طنز، دماسنج حساس جامعه است؛ ابزاری برای به چالش کشیدن تلخی‌ها، عبور از خط‌قرمزها و کشف لایه‌های پنهان حقیقت.
در این گفتگو، سیر گذار طنز از رسانه‌های سنتی و مکتوب به فضای نوین شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌ها واکاوی شده است؛ سیری که نشان می‌دهد چگونه ذائقه مخاطب و اقتصاد محتوا، طنز عفیف دیروز را به فکاهه و هزل امروز گره زده است:
* خود جلال سمیعی و طنز برای او از کجا شروع شد؟
من متولد سال ۱۳۶۱ در شهر ری هستم. اگر بخواهیم از بابت طنزپردازی شروع کنیم، شاید مهم‌ترین رویدادی که این دغدغه را در من شکل داد، روزی بود که به خاطر نشریه دست‌نویسی که با دوستم (آقای عزیزنژاد، که اکنون مهندس معمار هستند) در سال اول دبیرستان به تقلید از «گل‌آقا» منتشر می‌کردیم، دچار دردسر شدیم. ما در آن نشریه، معلمان و مدیران را می‌کشیدیم و انتقادهای مدرسه را با تیراژ یک نسخه مطرح می‌کردیم.
مدیران مدرسه نمونه‌دولتی می‌خواستند ما را برای ثبت‌نام سال دوم معلق کنند. یکی‌دو هفته ما را بردند و آوردند، اشکمان را درآوردند و تعهد گرفتند که دیگر از این غلط‌ها نکنیم! اولین باری که طنزنویسی برای من جدی شد، همان موقع بود که فهمیدم کارم آن‌قدر اثرگذار بوده که ممکن است باعث اخراج ما از مدرسه شود. تمام آن سال‌هایی که ریاضی و فنی و سپس مهندسی متالورژی در دانشگاه امیرکبیر می‌خواندم، احساس می‌کردم احتمالاً از من مهندس درنمی‌آید؛ چرا که هم‌زمان در مطبوعات کار می‌کردم.
بخش دیگری از فعالیت من در حوزه طنز که بسیار پررنگ است، نویسندگی، سردبیری و اجرا در رادیو و تلویزیون (رادیو جوان، رادیو تهران و رادیو سلامت) بود. از سال ۸۳ به رادیو جوان دعوت شدیم؛ دوره‌ای که رادیو جوان به خاطر سبک جدید برنامه‌هایش در محیط‌های عمومی بسیار پرطرفدار شده بود و تعدادی از دوستان مطبوعاتی به آن دعوت شدند. در سال ۸۶ به خاطر برنامه‌ای طنز به نام «جوانی وقت فردا» اخراج شدیم؛ دولت وقت به هر حال از آن برنامه خوشش نمی‌آمد. اما ما چند هفته بعد پروپرو به رادیو تهران رفتیم و دوباره برنامه طنز دیگری را شروع کردیم. در مجموع، تا سال ۹۰ حدود ۷-۸ سال در رادیو و تلویزیون کار نویسندگی، سردبیری و گاهی اجرا داشتم.
از سال ۹۰ به حوزه هنری دعوت شدم تا یک شبکه اجتماعی تخصصی برای اهالی هنر توسعه دهم که بعدها نام آن «حوزه هنری دیجیتال» شد. به تدریج طنز و کار مستقیم رسانه‌ای از حوزه من خارج شد و بیشتر به سمت مدیریت روابط عمومی، مشاوره استراتژی ارتباطات و محتوا و مهندسی روابط رفتم؛ بالاخره مهندس هستم دیگر!
* انتخاب طنزنویسی برای شما یک انتخاب آگاهانه بود یا ناگزیر؟
بله، من بارها با این سؤال روبه‌رو شده‌ام که آیا ناگزیر به طنزنویسی هستید یا آن را انتخاب می‌کنید؟ پاسخ این است که ما طنز را انتخاب می‌کنیم؛ به این دلیل که خیلی وقت‌ها در تلخی‌هایی که در زندگی شخصی یا زندگی پیرامون خود می‌بینیم، تاب‌آوری آدم در جمع (به اصطلاح ادبیات استارتاپی این روزها) فقط با خندیدن اتفاق می‌افتد. به قول حافظ :
زیرکی را گفتم این احوال بین، خندید و گفت
صعب روزی، بوالعجب کاری، پریشان عالمی...
سال‌هاست از من می‌پرسند چه شد که طنزنویس شدی؟ اکنون خودم را طنزنویس سابق می‌دانم، چراکه بیش از ۱۰ سال است طنزنویسی مستمر ندارم. می‌گویم بعضی موقع‌ها جهان را فقط با خندیدن می‌شود تحمل کرد. و از آن مهم‌تر، بسیار جدی معتقدم که طنز یکی از آن رسانه‌هاست که می‌تواند به لطیف‌ترین شکل، جدی‌ترین انتقادها را بکند و به شیرین‌ترین شکل، مهم‌ترین تلخی‌ها را کشف و یادآوری کند.
* طنز در رسانه‌های سنتی و امروزی چه تطوری داشته است؟
تصور طنز در رسانه‌های ما مشخصاً با تطور الگوی مصرف محتوا و رسانه در جامعه پیوند خورده است. حتی می‌توان این روند را به دوره‌های مختلف تقسیم کرد؛ از زمانی که رسانه‌های شخصی‌تر، فارغ از رسانه‌های رسمی ظهور کردند. من مدام در این سال‌ها تلاش کرده‌ام درباره «شکاف میان حوزه رسمی انتشار محتوا و رسانه و حوزه غیررسمی رسانه» صحبت کنم. طنز از آن حوزه‌هایی است که در این فضا معنای جدی‌تری پیدا می‌کند.
از سال ۸۰ با آمدن پیامک‌ها، مدیوم جدید و شخصی‌تری برای انتشار شوخی ایجاد شد. از اواسط دهه ۸۰ اینترنت در ایران جدی‌تر شد و رسانه‌های شخصی ظهور کردند که کم‌کم در دهه ۹۰ و سال‌های اخیر با ظهور پلتفرم‌ها و پدیده اینفلوئنسرها، طنز از چارچوب‌های رسمی فراتر رفت. هم سوژه‌ها، هم الگوها، هم لحن و هم خط‌قرمزها و دغدغه‌ها با وسعت عجیبی تغییر کرد.
ما هرچقدر تغییر مدل مصرف محتوا را در جامعه دیدیم و هرچقدر افرادی ظهور کردند که لزوماً با هیچ نهاد رسمی کار نمی‌کردند و سعی داشتند به خط‌قرمزهای عمومی و عرفی (نه لزوماً رسانه‌های رسمی) وفادار بمانند، شیوه‌های جدیدی از طنزآوری را تجربه کردیم که پیش از این به دلیل انحصار مدل رسانه‌ای مطبوعات، خبرگزاری‌ها، رادیو، تلویزیون و سینما وجود نداشت.
از منظر من، طنز همانند دماسنج جامعه است؛ همان‌طور که از جوک‌های دوران شوروی می‌شد فهمید در آنجا چه می‌گذشته، طنز نیز دماسنجی است که قرن‌ها بعد، آیندگان با دیدن طنزهای یک جامعه می‌فهمند در بطن آن چه گذشته است. ظهور رسانه‌های شخصی و غیررسمی، این فرایند را در تولید طنز، سوژه‌ها، خط‌قرمزهای اخلاقی، سیاسی و مذهبی و مخاطبان هدف به شکل جدی تغییر داده است.
* رسانه‌های نوین نظارت رسمی ندارند و حدود آن‌ها عرفی است؛ اما گاهی می‌بینیم یک کمدین شوخی می‌کند و با واکنش تند و راه افتادن تبلیغات علیه او مواجه می‌شود که «به احساسات مردم توهین کرده‌ای». انگار این رسانه‌های غیررسمی باز هم با محک رسانه‌های رسمی سنجیده می‌شوند و مجازات از سوی بخش رسمی اعمال می‌شود. در این باره چه نظری دارید؟
چند نکته اینجا وجود دارد: نخست اینکه تعریف عرفی ادب در نسل‌های مختلف تغییر کرده است. از جنبش‌ها و اعتراضات سیاسی گرفته تا نسل جوان‌تری که خیلی حرف‌ها برایش عادی است اما از نظر نسل‌های دیگر توهین‌آمیز به نظر می‌رسد؛ بنابراین عرف، امری شناور است.
دوم اینکه قضاوت خرد جمعی و افکار عمومی چیزی فراتر از گستره دسترسی، نظارت و قانون است. طنزپردازانی داریم که خارج از مرزها برای فارسی‌زبانان فعالیت می‌کنند و نگرانی امنیتی از بابت برخورد ندارند، بنابراین خط‌قرمزهای متفاوتی برای خود می‌چینند.
نکته دیگر اینکه خیلی وقت‌ها خط‌قرمزهای اخلاقی در طنز، فراتر از مسائل عرفی و قانونی، یک «انتخاب شخصیتی» است. ما از استادانمان یاد گرفتیم با چیزی که در حوزه اختیار آدم‌ها نبوده (مثل ویژگی‌های ظاهری، کچلی، بیماری‌ها و...) شوخی نکنیم؛ چراکه در حوزه اختیار فرد نبوده است. اما در کشورهای دیگر می‌بینیم که در رسانه‌های عمومی یا انیمیشن‌ها و استندآپ‌کمدی‌ها، با موضوعاتی شوخی می‌کنند که از نظر ما بسیار تاریک (Dark) است.
بنابراین، اگر قضاوت جمعی جامعه فارغ از برخورد قانونی، یک شوخی را تند یا غیرارزشی بداند، آن برچسب به فرد یا رسانه می‌خورد که از خط‌قرمز مهم اجتماعی عبور کرده است. البته طبیعی است که اگر دسترسی حوزه رسمی هم وجود داشته باشد، قانون ممکن است برخورد کند.
نکته مهم دیگر این است که طنزپردازان گاهی تاوان شرایط را پس می‌دهند؛ چون طنز لایه‌های پنهان را تفسیر می‌کند و گاهی تولیدکننده محتوا به بافت زمینه و خشمی که ممکن است در یک قومیت، اقلیت یا صنف ایجاد کند، آگاه نبوده است. بسیاری از برخوردهای اجتماعی و اعتراضات به طنزپردازان، ناشی از بی‌توجهی به همین بافت زمینه‌ای و محیطی خلق اثر بوده است.
* اگر بخواهیم سیر تطور طنز را در رسانه‌ها بررسی کنیم؛ از طنز مکتوب «گل‌آقا» تا سریال‌های آیتمی تلویزیون (مثل ساعت خوش و ۳۹) و امروزه برنامه‌های طنز در شبکه نمایش خانگی، این تحول را چطور ارزیابی می‌کنید؟
این یک اتفاق مهم است که طنز از تطور رسانه‌ای و تغییر مدل مصرف محتوا تأثیر می‌پذیرد. به همین دلیل است که ما میان خط‌قرمزهای صداوسیما و پلتفرم‌ها اختلاف می‌بینیم. پلتفرم‌های آنلاین خیلی وقت‌ها از این اختلاف استفاده می‌کنند؛ اگرچه مسئله پوشش ممکن است تفاوت داشته باشد، اما در مضمون‌ها، شوخی‌ها و روش پرداختن به مسائل اجتماعی، پلتفرم‌ها به نظر می‌آید خط‌قرمزهای کمتری نسبت به تلویزیون، رادیو و خبرگزاری‌ها دارند.
البته پلتفرم‌های آنلاین نیز با مجوز و نظارت ساختار حاکمیتی کار می‌کنند، اما تفاوت نسبی این چهارچوب‌ها باعث شده بسیاری از دغدغه‌هایی که در تاک‌شوها و کمدی‌شوهای امروز در پلتفرم‌ها مطرح می‌شود، در صداوسیما اساساً نادیده گرفته شود. این واکنش به‌روز و به‌جا به دغدغه‌های اجتماعی در پلتفرم‌ها، به دلایل اقتصادی و رسانه‌ای، بهتر از صداوسیمایی است که در سال‌های اخیر تلاش کرده برای اقلیتی خاص (یا جامعه‌ای که از نظر خودش مهم‌تر است) برنامه‌سازی کند. به همین دلیل است که طنز سر از روزنه‌های رسانه‌های آزادتر و پلتفرم‌ها درمی‌آورد و به نبض افکار عمومی نزدیک‌تر است.
* در جوامع دیگر، با سیاستمداران به گونه‌ای شوخی می‌شود که به زعم ما غیرمتعارف است، اما قوانین آن‌ها اجازه می‌دهد. از سوی دیگر، در دهه‌های گذشته طنزی داشتیم که به آن «طنز ادیبانه» می‌گفتیم؛ طنزی که فهم آن مستلزم دانستن ادبیات کهن بود (مثل ستون‌های نقیضه که بیتی از حافظ یا شعرای کلاسیک را بازآفرینی می‌کردند و بسیار بامزه و عمیق بودند). جنس طنز در طول این سال‌ها چه تفاوتی کرده است؟
این سؤال بسیار خوبی است. در میان پژوهشگران شوخ‌طبعی، دسته‌بندی‌های مشخصی وجود دارد:
طنز (عفیف): لایه‌های پنهان‌تری برای کشف دارد و پیام را در لفافه‌ای می‌پیچد که کشف آن بخشی از لذت مخاطب است.
هزل: کلامی است که الفاظ رکیک یا بی‌پروا در آن وجود دارد.
هجو: طنزی تخریب‌گر و همراه با توهین (اما گاه مؤدبانه) است؛ مانند اشعار تند و توجیه‌آمیز چند قرن پیش که ظاهر بسیار مؤدبی داشتند.
فکاهه: خنده‌ای بر مبنای شوخی با لایه‌های رویی و سطحی‌تر است و معنی بسیار عمیقی ندارد.
شاخص خوب این تغییرات را می‌توان در تطور کمدی‌های تلویزیون و سینمای ایران در دهه‌های مختلف دید؛ از آثار ماندگار آقای مهرجویی (اجاره‌نشین‌ها)، سریال «کاکتوس» آقای محمدرضا هنرمند، تا «ساختمان پزشکان» آقای سروش صحت و انبوه کمدی‌های سینمایی دیگر. فشار خط‌قرمزها باعث شد تولیدکنندگان از منظر اقتصاد تولید به سراغ حوزه‌های بی‌دردسرتر بروند.
نسل ما در دهه ۸۰ تلاش کرد نوعی از طنز را در رادیو و تلویزیون آزمایش کند که از خنده‌های گل‌درشت فاصله بگیرد؛ برنامه‌هایی مثل «صبح بخیر ایران» در سال‌های ۸۶، ۸۸ و ۹۰ که با لحنی جدی با اخبار شوخی می‌کردند. اما طبیعتاً آن برنامه‌ها دوام نیاوردند و صداوسیما دیگر آن ذائقه را برنتابید، پس جریان به سمت پلتفرم‌ها رفت.
امروزه هرچقدر در فضای غیررسمی (مثل اینستاگرام، یوتیوب، توییتر و گیشه سینما) به سمت تجاری‌سازی پیش رفته‌ایم، بیشتر به سمت «فکاهه» و حتی «هزل» مایل شده‌ایم؛ زیرا ذائقه مخاطب دیگر حوصله کشف لایه‌های چندگانه یک شوخی را ندارد. البته این دما را همواره اوضاع اجتماعی و مشکلات جامعه تعیین می‌کند که اقتصاد تولید محتوا به کدام سو برود.
* به عنوان آخرین سؤال آخرین باری که به چه چیزی خیلی خندیدید؟
من یک شوخی قدیمی دارم که می‌گویم: «به هرچی خندیدیم معمولاً سرمان آمده!» (مثلاً فکر کن این‌طوری شود، و دیدیم همان شد). متأسفانه جوک‌ها تبدیل به خاطره شده‌اند. اما آخرین باری که خیلی خندیدم، اخیراً یک محتوای طنزآمیز درباره شیوه تربیت بچه‌های نسل ما در دهه ۶۰ می‌دیدم؛ با این مضمون که «تو چطور این‌قدر مؤدب و خوب بار آمدی و خانواده‌ات با تو اصولی رفتار می‌کردند؟» و بلافاصله کات می‌خورد به صحنه‌ای که مادری با دمپایی در حال دویدن دنبال بچه‌اش بود تا او را تربیت کند! این خیلی بانمک بود؛ شاید نسل ما و قبل از ما آن را خوب بفهمد، اما نسل‌های بعدتر شاید ارتباط کمتری با آن بگیرند. این یکی از محتواهایی بود که خودم اخیراً به آن خیلی خندیدم.