بچه‌ها، به ویژه در سال‌های نخست زندگی، بسیاری از عادت‌های خود را از محیط اطراف فرا می‌گیرند. اگر کودک در خانه ببیند اعضای خانواده کتاب می‌خوانند، درباره مطالبی که مطالعه کرده‌اند صحبت می‌کنند یا برای رفتن به کتابخانه وقت می‌گذارند، کتاب نیز برای او به فعالیتی آشنا و دوست‌داشتنی تبدیل می‌شود
جوان آنلاین: همه پدرومادر‌ها دوست دارند فرزندشان اهل مطالعه باشد ولی در همه خانواده‌ها کتابخوانی بخشی از زندگی روزمره نیست. بعضی والدین فرصت کافی برای کتاب خواندن ندارند و برخی دیگر اساساً به مطالعه عادت نکرده‌اند. در چنین شرایطی، تشویق کودک به خواندن کتاب همیشه آسان نیست. ممکن است برایش کتاب بخریم، او را به مطالعه ترغیب کنیم و از فواید کتابخوانی بگوییم، اما این توصیه‌ها به تنهایی نمی‌تواند علاقه‌ای ایجاد کند. دکتر ریحانه فیاض، روانشناس و عضو هیئت علمی گروه سلامت و خانواده دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا (س) معتقد است، خانواده‌هایی که خودشان چندان اهل مطالعه نیستند یا فرصت کافی برای کتاب خواندن ندارند می‌توانند، فرزندانشان را به کتاب علاقه‌مند کنند. به گفته او، یکی از راه‌های مؤثر این است که کودکان را در معرض محیط‌های جذابی قرار دهیم که افراد در آنها اهل مطالعه هستند.
کتاب می‌خریم، اما نمی‌خوانیم!
مادر یکی از همکلاسی‌های پسر ۹ ساله‌ام می‌گوید: «برای پسرم کتاب‌های زیادی خریده‌ام، اما بیشترشان همانطور در دکور در کتابخانه خاک می‌خورند! هر بار هم که می‌گویم کمی کتاب بخوان، می‌گوید حوصله ندارم. البته ناگفته نماند خودم هم فرصت زیادی برای مطالعه ندارم.
این شاید حرف بسیاری از والدین باشد. آنهایی که از کتاب نخواندن فرزندشان گلایه دارند، اما خودشان هم کمتر فرصتی برای مطالعه دارند. بسیاری از آنها برای فرزندانشان کتاب می‌خرند، به نمایشگاه کتاب می‌برند و به مطالعه تشویقشان می‌کنند، اما کتابخوانی در برنامه روزانه خودشان جای چندانی ندارد. در چنین خانواده‌هایی، کتاب بیشتر به فعالیتی مخصوص بچه‌ها تبدیل می‌شود تا بخشی از زندگی.
موضوع دیگر، اولویت خرید‌های خانواده است. کتاب همیشه در فهرست خرید‌های ضروری قرار ندارد و اولویت با خرید‌های دیگر است و خرید کتاب به ماه بعد موکول می‌شود. البته هزینه بالای کتاب هم در این تصمیم بی تأثیر نیست، اما استفاده از کتابخانه‌های عمومی و تبادل کتاب میان خانواده‌ها می‌تواند بخشی از این محدودیت را برطرف کند.
عادت‌هایی که از خانواده شکل می‌گیرند
روانشناسان معتقدند رفتار والدین در شکل گیری عادت‌های فرزندان نقش مهمی دارد. کودکی که پدرومادرش را در حال مطالعه می‌بیند، بیشتر با کتاب و کتابخوانی ارتباط برقرار می‌کند. در مقابل، توصیه به مطالعه در خانواده‌ای که اعضای آن کمتر کتاب می‌خوانند، ممکن است تأثیر چندانی نداشته باشد.
ریحانه فیاض، با اشاره به نقش یادگیری مشاهده‌ای در شکل گیری رفتار کودکان توضیح می‌دهد: «بچه‌ها، به ویژه در سال‌های نخست زندگی، بسیاری از عادت‌های خود را از محیط اطراف فرا می‌گیرند. کودکی که مرتب پدرومادرش را در حال استفاده از گوشی و گشت‌وگذار در فضای مجازی می‌بیند، به تدریج این شیوه گذراندن اوقات فراغت را به عنوان بخشی از زندگی روزمره می‌پذیرد. در مقابل، اگر کودک در خانه ببیند اعضای خانواده کتاب می‌خوانند، درباره مطالبی که مطالعه کرده‌اند صحبت می‌کنند یا برای رفتن به کتابخانه وقت می‌گذارند، کتاب نیز برای او به فعالیتی آشنا و دوست‌داشتنی تبدیل می‌شود.»
این روانشناس البته تأکید می‌کند که رفتار کودکان همیشه تابع الگوی خانواده نیست. ممکن است کودکی در خانواده‌ای بزرگ شود که اعضای آن کمتر به مطالعه علاقه دارند، اما در سال‌های بعد، با افزایش قدرت تشخیص و استقلال فکری، مسیر متفاوتی را انتخاب کند. با این حال، معمولاً رفتاری که کودک به‌طور مداوم در خانه می‌بیند، نخستین الگویی است که برای گذراندن اوقات فراغتش به ذهن او می‌رسد.
کتاب انتخابی را دوست ندارم
در بعضی موارد که بچه‌ها کتاب نمی‌خوانند، علت این است که آن کتاب انتخاب شده با علاقه و سلیقه آنها تناسب ندارد. برای مثال، نوجوانی به داستان‌های ماجراجویانه و تخیلی علاقه دارد، اما والدینش بیشتر کتاب‌های آموزشی و تربیتی برای او می‌خرند. طبیعی است که چنین نوجوانی رغبت چندانی به خواندن کتاب‌های انتخاب‌شده نداشته باشد. در این باره از نوجوانی که پدرش از او گلایه داشت پرسیدم: «چرا بعضی کتاب‌ها را نمی‌خوانی یا نیمه کاره رها می‌کنی؟» گفت: «کتابی را دوست‌دارم که داستان جذابی داشته باشد و دلم بخواهد بدانم آخرش چه می‌شود. یه وقتایی کتاب‌هایی که برایم می‌خرند اصلاً با سلیقه‌ام جور نیست.» پرسیدم: «مگر خودت کتاب‌ها را انتخاب نمی‌کنی؟» پاسخ داد: «نه، بیشتر مادرم برای خرید کتاب می‌رود و می‌گوید تجربه من از تو بیشتر است و این کتاب‌ها بیشتر به دردت می‌خورد.»
حرف این نوجوان به نکته مهمی اشاره دارد و اینکه، ممکن است کتابی از نظر بزرگ‌تر‌ها آموزنده و ارزشمند باشد، اما نتواند توجه نوجوان را جلب کند. بهتر است والدین در انتخاب کتاب، نظر فرزندشان را هم جدی بگیرند و اجازه دهند او متناسب با علاقه خود سراغ داستان‌ها و موضوعات مختلف برود.
کمک کتابخانه به خانه‌های کتاب نخوان
دکتر فیاض معتقد است یکی از راه‌های مؤثر برای علاقه‌مند کردن کودکان به مطالعه، قرار دادن آنها در محیط‌هایی است که کتابخوانی در آنها جریان دارد. او می‌گوید: «هفت سال اول و دوم زندگی فرصت مناسبی برای آشنایی و علاقه‌مند‌شدن کودکان به کتاب است. خانواده‌هایی که خودشان به مطالعه علاقه ندارند یا فرصت کافی برای آن پیدا نمی‌کنند، می‌توانند فرزندشان را به کتابخانه‌ها، گروه‌های کتابخوانی کودکان و نوجوانان و نمایشگاه‌های کتاب ببرند. چراکه حضور در کنار کودکانی که کتاب می‌خوانند و شرکت در برنامه‌های جذاب کتابخوانی می‌تواند کودک را به این فعالیت علاقه‌مند کند. گاهی دیدن همسالانی که با اشتیاق درباره یک داستان صحبت می‌کنند یا کتابی را به یکدیگر معرفی می‌کنند، برای کودک جذاب‌تر از توصیه‌های مکرر بزرگ‌ترهاست.»