تولیدمثل بدون جفت شاید برای بسیاری از جانداران غیرممکن به نظر برسد، اما بعضی جلبکهای دریایی میتوانند از این راه نسل خود را ادامه دهند. بعضی از جلبکهای دریایی برای زمانی که جفتی پیدا نمیکنند، راهحل عجیبی دارند: خودشان بهتنهایی تولیدمثل میکنند. این قابلیت که «بکرزایی» نام دارد، در جلبکهای نر و ماده دیده میشود؛ اما فرزندان حاصل از آن معمولاً کوچکتر هستند و ساختارهای بدشکلی دارند.
تولیدمثل بدون جفت شاید برای بسیاری از جانداران غیرممکن به نظر برسد، اما بعضی جلبکهای دریایی میتوانند از این راه نسل خود را ادامه دهند. بعضی از جلبکهای دریایی برای زمانی که جفتی پیدا نمیکنند، راهحل عجیبی دارند: خودشان بهتنهایی تولیدمثل میکنند. این قابلیت که «بکرزایی» نام دارد، در جلبکهای نر و ماده دیده میشود؛ اما فرزندان حاصل از آن معمولاً کوچکتر هستند و ساختارهای بدشکلی دارند.
به گزارش سایت دیدبان ایران، تولیدمثل بدون جفت شاید برای بسیاری از جانداران غیرممکن به نظر برسد، اما بعضی جلبکهای دریایی میتوانند از این راه نسل خود را ادامه دهند.
بعضی از جلبکهای دریایی برای زمانی که جفتی پیدا نمیکنند، راهحل عجیبی دارند: خودشان بهتنهایی تولیدمثل میکنند. این قابلیت که «بکرزایی» نام دارد، در جلبکهای نر و ماده دیده میشود؛ اما فرزندان حاصل از آن معمولاً کوچکتر هستند و ساختارهای بدشکلی دارند.
دانیل لیزنر، پژوهشگر مرکز اقیانوسشناسی گئومار هلمهولتز در آلمان و همکارانش، گونهای کتانجک به نام Laminaria pallida را بررسی کردند که در سواحل آفریقای جنوبی و نامیبیا رشد میکند.
چرخهی زندگی این جلبکهای بزرگ پیچیدهتر از چیزی است که در نگاه اول به نظر میرسد. جنگلهای عظیم زیرآبی کتانجک فقط یکی از مراحل زندگی آنها هستند. این جانداران بخشی از عمر خود را به شکل موجودات میکروسکوپی نر و ماده میگذرانند. این موجودات سلولهای جنسی تولید میکنند که با ترکیبشدن آنها، جلبک جدیدی شکل میگیرد.
بااینحال، گاهی سلول جنسی بدون لقاح نیز شروع به رشد میکند. پژوهشگران برای بررسی این قابلیت، نمونههای نر و ماده را بهصورت جداگانه و در کنار یکدیگر پرورش دادند.
نتایج نشان داد که کشتهایی که جلبکهای نر و ماده در کنار هم حضور داشتند، بیش از دو برابر نمونههای جداگانه جلبک جوان تولید کردند. فرزندان حاصل از تولیدمثل بدون لقاح نیز معمولاً کوچکتر بودند و تیغههایی بدشکل یا ساختارهای ناقص برای اتصال به بستر دریا داشتند. هیچکدام از این جلبکها هم ظاهراً نتوانستند ساختارهای تولیدمثلی ایجاد کنند.
بررسیهای ژنتیکی نشان داد که سلولهای جلبکهای حاصل از تولیدمثل غیرجنسی، DNA خود را بدون تقسیم سلولی کپی میکنند. این فرایند باعث افزایش مقدار DNA در سلول میشود. آزمایشها همچنین نشان دادند. این جلبکها تنها یک نوع کروموزوم جنسی دارند؛ خصوصیتی که با شکلگیری آنها از سلول جنسی ماده یا نر، بدون لقاح، سازگار است.
یکی از بخشهای جالب آزمایش زمانی بود که پژوهشگران جلبکهای نر و ماده را در دو طرف یک توری ظریف قرار دادند. این توری اجازه میداد آب میان دو گروه جریان داشته باشد، اما مانع تماس مستقیم آنها میشد.
نتایج نشان داد که در هر دو جنس، وقتی جفت بالقوهای در دسترس نبود، میزان تولیدمثل غیرجنسی افزایش پیدا میکرد. برایناساس، احتمالا جلبکها میتوانند حضور جفت را از طریق مواد شیمیایی موجود در آب تشخیص دهند.
لیزنر میگوید پژوهشگران از قبل میدانستند جلبکهای نر میتوانند فرومونی را که تخمکهای ماده آزاد میکنند، شناسایی کنند. این ماده باعث آزادشدن اسپرم و حرکت آن به سمت تخمک میشود.
یکی از غیرمنتظرهترین یافتههای پژوهش این بود که سلولهای جنسی نر نیز میتوانند بدون لقاح با تخمک، به جلبک جدید تبدیل شوند. این اتفاق عجیب است؛ زیرا وظیفهی اصلی اسپرم، پیداکردن و بارورکردن تخمک است، نه تبدیلشدن به جاندار مستقل.
بررسی فعالیت ژنها نشان داد که سلولهای جنسی نر در این فرایند بزرگتر میشوند و الگوی فعالیت ژنهای آنها بهتدریج به الگوی سلولهای ماده و جنینها شباهت پیدا میکند.
به گفتهی لیزنر، هر دو جنس ظاهراً سازوکار لازم برای تولید سلولهای جنسی بزرگتر و رشد مستقل آنها را دارند؛ اما در جلبکهای نر، فعالیت یک بخش ژنتیکی غالب معمولاً مانع بروز این قابلیت میشود. در فرایند تولیدمثل غیرجنسی، فعالیت ژنهای مرتبط با جنسیت نر کاهش پیدا میکند و ژنهای مرتبط با ویژگیهای ماده فعالتر میشوند.
فرزندان حاصل از بکرزایی معمولاً کوچکتر بودند و تیغهها و ساختارهای اتصال به بستر دریا در آنها بهدرستی رشد نمیکردند
پژوهشگران در بخش دیگری از مطالعه، ۵۲۳ جلبک را از سواحل آفریقای جنوبی و نامیبیا بررسی کردند. آنها در نمونههای طبیعی هیچ نشانهی ژنتیکی روشنی از تولیدمثل غیرجنسی پیدا نکردند. بااینحال، ۹۲ درصد از کشتهای آزمایشگاهی بالغ که از جلبکهای طبیعی به دست آمده بودند، توانایی تولیدمثل بدون لقاح را نشان دادند.
این تفاوت پرسش مهمی ایجاد میکند: چرا جلبکها قابلیتی را حفظ کردهاند که ظاهراً در طبیعت بهندرت از آن استفاده میکنند؟
لیزنر توضیح میدهد که تولیدمثل غیرجنسی زمانی کاهش پیدا میکند که جفتهای بالقوه در دسترس باشند. از طرف دیگر، فرزندان حاصل از تولیدمثل جنسی معمولاً عملکرد زیستی بهتری دارند و احتمالاً در جمعیتهای سالم و پرتراکم، فرزندان غیرجنسی را کنار میزنند.
البته تولیدمثل انفرادی همیشه به تولد فرزندانی ضعیفتر منجر نمیشود. مطالعهای در سال ۲۰۰۷ دربارهی گونهای از کتانجکهای شیلی نشان داد که افراد حاصل از تولیدمثل غیرجنسی میتوانند رشد طبیعی داشته باشند. پژوهشی در سال ۲۰۲۴ نیز نشان داد برخی جمعیتهای جلبک قهوهای Scytosiphon تولیدمثل جنسی را کاملاً کنار گذاشتهاند و در تولیدمثل غیرجنسی موفقتر شدهاند.
برای گونهی Laminaria pallida، تولیدمثل بدون جفت احتمالاً در زیستگاههایی مفید است که جمعیت جلبکها پراکنده است و فرصت کمتری برای یافتن جفت وجود دارد. بااینحال، هنوز مشخص نیست فرزندان حاصل از این روش در طبیعت تا چه اندازه زنده میمانند و آیا میتوانند خودشان تولیدمثل کنند یا خیر.
لیزنر دربارهی منطق تکاملی این رفتار میگوید: «به زبان ساده، رشد ناقص بهتر از رشدنکردن است.»
