جوان آنلاین: روزگاری بوی کاغذ و ورق زدن کتاب‌ها و مجله‌های کودک، بخشی جدایی‌ناپذیر از خاطرات شیرین کودکی بود؛ روزگاری که یک مجله دو تومانی می‌توانست دریچه‌ای به دنیایی از خیال و ماجراجویی باز کند. امروز در روزگاری که تلفن همراه، بازی‌های رایانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی سهم بزرگی از اوقات فراغت کودکان و نوجوانان را به خود اختصاص داده‌اند، کتاب و مجله بیش از هر زمان دیگری در معرض فراموشی قرار گرفته است. پرسش نگران‌کننده اینجاست: چه شد نسلی با کتاب فاصله گرفت و چگونه می‌توان دوباره شوق خواندن را به خانه‌ها و مدرسه‌ها بازگرداند؟
برای درک فاصله‌ای که امروز میان کودکان و نوجوانان با کتاب ایجاد شده، شاید بد نباشد کمی به عقب برگردیم؛ به سال‌هایی که هنوز خبری از گوشی‌های هوشمند، تبلت، بازی‌های آنلاین و شبکه‌های اجتماعی نبود. آن روز‌ها دنیای کودکی ما با چیز‌هایی شکل می‌گرفت که شاید امروز در نگاه نسل جدید چندان جذاب به نظر نرسند، اما برای ما حکم گنجینه‌ای ارزشمند را داشتند. مجله دو تومانی «کیهان بچه‌ها» و مجله خوش‌آب‌ورنگ «کارتون» که با قطع بزرگ و به قیمت پنج تومان منتشر می‌شد، از جمله دلخوشی‌های دوست‌داشتنی آن روزگار بودند. رسیدن مجله تازه، خودش اتفاقی هیجان‌انگیز بود. ورق زدن صفحات، تماشای تصویرها، دنبال کردن داستان‌ها و انتظار برای شماره بعدی، لذتی داشت که با هیچ سرگرمی دیگری قابل مقایسه نبود. ما با همان مجله‌های ساده، قدم به جهان ادبیات گذاشتیم؛ جهانی که مرزهایش به اندازه تخیل ما وسعت داشت. شاید آن روز‌ها کسی به ما نمی‌گفت کتاب بخوانید تا باسوادتر شوید یا آینده بهتری داشته باشید. ما می‌خواندیم، چون دوست داشتیم بدانیم در صفحه بعد چه اتفاقی می‌افتد؛ چون شخصیت‌های داستان برایمان واقعی بودند و، چون کتاب، راهی برای سفر به سرزمین‌هایی بود که هرگز ندیده بودیم.
اگر بخواهم صادقانه از نخستین جرقه‌های علاقه‌ام به کتابخوانی سخن بگویم، باید از مادرم یاد کنم؛ از عصر‌های گرم تابستان و لحظاتی که او پیش از استراحت نیمروزی، کتابی در دست می‌گرفت و آرام‌آرام مشغول مطالعه می‌شد. تصویری که هنوز پس از گذشت سال‌ها در ذهنم زنده است، مادرم بود که پس از مطالعه، کتاب را زیر بالش می‌گذاشت و به خواب می‌رفت. من هم از فرصت استفاده می‌کردم، یواشکی کتاب را برمی‌داشتم و با کنجکاوی کودکانه، سراغ کلمات و جمله‌هایی می‌رفتم که برایم دریچه‌ای تازه به جهان پیرامون بودند. شاید آن روز‌ها نمی‌دانستم، اما همان تصویر ساده بیش از هر نصیحت و توصیه‌ای در شکل‌گیری علاقه من به مطالعه نقش داشت. مادرم کلاس درس کتابخوانی برگزار نمی‌کرد، برایم سخنرانی نمی‌کرد و تکلیفی برای خواندن کتاب تعیین نمی‌کرد؛ او فقط کتاب می‌خواند و من از رفتار او الگوبرداری می‌کردم.
این همان نکته‌ای است که امروز باید بیش از گذشته به آن توجه کنیم: کودکان پیش از آنکه شنونده توصیه‌های والدین باشند، تماشاگر رفتار آنها هستند. نمی‌توان از فرزندی انتظار داشت که کتاب را دوست داشته باشد، در حالی که در خانه هیچ نشانی از مطالعه دیده نمی‌شود. نمی‌توان کودک را از ساعت‌ها حضور در فضای مجازی منع کرد، اما خودمان تمام اوقات فراغت را با تلفن همراه سپری کنیم. کتابخوانی در خانواده، پیش از آنکه یک برنامه آموزشی باشد، یک فرهنگ رفتاری است؛ فرهنگی که باید در خانه دیده شود، لمس شود و به تدریج در ذهن و شخصیت فرزندان ریشه بدواند.
امروز شرایط به شکل چشمگیری تغییر کرده است. کودکان و نوجوانان در محاصره انبوهی از تصاویر، صداها، بازی‌ها و پیام‌های دیجیتال قرار دارند. تلفن همراه، تبلت، کنسول‌های بازی و شبکه‌های اجتماعی، سرگرمی‌هایی در اختیار آنها گذاشته‌اند که با چند لمس ساده، هیجان و جذابیت فوری تولید می‌کنند. در چنین فضایی، طبیعی است که کتاب برای کودکی که از سنین پایین به دریافت محرک‌های سریع و پی‌درپی عادت کرده، گاهی کم‌جاذبه به نظر برسد. خواندن یک داستان نیازمند تمرکز، صبر، تخیل و همراهی ذهنی است، در حالی که بسیاری از سرگرمی‌های دیجیتال، بدون نیاز به چنین تلاشی، پاداش و هیجان آنی در اختیار مخاطب قرار می‌دهند. البته نباید همه دنیای دیجیتال را یکسره محکوم کرد. فناوری می‌تواند بستری برای آشنایی با ادبیات، کتاب‌های صوتی، داستان‌های تعاملی و دسترسی آسان‌تر به منابع مطالعاتی باشد. مسئله اصلی، شیوه استفاده از این ابزار‌ها و فقدان تعادل در زندگی روزمره است. نگرانی زمانی آغاز می‌شود که کودک دیگر فرصتی برای خلوت کردن با یک کتاب، دنبال کردن یک روایت بلند و پرورش قدرت تخیل خود پیدا نمی‌کند.
از سوی دیگر، باید از خودمان بپرسیم آیا کتاب‌هایی که برای کودکان و نوجوانان منتشر می‌کنیم، به اندازه کافی با جهان ذهنی، دغدغه‌ها و زبان نسل امروز ارتباط برقرار می‌کنند؟ آیا محتوای جذاب، تصویرگری مناسب، موضوعات تازه و روایت‌های متناسب با سن مخاطب در اختیار آنها قرار می‌دهیم؟ در عین حال نباید از واقعیت‌های تلخ اقتصادی غافل شد. افزایش قیمت کتاب، یکی از موانع جدی دسترسی خانواده‌ها به محصولات فرهنگی است. برای خانواده‌ای که باید هزینه مسکن، خوراک، پوشاک، آموزش و درمان را مدیریت کند، خرید کتاب ممکن است به اولویت‌های بعدی منتقل شود. در چنین شرایطی، کتاب به تدریج از سبد خرید فرهنگی خانواده کنار می‌رود و این اتفاق، به ویژه برای کودکان و نوجوانان، پیامد‌های نگران‌کننده‌ای دارد.
در این میان، نمی‌توان از نقش تعیین‌کننده رسانه‌ها در بازسازی رابطه جامعه با کتاب غافل شد. رسانه‌های دیداری، شنیداری، مکتوب و به ویژه رسانه‌های نوین، اگر از ظرفیت خود به درستی استفاده کنند، می‌توانند از مهم‌ترین پیشران‌های ترویج کتابخوانی باشند. تلویزیون می‌تواند با تولید برنامه‌های جذاب و خلاقانه ویژه کودکان و نوجوانان، معرفی کتاب را از قالب خشک و رسمی خارج کند و به تجربه‌ای سرگرم‌کننده تبدیل سازد. در فضای مجازی نیز نباید میدان را به محتوای سطحی و سرگرمی‌های زودگذر واگذار کرد. تولید ویدئو‌های کوتاه معرفی کتاب، پادکست‌های داستانی، باشگاه‌های مجازی کتابخوانی و ایجاد جریان‌های فرهنگی با مشارکت نوجوانان می‌تواند کتاب را به بخشی از زیست روزمره آنان تبدیل کند. باید پذیرفت که در رقابت با جذابیت‌های دنیای دیجیتال، کتابخوانی نیز به زبان، خلاقیت و ابزار‌های ارتباطی روز نیاز دارد.
در نهایت باید بگویم کتاب از دوران کودکی تا بزرگسالی به من کمک کرد متفاوت ببینم، دقیق‌تر فکر کنم، پرسشگر باشم و جهان را از زاویه نگاه دیگران نیز تجربه کنم. شاید یکی از بزرگ‌ترین کارکرد‌های ادبیات همین باشد؛ اینکه انسان را از محدوده تجربه‌های شخصی خود فراتر می‌برد و به او فرصت می‌دهد زندگی را از چشم‌انداز انسان‌های دیگر تماشا کند. امروز که از بحران کتابخوانی در میان کودکان و نوجوانان سخن می‌گوییم، باید مراقب باشیم که نوستالژی گذشته، جای تحلیل واقعیت‌های امروز را نگیرد. قرار نیست نسل جدید دقیقاً مانند نسل ما زندگی کند یا همان مجله‌ها و کتاب‌ها را بخواند. هر نسلی جهان و زبان فرهنگی خودش را دارد. آنچه اهمیت دارد، حفظ پیوند با مطالعه و پرورش ذهنی است که بتواند بخواند، بفهمد، تحلیل کند و خیال‌پردازی داشته باشد.
من هنوز آن عصر‌های تابستان را به یاد دارم؛ مادری که کتابی در دست داشت، سکوت دلنشین خانه و کتابی که پس از مطالعه زیر بالش می‌گذاشت. شاید اگر امروز بخواهیم آینده‌ای روشن‌تر برای کتابخوانی ترسیم کنیم، باید دوباره از همان تصویر ساده شروع کنیم.