی از حقوق فرهنگی انسان‌هاست که در ماده ۱۵ میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز مورد تاکید قرار گرفته است؛ تحقق این اصل مستلزم توجه به عدالت آموزشی، دسترسی گسترده‌تر به دانش و فراهم‌کردن فرصت مشارکت گروه‌های مختلف جامعه در فعالیّت‌های علمی است؛ در عین حال، حمایت از آزادی پژوهش در چارچوب تعهدات قانونی و اخلاق حرفه‌ای و فراهم‌کردن محیطی امن برای فعالیت دانشمندان، می‌تواند به شکوفایی ظرفیّت‌های علمی و تقویت اعتماد عمومی کمک کند.
روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، فرصتی برای تاکید بر این مسئولیت مشترک است که دانش را از محدوده مراکز تخصصی فراتر ببریم و آن را به نیرویی مؤثر در زندگی روزمره مردم تبدیل کنیم؛ از دیدگاه جمهوری اسلامی ایران، پیشرفت علمی هنگامی ارزشمندتر خواهد بود که با عدالت، مسئولیت‌پذیری و توجه به نیاز‌های واقعی جامعه همراه شود و زمینه‌ای برای همکاری سازنده میان ملت‌ها فراهم آورد؛ آینده‌ای مبتنی بر صلح و توسعه پایدار، به علمی نیاز دارد که نه در خدمت سلطه و انحصار، بلکه در خدمت کرامت انسانی، رفاه عمومی و پیشرفت متوازن جوامع باشد.
- بیشتر بخوانید:
- سایه سیاست بر دیپلماسی علمی؛ لغو آزمون‌های بین‌المللی و چالش حقوق بین‌الملل
- ابعاد و پیامد‌های حقوقی حمله به مراکز علمی و دانشگاهی ایران