دسترسی به اطلاعات مربوط به ترکیبات شیمیایی و مواد اولیه از طریق اینترنت، امکان تهیه این مواد و تولید فراورده‌های روانگردان را فراهم کرده است.
باشگاه خبرنگاران جوان - در کیف دانش‌آموزان و میان وسایل روزمره جوانان، گاهی ترکیباتی پنهان شده که ظاهرشان هیچ شباهتی به موادمخدر سنتی ندارد؛ از شربت‌های دارویی گرفته تا پاستیل، آدامس و پودر‌هایی با نام‌های عجیب و فریبنده.
«لین»، «ملوان زبل» و «قارچ مقدس» تنها بخشی از نام‌هایی هستند که در بازار غیررسمی مواد روانگردان شنیده می‌شوند؛ محصولاتی که پشت ظاهر متفاوتشان، خطر وابستگی، اختلالات روانی و آسیب‌های جدی جسمی پنهان شده است.
ماجرای «لین» از جایی آغاز می‌شود که برخی نوجوانان و جوانان، دارو‌های موجود در داروخانه را نه برای درمان، بلکه برای رسیدن به احساس سرخوشی مصرف می‌کنند. این ترکیب که با عنوان شربت بنفش نیز شناخته می‌شود، ابتدا در آمریکا رواج پیدا کرد و با ورود به فرهنگ موسیقی رپ و شبکه‌های اجتماعی، میان گروه‌هایی از جوانان شناخته شد. در ایران نیز از سال ۱۴۰۳ نام این ماده در برخی ترانه‌های رپ فارسی مطرح شد و به‌تدریج به فضای مجازی راه یافت.
هوشنگ قاسمی، داروساز، درباره ماهیت این ترکیب می‌گوید: کدئین یکی از مواد مؤثر در نمونه‌های شناخته‌شده لین است و کاربرد درمانی دارد؛ اما مشکل زمانی آغاز می‌شود که خودسرانه و همراه با برخی دارو‌های ضدحساسیت مصرف شود. به گفته او، مصرف همزمان این ترکیبات می‌تواند بر بخش‌های مختلف سیستم عصبی اثر بگذارد و حالتی شبیه مصرف مواد مخدر ایجاد کند؛ همان احساسی که مصرف‌کنندگان آن را سرخوشی می‌نامند.
«ملوان زبل» یکی از نام‌هایی است که برای برخی ترکیبات محرک مطرح می‌شود. درباره آن، عوارضی مانند گرفتگی عضلات و تغییرات فشار خون گزارش شده است. در سوی دیگر، «قارچ مقدس» نامی است که در ارتباط با برخی مواد توهم‌زا شنیده می‌شود. قارچ‌های روانگردان می‌توانند با تغییر ادراک فرد از محیط، تصاویر و صداها، تجربه‌های توهم‌زا ایجاد کنند.
در کنار این محصولات، شیشه، ماری‌جوانا و مفدرون نیز ازجمله موادی هستند که آثار محرک یا روانگردان دارند. شیشه می‌تواند با بی‌خوابی، اضطراب، بدبینی، تحریک‌پذیری و توهم همراه باشد.
در همین زمینه، هادی احمدی، مدیر روابط عمومی انجمن داروسازان ایران درباره شناخت داروسازان از این ترکیبات می‌گوید: واقعیت این است همکاران ما در انجمن، اطلاعات چندانی درباره این مواد نداشتند. حتی موضوع را با چند نفر از همکاران دیگر نیز مطرح کردیم، اما آنها هم اطلاعات مشخصی در این زمینه نداشتند. اطلاعات ما درباره این ترکیبات کامل نیست و به نظر می‌رسد موضوع چندان شناخته‌شده‌ای در میان همکاران نباشد.
این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که نام‌های جدید و غیرمتعارف مواد روانگردان در فضای مجازی و میان برخی مصرف‌کنندگان مطرح شده‌اند؛ با این حال، هنوز اطلاعات دقیقی درباره ماهیت، ترکیبات و میزان رواج برخی از آنها در دسترس نیست.
ناصر قاسم‌زاده، روان‌پزشک در توضیح سازوکار وابستگی به مواد مخدر بیان می‌کند: اعتیاد دو بعد جسمی و روانی دارد. در وابستگی جسمی، فرد برای تجربه دوباره احساس قبلی به مصرف ماده رو می‌آورد و ممکن است به‌تدریج میزان مصرف خود را افزایش دهد. در وابستگی روانی نیز فرد به این باور می‌رسد که بدون مصرف ماده قادر به ادامه زندگی روزمره نیست. این روان‌پزشک با اشاره به ماهیت ترکیبات حاوی کدئین توضیح می‌دهد: کدئین از مشتقات گیاه خشخاش است و بر عملکرد سیستم عصبی اثر می‌گذارد. به گفته او، مصرف طولانی‌مدت این مواد می‌تواند علاوه بر وابستگی، آسیب‌هایی در سطح مغز و عملکرد سلول‌های عصبی ایجاد کند و پیامد‌های روانی و اجتماعی داشته باشد.
سعید صفاتیان، مدیرکل پیشین درمان ستاد مبارزه با موادمخدر می‌گوید: این ترکیبات داروی مشخص و ثبت‌شده‌ای نیستند، بلکه ممکن است از ترکیب مواد روانگردان با شربت‌هایی مانند اکسپکتورانت یا دیفن‌هیدرامین ساخته و با نام‌های اختصاصی عرضه شوند. احتمال ساخت آنها توسط فردی متخصص در شیمی نیز وجود دارد. دارویی بودن منشأ این ترکیبات به معنای کم‌خطر یا غیراعتیادآور بودن آنها نیست؛ مواد توهم‌زا یا محرک موجود در آنها می‌توانند وابستگی شدید روانی و حتی جسمی ایجاد کنند. همچنین، برخی از این ترکیبات با آزمایش‌های تخصصی و کیت‌های متناسب با نوع ماده مصرفی قابل شناسایی‌اند.
صفاتیان معتقد است: این مواد می‌توانند نوجوانانی را که از نظر روانی و اجتماعی مستعد مصرف مواد هستند، وارد چرخه اعتیاد کنند. برای مثال، ترکیبی با ظاهر شربت و نامی جذاب ممکن است در میهمانی‌ها معرفی شود و ظاهر دارویی آن، مصرف را کم‌خطر جلوه دهد و عادی کند. مصرف‌کننده نیز ممکن است به‌تدریج وابسته شود و در صورت دسترسی نداشتن به آن، به محرک‌های قوی‌تری مانند شیشه و آمفتامین‌ها روی بیاورد؛ بنابراین نباید خطرات این ترکیبات را به‌دلیل ظاهرشان نادیده گرفت.
پژوهشگر حوزه اعتیاد در پاسخ به این پرسش که به نظر شما برای پیشگیری از تولید و عرضه این‌گونه ترکیبات روانگردان و مقابله با مصرف آنها چه اقدام‌هایی باید انجام شود، عنوان می‌کند: در مورد ماده‌ای مانند «لین» تصور نمی‌کنم در حال حاضر با شیوع گسترده‌ای مواجه باشیم، چراکه گزارش‌های چندانی درباره مصرف و رواج آن وجود ندارد. البته از نظر شیمیایی، ترکیب دو ماده با یکدیگر یا ایجاد تغییر در ساختار شیمیایی یک ماده محرک می‌تواند به تولید ترکیبات جدید منجر شود.
این ترکیبات ممکن است عوارض اصلی مواد محرک را به همراه داشته باشند؛ از جمله اضطراب، افسردگی، توهم، هذیان، اختلالات خلقی و آسیب به عملکرد حافظه. شدت این عوارض نیز می‌تواند بسته به نوع ترکیب و میزان ماده مصرفی، متفاوت باشد.
وی ادامه می‌دهد: این مواد هنوز در کشور شناخته‌شده و فراگیر نیستند و گزارش‌های بین‌المللی کافی برای تأیید الگویی سازمان‌یافته از قاچاق آنها وجود ندارد، هرچند ورود موردی آنها به بازار محتمل است. همچنین، به‌دلیل نداشتن فرمولاسیون و هویت تجاری ثابت، ممکن است افراد مختلف ترکیبات مشابهی را با نام‌های متفاوت عرضه کنند؛ بنابراین نمی‌توان آنها را به برند یا تولیدکننده مشخصی نسبت داد.
صفاتیان همچنین در پاسخ به این پرسش که به‌تازگی شاهد استفاده از نام‌های جدید و بعضاً فریبنده مانند «قارچ مقدس» و «ملوان زبل» هستیم؛ به نظر شما انتخاب چنین نام‌هایی تا چه اندازه در جذب نوجوانان و جوانان به مصرف این مواد تأثیرگذار است، می‌گوید: این نام‌گذاری‌ها و تبلیغاتی که برای این مواد انجام می‌شود، بیشتر جنبه بازاریابی دارد. برای مثال، درباره برخی مواد توهم‌زا مانند قارچ‌های روانگردان، ترکیباتی وجود دارد که منشأ طبیعی دارند و می‌توانند اثرات توهم‌زای شدیدی ایجاد کنند. البته باید توجه داشت ال‌اس‌دی و قارچ‌های روانگردان دو ماده متفاوت هستند.
برای درک بهتر موضوع، می‌توان به تجربه رواج قرص‌های اکستازی در ایران و جهان، به‌ویژه در فاصله سال‌های ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ اشاره کرد. در آن دوره، قرص‌های اکستازی با رنگ‌ها، شکل‌ها و نشان‌های مختلف، مانند نشان بنز عرضه می‌شدند؛ این تنوع بیشتر برای متمایز کردن محصولات تولیدشده به‌صورت غیرمجاز بود و لزوماً به معنای تفاوت ترکیبات آنها نبود. مواد روانگردان جدید نیز با نام‌ها و نشان‌های گوناگون عرضه می‌شوند و کمبود شناخت مردم و حتی برخی پزشکان از ترکیباتشان، شناسایی و مقابله با مصرف آنها را دشوار می‌کند.
مدیرکل پیشین درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر با اشاره به ضعف نظارت بر عرضه برخی مواد اولیه در سیستم داروخانه‌ای کشور اظهار می‌کند: دسترسی آسان به اطلاعات مربوط به ترکیبات شیمیایی و مواد اولیه از طریق اینترنت، امکان تهیه این مواد و تولید فراورده‌های روانگردان با نام‌ها و شکل‌های مختلف، از جمله شربت و قرص را برای برخی افراد فراهم کرده است. شیشه (مت‌آمفتامین) در آزمایشگاه‌های غیرمجاز و زیرزمینی تولید می‌شود و این محل‌ها لزوماً کارخانه‌های صنعتی نیستند، بلکه ممکن است فضا‌های کوچکی مانند یک اتاق سه در چهار باشند. بنابراین، برای تولید غیرقانونی این ماده نیازی به امکانات صنعتی گسترده نیست.
او در پایان با هشدار به جوانان درباره فریب نام‌ها و ظاهر دارویی این محصولات تأکید می‌کند: شکل قرص یا شربت، به معنای بی‌خطر بودن آنها نیست. این ترکیبات می‌توانند وابستگی و اعتیاد ایجاد کنند و درمان وابستگی به آنها نیز به سادگی مواد افیونی مانند تریاک نیست؛ چراکه درمان دارویی جایگزین مشخص و مورد تأییدی برای آنها وجود ندارد. همچنین مصرف این مواد ممکن است به اختلالات روان‌پزشکی شدید منجر شود و در برخی موارد، فرد را به بستری طولانی‌مدت در بیمارستان روان‌پزشکی نیازمند کند.
منبع: روزنامه هفت صبح