نیوزویک در گزارشی تحلیلی نوشت، با وجود انکار ترامپ، شواهدی از تداوم کمک‌های مالی، اطلاعاتی و نظامی روسیه و چین به ایران وجود دارد؛ حمایت‌هایی که بدون ورود مستقیم مسکو و پکن به جنگ، به تهران در ادامه درگیری با آمریکا کمک کرده‌اند.
همشهری آنلاین - گروه سیاسی: مجله آمریکایی نیوزویک با بررسی شواهد مربوط به همکاری‌های مالی، اطلاعاتی و تسلیحاتی روسیه و چین با ایران، ادعای دونالد ترامپ درباره نبود حمایت جدی این دو کشور از تهران را زیر سوال برده است.
هفته‌نامه نیوزویک نوشت:
آیا روسیه و چین در جنگ ایران با آمریکا به تهران کمک می‌کنند؟ دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در تازه‌ترین پاسخ خود به پرسشی که بارها مطرح شده، موضع روشنی گرفت.
او اواخر روز دوشنبه در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «اگر چنین کاری می‌کنند، در سطح بسیار محدودی است، اما من اصلا باور ندارم که آنها چنین کاری انجام می‌دهند. آنها چیزهای زیادی برای از دست دادن دارند و ما از این موضوع مطلع می‌شویم؛ آن هم خیلی سریع!»
مشکل اینجاست که دولت آمریکا از هم‌اکنون از این کمک‌ها اطلاع دارد. دولت خود ترامپ طی ماه‌های گذشته بارها به این موضوع اشاره کرده است؛ از اطلاعیه‌های تحریمی و شهادت مقام‌های دولتی در سنا گرفته تا هشدارهایی که به پکن داده شده است. با این حال، کمک‌های مسکو و پکن به تهران به‌گونه‌ای تنظیم شده که بتوانند دخالت خود را انکار کنند.
شاید مسکو و پکن در پی افزایش فشارهای واشنگتن، از سطح حمایت خود کاسته باشند. این فشارها دست‌کم در مواضع علنی، عمدتا در قالب تهدید به اعمال تحریم‌های اقتصادی سنگین مطرح شده‌اند.
ترامپ همچنین در حال معامله‌گری بوده است. او در ماه سپتامبر، هنگام سفر شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، به آمریکا و نیز هفته گذشته، برای تامین سوخت دیزل مورد نیاز ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، وارد رایزنی شد. ممکن است کاهش کمک‌ها به تهران نیز یکی از موضوعات این مذاکرات بوده باشد.
اما واقعیت این است که ایران بدون کمک چین و روسیه، دو ستون اصلی بلوک مخالف غرب که تهران نیز بازیگری مهم در آن است، نمی‌توانست تا این مرحله از درگیری با آمریکا پیش برود (ادعای رسانه آمریکایی).
در ادامه، ۵ واقعیت تلخ درباره کمک‌های چین و روسیه به ایران و ادامه این حمایت‌ها بررسی می‌شود.
۱- چین شریان حیاتی مالی ایران بوده است
جنگ‌ها با پول پیش می‌روند و بخش عمده درآمد حیاتی نفتی ایران از چین تامین شده است. وزارت خزانه‌داری آمریکا در ماه آوریل اعلام کرد پالایشگاه‌های مستقل و کوچک چین که به «تی‌پات» معروف‌اند، بخش عمده نفت خام ایران را خریداری می‌کنند و به این ترتیب، «منبع حیاتی درآمد» برای حکومت ایران و نیروهای مسلح آن فراهم می‌آورند.
بر اساس داده‌های شرکت کپلر که در گزارش تحقیقی رویترز در ماه سپتامبر به آن استناد شد، چین در سال ۲۰۲۵ بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران را دریافت کرده است. این گزارش از سازوکاری شبیه به مبادله پایاپای پرده برداشت که در آن، نفت خام ایران به اعتبار مالی برای خرید کالاهای چینی تبدیل می‌شود.
منابع این گزارش برآورد کردند که طی یک سال گذشته، بین ۲ تا ۲.۵ میلیارد دلار از طریق سازوکار پرداخت این طرح جابه‌جا شده است. آنها مدعی شدند که دست‌کم یک بار از این سازوکار برای قراردادهای پدافند هوایی استفاده شده است. پکن وجود چنین ترتیبی را انکار کرد.
از ماه ژوئیه، محاصره دریایی آمریکا تجارت نفتی ایران را به‌شدت محدود کرده است. این دستاورد واشنگتن است، نه نشانه خویشتن‌داری پکن. چین همچنان نفت ایران را که پیش از محاصره در دریا ذخیره شده بود و خارج از محدوده محاصره قرار دارد، خریداری می‌کند؛ هرچند حجم این خریدها بسیار کمتر از سطح معمول است.
۲- ماهواره‌های چینی نیروهای آمریکایی را زیر نظر داشتند
وزارت خارجه آمریکا در ماه مه، ۳ شرکت مستقر در چین را که در زمینه ماهواره و اطلاعات مکانی فعالیت می‌کنند، تحریم کرد. این وزارتخانه اعلام کرد یکی از این شرکت‌ها در جریان عملیات نظامی آمریکا، تصاویر ماهواره‌ای در اختیار ایران قرار داده و شرکت دیگری نیز به درخواست تهران از تاسیسات نظامی آمریکا و متحدانش تصویربرداری کرده است.
وزارت خارجه آمریکا وعده داد شرکت‌های مستقر در چین را به دلیل «حمایت از ایران» پاسخگو کند؛ همان حمایتی که رئیس‌جمهور آمریکا مدعی است اساسا وجود ندارد.
در ماه سپتامبر، مقام‌های آمریکایی به وال‌استریت ژورنال گفتند تصاویر دریافتی ایران از نهادهای چینی را با حمله موشکی ۱۷ ژوئیه (۲۶ تیر) به پایگاه هوایی موفق السلطی اردن مرتبط دانسته‌اند؛ حمله‌ای که به کشته شدن ۳ نظامی آمریکایی منجر شد.
این مقام‌ها پکن را مستقیما متهم نکردند و چین نیز خواستار ارائه شواهد شد. واکنش ترامپ در هواپیمای ایر فورس وان، نوعی پذیرش ضمنی بود. او گفت: «آنها اساسا همان کاری را می‌کنند که ما انجام می‌دهیم.»
۳- ماهواره‌های روسی از پایگاه‌های آمریکا تصویربرداری کردند
بر اساس ارزیابی اطلاعاتی اوکراین که رویترز در ماه آوریل بررسی کرد، ماهواره‌های روسی بین ۲۱ تا ۳۱ مارس (اول تا ۱۱ فروردین)، دست‌کم ۲۴ بار از ۴۶ نقطه در ۱۱ کشور خاورمیانه تصویربرداری کرده بودند.
این ارزیابی همچنین نشان داد که ظرف چند روز پس از تصویربرداری از این پایگاه‌ها، آنها هدف موشک‌ها و پهپادهای ایران قرار گرفته‌اند. ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، ۲۵ ژوئیه (۳ مرداد) اعلام کرد کی‌یف اطلاعات مربوط به «کمک‌های جدید روسیه به حکومت ایران» را با شرکای خود به اشتراک خواهد گذاشت.
زلنسکی گفت: «از ابتدای ژوئیه، فعالیت گسترده ماهواره‌های روسی برای رصد کشورهای حاشیه خلیج فارس و تاسیسات نظامی آمریکا در این منطقه را ثبت کرده‌ایم.» او با اشاره به اینکه کشورش درگیر جنگ با روسیه است و به حمایت نظامی و اطلاعاتی آمریکا اتکا دارد، افزود: «این تصاویر متعاقبا در ایران ظاهر می‌شوند.»
زلنسکی از وجود «همبستگی روشن» میان تصویربرداری‌های ماهواره‌ای و حملات ایران سخن گفت. او حملات اخیر به ۴ پایگاه هوایی متحدان آمریکا در بحرین، اردن و کویت را با مناطقی مرتبط دانست که ماهواره‌های روسی به آنها توجه داشته‌اند.
یک منبع نظامی غربی و یک منبع امنیتی منطقه‌ای به رویترز گفت اطلاعات مستقل آنها نیز از فعالیت گسترده ماهواره‌های روسی حکایت دارد و تصاویر در اختیار ایران قرار گرفته‌اند.
در یکی از مهمترین موارد که منبع منطقه‌ای نیز آن را تایید کرد، یک ماهواره روسی چند روز پیش از حمله ۲۷ مارس ایران (۷ فروردین)، از پایگاه هوایی شاهزاده سلطان در عربستان سعودی تصویربرداری کرده بود. در آن حمله، یک هواپیمای شناسایی و هشدار زودهنگام ای-۳ سنتری آمریکا هدف قرار گرفت.
داده‌های مداری یک شرکت آمریکایی ردیابی ماهواره‌ها نیز عبورهای مکرر ماهواره‌های روسی از فراز خلیج فارس را نشان می‌داد؛ هرچند این شرکت هشدار داد که عبور ماهواره به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که تصویری ثبت شده است. کرملین بارها کمک‌رسانی به ایران از این طریق را انکار کرده است.
۴- مسیر انتقال تسلیحات همچنان فعال است
سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، در ماه مارس اذعان کرد که مسکو با ایران توافقنامه همکاری فنی ـ نظامی دارد و انواع مشخصی از تجهیزات نظامی را در اختیار تهران قرار داده است.
بر اساس ارزیابی‌های اطلاعاتی غربی که فایننشال تایمز به آنها استناد کرد، روسیه در آستانه تکمیل یک محموله مرحله‌ای پهپاد به مقصد ایران بود. کرملین این گزارش‌ها را ساختگی خواند.
تحقیق دیگری از فایننشال تایمز در ماه سپتامبر، با اتکا به «مکاتبات افشاشده روسیه، سوابق سفر و تحلیل اختراعات نظامی»، نشان داد روسیه به توسعه موشک‌های کروز فراصوت ایران کمک می‌کند.
مسیر کمک‌رسانی چین بیشتر جنبه تجاری دارد، اما به همان اندازه واقعی است. ترامپ در ماه ژوئیه گفت تعهد شی جین‌پینگ مبنی بر مسلح نکردن ایران ــ تعهدی که گفته می‌شد پوتین نیز پذیرفته است ــ شرکت‌های چینی را هم شامل می‌شود.
وزارت خارجه دولت ترامپ پیش‌تر از یک واسطه مستقر در بلاروس نام برده بود که خرید صدها سامانه پدافند هوایی قابل حمل دوش‌پرتاب و انتقال آنها از چین به ایران را تسهیل می‌کرد.
وزارت خزانه‌داری آمریکا در ماه سپتامبر نماینده وزارت دفاع ایران در پکن را تحریم کرد؛ فردی که به گفته این وزارتخانه، خرید سامانه‌های تسلیحاتی کامل از چین را هماهنگ می‌کند. پکن گزارش‌های مربوط به فروش تسلیحات چینی به ایران را انکار کرده است.
۵ - واشنگتن از آنچه می‌گذرد اطلاع دارد
ترامپ می‌گوید واشنگتن از کمک روسیه و چین مطلع خواهد شد. اما این اطلاع از پیش وجود دارد. پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، در ماه ژوئیه در پاسخ به سناتورها درباره کمک روسیه و چین به ایران در جنگ کنونی، عملا این موضوع را تایید کرد.
او گفت: «قطعا نوعی همسویی میان رقبای ما وجود دارد. تلاش‌هایی در این زمینه صورت می‌گیرد و ما از راه‌های مختلفی مانع آن می‌شویم... اما عمق و گستره این موضوع باید محرمانه باقی بماند.»
هگست افزود: «اما راه‌هایی وجود دارد که هر یک از این دو کشور، در سطوح متفاوت، برخی از اقداماتی را که ایران انجام می‌دهد، ممکن می‌کنند.»
دیوید پردو، سفیر آمریکا در پکن، در جریان سفر رسمی شی جین‌پینگ به آمریکا در ماه سپتامبر گفت ترامپ بار دیگر تاکید کرده است که هرگونه حمایت مستقیم یا غیرمستقیم از ایران «کاملا غیرقابل قبول» است.
در همان روز، یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفت مقام‌های چینی به تهران اطمینان داده‌اند که تحت فشار آمریکا، روابط اقتصادی، سیاسی یا نظامی خود با ایران را محدود نخواهند کرد.
اگر کمک روسیه و چین به ایران واقعیت نداشت، واشنگتن و متحدانش این‌همه درباره آن هشدار نمی‌دادند.
در ۸ اکتبر (۱۶ مهر)، یعنی ۴ روز پیش از انتشار پیام ترامپ، وزارت خزانه‌داری آمریکا آنچه را بقایای ناوگان سایه ایران خواند، تحریم کرد. در میان اهداف این تحریم‌ها، شرکت‌هایی مستقر در هنگ‌کنگ نیز قرار داشتند.
اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، گفت: «وزارت خزانه‌داری منابع مالی حکومت مستبد تهران را که برای جنگ‌افروزی در منطقه استفاده می‌کند، قطع می‌کند و به افشای کسانی که فروش نفت این حکومت را تسهیل می‌کنند، ادامه خواهیم داد.»
این اقدام نشان می‌دهد که تلاش‌ها همچنان ادامه دارد؛ زیرا کمک‌رسانی به ایران نیز متوقف نشده است.
چه چیزی می‌تواند درستی ادعای ترامپ را ثابت کند؟
ترامپ درباره یک موضوع مهم حق دارد: هیچ‌یک از این دو قدرت، به‌صورت آشکار و قاطع در کنار ایران وارد جنگ نشده‌اند.
کاخ سفید گفته است کمک‌های خارجی، عملیات آمریکا را مختل نکرده یا مانع پیشرفت آن نشده است. مقام‌های دولت ترامپ نیز از متهم کردن مستقیم پکن به هدایت اقداماتی که شرکت‌های چینی برای ایران انجام داده‌اند، خودداری کرده‌اند.
با این حال، دشوار است باور کنیم که در نظامی بسته و به‌شدت کنترل‌شده مانند چین، چنین کمک‌هایی دست‌کم با موافقت ضمنی پکن انجام نشوند. وجود این منطقه خاکستری عمدی است؛ راهبردی برای انکارپذیری باورپذیر.
اگر ترامپ درست می‌گوید و حمایت روسیه و چین از ایران یا اهمیت چندانی ندارد یا به‌طور کامل از میان رفته است، شواهد این حمایت‌ها نیز باید به‌سرعت ناپدید شوند.
در آن صورت، نباید نام جدیدی از شرکت‌ها و نهادهای چینی یا روسی در فهرست تحریم‌های آمریکا ظاهر شود؛ نباید سامانه‌های پرتاب ساخت چین در اختیار ایران قرار گیرد و نباید مقام‌های آمریکایی تصاویر ماهواره‌ای خارجی را با کشته شدن نظامیان خود مرتبط بدانند.
تا آن زمان، انکار ترامپ بیش از آنکه مبتنی بر واقعیت باشد، به ابراز امیدواری شباهت دارد.