جنگ ۴۰ روزه و محدودیت‌های دریایی، ضرورت توسعه کریدورهای جایگزین را بیش از گذشته آشکار کرد؛ با این حال، راه‌آهن راهبردی چابهار - زاهدان همچنان میان وعده‌های مکرر افتتاح بلاتکلیف مانده است.
به گزارش خبرنگار مهر، تحولات امنیتی و اقتصادی اخیر منطقه و تجربه محدودیت‌های اعمال‌شده بر مسیرهای دریایی جنوب ایران، بار دیگر اهمیت موقعیت جغرافیایی و ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی کشور را در معادلات تجارت و حمل‌ونقل بین‌المللی به نمایش گذاشته است. جنگ ۴۰ روزه و اعمال محدودیت و محاصره دریایی از سوی آمریکا در جنوب ایران، نشان داد که اتکای صرف به مسیرهای محدود حمل‌ونقل و تجارت خارجی تا چه اندازه می‌تواند اقتصاد کشورها را در معرض فشارهای سیاسی و امنیتی قرار دهد.
در چنین شرایطی، توسعه مسیرهای جایگزین، تکمیل زیرساخت‌های راهبردی و ایجاد شبکه‌های متنوع حمل‌ونقل، دیگر صرفاً یک برنامه عمرانی یا اقتصادی نیست، بلکه به ضرورتی برای صیانت از منافع ملی و کاهش آسیب‌پذیری کشور در برابر فشارهای خارجی تبدیل شده است.
جنگ ۴۰ روزه ضرورت تکمیل کریدورهای راهبردی ایران را آشکار کرد
برخورداری از موقعیت جغرافیایی مناسب به‌تنهایی برای تبدیل شدن به یک بازیگر تأثیرگذار در تجارت بین‌المللی کافی نیست. آنچه این مزیت را به قدرت اقتصادی و ژئوپلیتیکی تبدیل می‌کند، وجود زیرساخت‌های کارآمد، مسیرهای امن، سریع و مقرون‌به‌صرفه و امکان جابه‌جایی مستمر کالا میان مبدأ و مقصد است ایران به دلیل برخورداری از موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد و قرار گرفتن در محل اتصال کریدورهای مهم منطقه‌ای و بین‌المللی، ظرفیت قابل‌توجهی برای ایفای نقش محوری در ترانزیت کالا میان کشورهای مختلف دارد. دسترسی به آب‌های آزاد از طریق سواحل جنوبی، هم‌جواری با کشورهای متعدد و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی شرق به غرب و شمال به جنوب، مزیت‌هایی هستند که در صورت تکمیل زیرساخت‌های حمل‌ونقل، می‌توانند جایگاه ایران را در زنجیره تجارت منطقه‌ای و جهانی ارتقا دهند.
با این حال، برخورداری از موقعیت جغرافیایی مناسب به‌تنهایی برای تبدیل شدن به یک بازیگر تأثیرگذار در تجارت بین‌المللی کافی نیست. آنچه این مزیت را به قدرت اقتصادی و ژئوپلیتیکی تبدیل می‌کند، وجود زیرساخت‌های کارآمد، مسیرهای امن، سریع و مقرون‌به‌صرفه و امکان جابه‌جایی مستمر کالا میان مبدأ و مقصد است. از همین رو، ساخت، تکمیل و بهره‌برداری از پروژه‌های نیمه‌تمام و راهبردی حمل‌ونقل، به‌ویژه طرح‌های ریلی و کریدوری، باید در زمره اولویت‌های اصلی کشور قرار گیرد.
نکته مهم در این زمینه آن است که توسعه کریدورهای ترانزیتی ایران نباید صرفاً با هدف افزایش درآمدهای داخلی دنبال شود، بلکه باید به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی شود که کشورهای همسایه و سایر شرکای تجاری نیز منافع اقتصادی مشخصی از استفاده از این مسیرها به دست آورند. هنگامی که یک کشور بتواند بخشی از تجارت خارجی خود را از مسیر ایران با هزینه کمتر، سرعت بیشتر و امنیت بالاتر انجام دهد، منافع اقتصادی مشترکی میان طرفین شکل می‌گیرد؛ منافعی که حفظ و تداوم آن‌ها می‌تواند به عاملی بازدارنده در برابر تلاش‌های سیاسی برای محدود کردن جایگاه ترانزیتی ایران تبدیل شود.
کریدورهای ترانزیتی؛ سپر اقتصادی ایران در برابر فشارهای خارجی
در واقع، هرچه تعداد کشورهای وابسته به مسیرهای ترانزیتی ایران و حجم مبادلات تجاری عبوری از این مسیرها افزایش یابد، هزینه اقتصادی کنار گذاشتن ایران از شبکه تجارت منطقه‌ای نیز بیشتر خواهد شد. کشورها معمولاً تمایلی به چشم‌پوشی از مسیرهایی ندارند که برای آن‌ها مزیت اقتصادی، کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل و افزایش سودآوری به همراه دارد. بنابراین، ایجاد منافع اقتصادی مشترک از طریق توسعه زیرساخت‌های ترانزیتی، می‌تواند علاوه بر تقویت جایگاه اقتصادی ایران، به افزایش اهمیت و ضرورت حفظ این مسیرها در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی منجر شود.
در چنین شرایطی، پروژه راه‌آهن چابهار - زاهدان یکی از مهم‌ترین طرح‌هایی است که تکمیل و بهره‌برداری از آن می‌تواند بخشی از ظرفیت مغفول‌مانده جغرافیایی ایران را به یک مزیت عملیاتی در تجارت خارجی تبدیل کند. اهمیت این پروژه تنها به اتصال دو شهر یا توسعه شبکه ریلی داخلی محدود نمی‌شود، بلکه این مسیر می‌تواند زمینه اتصال بندر راهبردی چابهار به شبکه سراسری راه‌آهن کشور و فراهم شدن دسترسی ریلی کشورهای منطقه به آب‌های آزاد را فراهم کند.
بندر چابهار به دلیل قرار گرفتن در خارج از محدوده تنگه هرمز و برخورداری از دسترسی مستقیم به آب‌های آزاد، از موقعیت ویژه‌ای در تجارت دریایی و ترانزیت منطقه‌ای برخوردار است. اتصال ریلی این بندر به زاهدان و در ادامه شبکه ریلی کشور، می‌تواند ظرفیت جابه‌جایی کالا از مسیر ایران را افزایش دهد و امکان ارتباط مؤثرتر کشورهای محصور در خشکی، به‌ویژه کشورهای آسیای مرکزی و همسایگان شرقی را با آب‌های آزاد فراهم کند. این موضوع در معادلات جدید اقتصادی اهمیت مضاعفی دارد؛ چراکه دسترسی به مسیرهای متنوع و قابل اتکای حمل‌ونقل، یکی از مؤلفه‌های اصلی رقابت‌پذیری اقتصادی کشورها محسوب می‌شود.
ریل‌گذاری تمام شد، اما راه‌آهن چابهار - زاهدان کی افتتاح می‌شود؟
هرچه تعداد کشورهای وابسته به مسیرهای ترانزیتی ایران و حجم مبادلات تجاری عبوری از این مسیرها افزایش یابد، هزینه اقتصادی کنار گذاشتن ایران از شبکه تجارت منطقه‌ای نیز بیشتر خواهد شد.
در معادلات جدید اقتصاد جهانی، رقابت کشورها دیگر تنها به میزان تولید کالا، تأمین منابع اولیه یا ظرفیت‌های صنعتی محدود نیست، بلکه دسترسی به کریدورهای امن، سریع و کم‌هزینه حمل‌ونقل نیز به یکی از مؤلفه‌های اصلی قدرت اقتصادی تبدیل شده است. کشوری که بتواند مسیرهای مطمئن و متنوعی برای انتقال کالا فراهم کند، علاوه بر افزایش درآمدهای ترانزیتی، امکان کاهش وابستگی به مسیرهای پرریسک و محدود را نیز خواهد داشت. بر همین اساس، توسعه شبکه ریلی و اتصال بنادر به مسیرهای ترانزیتی بین‌المللی، فرصتی راهبردی برای افزایش سهم ایران از تجارت منطقه‌ای و جهانی به شمار می‌رود.
با وجود این اهمیت، راه‌آهن چابهار - زاهدان طی سال‌های گذشته با تغییرات مکرر در زمان‌بندی تکمیل و بهره‌برداری مواجه بوده است؛ موضوعی که ضرورت تعیین تکلیف نهایی این پروژه را بیش از گذشته برجسته می‌کند. هرچند فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، از تکمیل ریل‌گذاری این مسیر خبر داده است، اما پایان عملیات ریل‌گذاری به معنای بهره‌برداری کامل از یک خط ریلی نیست و تحقق اهداف اقتصادی و ترانزیتی آن، مستلزم تکمیل سایر زیرساخت‌ها و آغاز فعالیت عملیاتی مسیر است.
در همین زمینه، هوشنگ بازوند، مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور، در اواسط سال ۱۴۰۴ از تکمیل راه‌آهن چابهار - زاهدان تا پایان همان سال خبر داده بود. همچنین، براساس وعده‌های اعلام‌شده از سوی مسئولان، قرار بود این پروژه در بهار سال ۱۴۰۵ به بهره‌برداری رسمی برسد؛ با این حال، این زمان‌بندی محقق نشد و تکمیل و افتتاح پروژه به ماه‌های بعد موکول شد.
فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، نیز در هفتم مردادماه سال جاری، در نشست هم‌اندیشی با اعضای کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی، درباره آخرین وضعیت اجرای راه‌آهن چابهار - زاهدان اظهار کرد: تکمیل این مسیر از نخستین مأموریت‌های محوله از سوی رئیس‌جمهور بوده و با وجود محدودیت منابع، عملیات اجرایی آن با جدیت دنبال شده است.
وی با اشاره به روند اجرای پروژه بیان کرد: امیدواریم اتصال ریلی چابهار - زاهدان در ماه‌های مهر یا آبان به بهره‌برداری برسد.
با این حال، وزیر راه و شهرسازی در ۲۵ مردادماه سال جاری و در دیدار با عظیم ابراهیم، وزیر حمل‌ونقل، و دلیر جمعه، وزیر انرژی و ذخایر آب تاجیکستان، بار دیگر درباره زمان بهره‌برداری از این پروژه اظهارنظر کرد و از افتتاح اتصال ریلی چابهار به زاهدان تا سه ماه آینده خبر داد. در معادلات جدید اقتصاد جهانی، رقابت کشورها دیگر تنها به میزان تولید کالا، تأمین منابع اولیه یا ظرفیت‌های صنعتی محدود نیست، بلکه دسترسی به کریدورهای امن، سریع و کم‌هزینه حمل‌ونقل نیز به یکی از مؤلفه‌های اصلی قدرت اقتصادی تبدیل شده است
بررسی این دو اظهارنظر وزیر راه و شهرسازی در هفتم و ۲۵ مردادماه نشان می‌دهد که در آن مقطع، بازه زمانی مشخصی برای افتتاح راه‌آهن چابهار - زاهدان اعلام شده بود. وزیر راه در اظهارنظر نخست، بهره‌برداری از این پروژه را به مهر یا آبان‌ماه موکول کرد و در اظهارنظر دوم نیز از افتتاح آن تا سه ماه آینده خبر داد؛ بازه زمانی‌ای که با محاسبه تاریخ دومین اظهارنظر، به ۲۵ آبان‌ماه سال جاری می‌رسید.
دو ماه دیگر؛ وعده تازه وزیر برای افتتاح راه‌آهن چابهار - زاهدان
با این وجود، در شرایطی که تنها دو روز تا حداکثر زمان اعلام‌شده از سوی وزیر راه و شهرسازی باقی مانده بود، فرزانه صادق روز سه‌شنبه ۱۹ آبان‌ماه ۱۴۰۵، در نوزدهمین همایش بین‌المللی حمل‌ونقل ریلی، بار دیگر زمان جدیدی برای افتتاح این پروژه اعلام کرد و از بهره‌برداری راه‌آهن چابهار - زاهدان تا دو ماه آینده خبر داد.
این اظهارنظر به معنای تغییر مجدد زمان‌بندی افتتاح یکی از مهم‌ترین پروژه‌های ریلی و ترانزیتی کشور است؛ پروژه‌ای که پیش از این نیز چندین بار برای تکمیل و بهره‌برداری آن موعدهای زمانی مختلفی اعلام شده بود. در واقع، مسئله اصلی دیگر صرفاً اعلام پایان ریل‌گذاری یا تعیین تاریخ جدید برای افتتاح نیست، بلکه باید مشخص شود چه زمانی این مسیر به‌طور کامل آماده بهره‌برداری خواهد شد و چه زمانی امکان جابه‌جایی مستمر بار و استفاده واقعی از ظرفیت‌های ترانزیتی آن فراهم می‌شود.
البته وزیر راه و شهرسازی در همین همایش به تأمین و تزریق ۴۰ میلیارد تومان طی دو سال اخیر برای تکمیل این پروژه ریلی اشاره کرد؛ موضوعی که با توجه به اینکه یک سال و اندی از این دوره دوساله در شرایط جنگی سپری شده است، از تداوم پیگیری‌ها و تلاش برای تأمین منابع مورد نیاز این طرح حکایت دارد. با این حال، اهمیت تأمین منابع مالی زمانی به نتیجه ملموس تبدیل می‌شود که آثار آن در تکمیل زیرساخت‌ها، رفع موانع اجرایی و آغاز بهره‌برداری از پروژه نمایان شود.
واقعیت آن است که راه‌آهن چابهار - زاهدان در شرایط کنونی کشور، فراتر از یک پروژه عمرانی معمولی است. این مسیر می‌تواند بخشی از ظرفیت‌های راهبردی ایران برای مقابله با محدودیت‌های احتمالی در مسیرهای تجارت خارجی را فعال کند و با فراهم کردن امکان دسترسی ریلی به بندر چابهار، گزینه‌های بیشتری در اختیار ایران و کشورهای منطقه برای انتقال کالا قرار دهد. از این منظر، هرگونه تأخیر در بهره‌برداری از این خط ریلی، صرفاً به معنای عقب افتادن افتتاح یک پروژه زیرساختی نیست، بلکه می‌تواند زمان بهره‌مندی کشور از ظرفیت‌های اقتصادی، تجاری و ژئوپلیتیکی آن را نیز به تعویق بیندازد.
از سوی دیگر، تکرار وعده‌های زمانی و تغییر مداوم موعد افتتاح، در صورت تداوم، می‌تواند اعتماد عمومی به برنامه‌ریزی و اجرای پروژه‌های بزرگ زیرساختی را تحت تأثیر قرار دهد. طبیعی است که در پروژه‌ای با این سطح از اهمیت و با توجه به وعده‌های متعدد مسئولان، انتظار افکار عمومی این باشد که اعلام زمان‌بندی جدید بر مبنای ارزیابی دقیق میزان پیشرفت، تأمین منابع و وضعیت واقعی زیرساخت‌ها صورت گیرد؛ نه اینکه هر بار با نزدیک شدن به موعد اعلام‌شده، تاریخ دیگری برای بهره‌برداری تعیین شود.
چابهار - زاهدان؛ شاه‌کلید ترانزیت ایران همچنان پشت وعده‌ها برای افتتاح
اکنون بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد که وعده‌های اعلام‌شده درباره این پروژه به نتیجه عملیاتی تبدیل شود؛ چراکه معیار اصلی موفقیت چنین طرح راهبردی، نه تعداد وعده‌های افتتاح و نه صرفاً پایان ریل‌گذاریدر نهایت، تجربه محدودیت‌های دریایی و تحولات امنیتی اخیر باید به‌عنوان هشداری جدی برای بازنگری در اولویت‌های توسعه زیرساختی کشور مورد توجه قرار گیرد. ایران برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر فشارهای خارجی، به شبکه‌ای متنوع، به‌هم‌پیوسته و کارآمد از مسیرهای حمل‌ونقل نیاز دارد؛ شبکه‌ای که در آن بنادر، خطوط ریلی، جاده‌ها و کریدورهای بین‌المللی مکمل یکدیگر باشند و امکان تداوم تجارت در شرایط مختلف را فراهم کنند.
راه‌آهن چابهار - زاهدان یکی از حلقه‌های مهم تحقق این هدف است؛ حلقه‌ای که تکمیل و بهره‌برداری از آن می‌تواند علاوه بر تقویت ارتباط ایران با کشورهای همسایه، دسترسی کشورهای منطقه به آب‌های آزاد را تسهیل کند و منافع اقتصادی مشترکی برای طرف‌های استفاده‌کننده از این مسیر به همراه داشته باشد.
از این رو، اکنون بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد که وعده‌های اعلام‌شده درباره این پروژه به نتیجه عملیاتی تبدیل شود؛ چراکه معیار اصلی موفقیت چنین طرح راهبردی، نه تعداد وعده‌های افتتاح و نه صرفاً پایان ریل‌گذاری، بلکه آغاز بهره‌برداری واقعی، جابه‌جایی مستمر کالا و تثبیت جایگاه ایران در شبکه تجارت و ترانزیت منطقه‌ای است.