مهدیه احمدی - یک صنعتگر با بیان اینکه بالای 350 هزار تراکتور فرسوده در کشور فعالیت دارد، گفت: برای 1000 ساعت کارکرد، یک تراکتور فرسوده حدود 11 هزار و 700 لیتر سوخت مصرف می‌شود که با نوسازی و جایگزینی آن با تراکتور نو شماره این میزان 2 هزار و 700 لیتر کاهش می‌یابد.
به گزارش تجارت نیوز، فرسودگی انواع خودروهای در حال تردد، سال‌هاست دامنگیر کشور شده و در کنار به خطر انداختن سلامت شهروندان و محیط زیست، هزینه سنگینی به اقتصاد کشور تحمیل کرده است. تراکتور یکی از ابزار کار کشاورزان است که در کنار خودروهای سواری و سنگین فرسوده، مصرف سوخت بالایی داشته و ضایعات زیادی را نیز هنگام برداشت محصولات کشاورزی به همراه دارد.
به گفته کارشناسان اقتصادی، خسارت‌های تخمین زده شده در تراکتورهای سبک و نیمه‌سنگین که با توجه به مصرف سوخت آنها که از طریق موتور قابل پیگیری است، عدد بزرگی می‌شود؛ علاوه‌بر آن ماشین‌های کشاورزی چون از توان کششی استفاده می‌کنند، تلفات یا افزایش سوخت ناشی از فرسودگی سیستم انتقال توان هم، تأثیر مستقیم در افزایش مصرف سوخت دارد؛ البته متأسفانه مطالعه ویژه و قابل استنادی در مورد ماشین‌های کشاورزی و تأثیر فرسودگی بر افزایش مصرف سوخت انجام نشده است.
بررسی‌های کارشناسی نشان داده متوسط سوخت تراکتورهای سبک تقریباً ۲ لیتر در ساعت و نیمه‌سنگین ۲.۴ لیتر در ساعت است. برآورد داده‌ها نشان می‌دهد تقریباً ۴۰۲ میلیون لیتر سوخت اضافه ناشی از فرسودگی در این ماشین‌آلات مصرف می‌شود. خسارت مالی ناشی از این میزان سوخت به اضافه مبلغ هر لیتر، رقم بزرگی در سال می‌شود که اهمیت نوسازی این ماشین‌آلات را نیز گوشزد می‌کند.
همچنین بر اساس آخرین آمار و اطلاعاتی که گزارش می‌شود تقریباً ۲۱ میلیون تن محصول فقط در حوزه تولید غلات شامل گندم، جو شلتوک، ذرت دانه‌ای سالانه در حال از بین رفتن است. با یک حساب سرانگشتی اگر فقط یک درصد تلفات این بخش کاهش پیدا کند، با قیمت حداقل ۱۵ هزار تومان برای محصولات، تقریباً ۳ هزار میلیارد تومان (همت) سالانه صرفه‌جویی در این بخش خواهیم داشت.
در حالی که کشور با چالش‌های جدی ناترازی انرژی مواجه است و سهمیه سوخت بخش کشاورزی نیز در سال 1405 نسبت به سال گذشته کاهش یافته است، فرسودگی ناوگان ماشین‌آلات کشاورزی به یکی از گلوگاه‌های اصلی هدررفت منابع ملی تبدیل شده و در این میان، عدم نوسازی تراکتورهای فرسوده، علاوه‌بر تحمیل هزینه‌های سنگین تعمیراتی به کشاورزان و ضایعات بخش کشاورزی و هزینه‌های تامین امنیت غذایی، حجم عظیمی از سوخت یارانه‌ای را به هدر می‌دهد.
در حال حاضر بیش از 350 هزار تراکتور فرسوده با عمر بالای 15 سال در کشور فعالیت دارند / در برخی از مناطق کشور تراکتورهایی با قدمت 50 سال هم در مزارع کار می‌کنند
مصطفی وحیدزاده، عضو انجمن طراحی و ساخت ماشین‌آلات و ادوات کشاورزی، در گفت‌وگو با تجارت‌نیوز، با اشاره به آمار نگران‌کننده ماشین‌آلات فرسوده در کشور، ابعاد این بحران و راهکار اجرایی برای عبور از آن را تشریح کرد.
وی با اشاره به استانداردهای متغیر عمر مفید تراکتورها در جهان (مانند 13 سال در اروپا و 20 سال در برخی الگوهای داخلی)، میانگین سن 15 سال را به عنوان ملاک فرسودگی در کشور در نظر گرفت و گفت: در حال حاضر بیش از 350 هزار تراکتور فرسوده با عمر بالای 15 سال در کشور فعالیت دارند و حتی در برخی از مناطق کشور تراکتورهایی با قدمت 50 سال هم در مزارع کار می‌کنند که فعالیت آنها از هر نظر زیان‌بار است.
تراکتورهای فرسوده عامل اصلی هدررفت سوخت در بخش کشاورزی به شمار می‌روند
وی افزود: این تراکتورهای فرسوده ضمن ایجاد ضایعات بالا در مزارع، آلایندگی زیست‌محیطی و مشکلات روزمره برای معیشت کشاورز، عامل اصلی هدررفت سوخت در بخش کشاورزی به شمار می‌روند.
یک تراکتور فرسوده برای 1000 ساعت کارکرد حدود 11 هزار و 700 لیتر سوخت مصرف می‌کند / با نوسازی و جایگزینی تراکتور فرسوده با تراکتور نو شماره میزان مصرف 9 هزار لیتر می‌شود
عضو انجمن طراحی و ساخت ماشین‌آلات کشاورزی با اشاره به طرح ارائه‌شده برای نوسازی این ناوگان طی یک بازه دو تا سه ساله، جزئیات فنی مصرف سوخت را این‌گونه تشریح کرد: بر اساس محاسبات انجام شده، برای 1000 ساعت کارکرد، یک تراکتور فرسوده حدود 11 هزار و 700 لیتر سوخت مصرف می‌کند که با نوسازی و جایگزینی آن با تراکتور نو شماره که با استانداردهای سازمان محیط‌زیست و سازمان ملی استاندارد مطابقت دارد، این میزان 2 هزار و 700 لیتر کاهش می‌یابد.
در مدت کمتر از یک سال از محل صرفه‌جویی در مصرف سوخت، تمام سرمایه‌گذاری اولیه برای تعویض تراکتورهای فرسوده به دولت بازمی‌گردد
وی با تأکید بر اینکه یارانه‌ای که امروز برای سوخت این ماشین‌آلات فرسوده پرداخت می‌شود از جیب دولت و مردم می‌رود، تصریح کرد: اگر کل هزینه اجرای این طرح را محاسبه کنیم، در مدت کمتر از یک سال از محل صرفه‌جویی در مصرف سوخت، تمام سرمایه‌گذاری اولیه به دولت بازمی‌گردد.
وحیدزاده در خصوص مکانیسم اجرای این طرح گفت: ما به دنبال همکاری با مراکز اسقاط و استفاده از ظرفیت بودجه‌های دولتی و مصوبات مجلس شورای اسلامی بوده‌ایم. در این طرح، تراکتور فرسوده به قیمت کارشناسی از کشاورز خریداری می‌شود و باقی هزینه‌ها در قالب تسهیلات بانکی یارانه‌دار از سوی دولت تأمین می‌گردد تا کشاورز به راحتی تراکتور نو را جایگزین فرسوده‌ها کند.
وی با تأکید بر آمادگی کامل صنایع داخلی افزود: شرکت‌های داخلی با افزایش طرفیت خود طی چند سال اخیر، امروز آمادگی دارند تا تمام نیاز داخل را در این حوزه پوشش دهند.
این فعال حوزه صنعت ماشین‌آلات کشاورزی با گلایه از عدم توجه کافی دستگاه‌های اجرایی به این بحران، تاکید کرد: ما مکاتبات بسیاری با نمایندگان مجلس، کمیسیون تلفیق، وزارتخانه‌های مختلف و سازمان بهینه‌سازی مصرف سوخت داشته‌ایم. متأسفانه نگاه اولیه برخی مسئولان این است که آلایندگی یک تراکتور در روستا در مقایسه با میلیون‌ها خودروی شهری ناچیز است؛ در حالی که این نگاه نمی‌تواند منطقی باشد زیرا امنیت غذایی کشور، حجم عظیم هدررفت سوخت یارانه‌ای و بازگشت سریع سرمایه به نفع اقتصاد ملی، ایجاب می‌کند که این موضوع در اولویت قرار گیرد.
این مسئول صنفی با تأکید بر اینکه نوسازی این ناوگان از هر زاویه‌ای (اقتصادی، زیست‌محیطی، حمایت از تولید و کاهش ناترازی انرژی) به سود کشور است، تاکید کرد: اجرای این طرح نیازمند یک اراده جمعی میان دولت، مجلس، صنعت و بخش کشاورزی است تا منافع مستقیم آن به سفره مردم و اقتصاد کشور بازگردد.
برای اینکه کشاورز یا دامپرور یا فعال هر بخش دیگری، به سمت دستگاه‌های نو حرکت کند، باید برای او جذابیت اقتصادی ایجاد کنیم
فراتر از بحث‌های اقتصادی، از ابعاد انسانی و ایمنی این وسیله کار نیز نباید غافل شد. خاطره تلخ خانواده‌ای از جان باختن پسر 22 ساله خود در پی حادثه ناشی از کار با یک تراکتور فرسوده، بر این نکته باید تأکید کرد که فرسودگی ماشین‌آلات فقط منجر به هدررفت سوخت نمی‌شود، بلکه گاهی جان انسان‌ها را به طور مستقیم و خیلی اوقات نیز به طور غیرمستقیم به خطر می‌اندازد.
حوادث ناشی از نقص فنی یا عدم ایمنی ماشین‌آلات قدیمی گاهی منجر به آسیب‌های جبران‌ناپذیر در محیط‌های کاری و مزارع می‌شود. این یعنی فرسودگی تراکتور، یک مسئله صرفاً مالی نیست، بلکه یک مسئله ایمنی و حفاظتی است.
عضو انجمن طراحی و ساخت ماشین‌آلات کشاورزی در پاسخ به این پرسش که چگونه می‌توان کشاورزان را به سمت استفاده از تکنولوژی‌های نو سوق داد، بر لزوم ایجاد «جذابیت و انگیزه» برای مصرف‌کننده تأکید کرد.
وی تصریح کرد: برای اینکه کشاورز یا دامپرور یا فعال هر بخش دیگری، به سمت دستگاه‌های نو حرکت کند، باید برای او جذابیت اقتصادی ایجاد کنیم. اگر ما از طریق تسهیلات ارزان‌قیمت و حمایت‌های دولتی، هزینه‌ی نوسازی را برای او کاهش دهیم، هر فردی به طور خودکار به سمت سیستم‌های مکانیزه و مدرن حرکت خواهد کرد. در غیر این صورت، کشاورز با این منطق که «تراکتور قدیمی من هنوز کار می‌کند و من نمی‌خواهم هزینه اضافی بپردازم»، از تغییر اجتناب خواهد کرد. هدف ما این است که کشاورز ببیند با نوسازی، نه‌تنها هزینه‌اش کاهش می‌یابد، بلکه بهره‌وری و میزان تولید او نیز به طور چشمگیری افزایش می‌یابد.
می‌توانیم طی ۳ تا ۴ سال، کل ناوگان تراکتورهای کشور را به طور کامل نوسازی کنیم
وحیدزاده در ادامه سخنان خود بر ضرورت رعایت الزامات تدوین شده توسط سازمان ملی استاندارد تأکید کرد و اعلام کرد که بخش صنعت برای حمایت از تصمیم‌گیران، آماده ارائه هرگونه مستندات علمی است.
وی گفت: ما اخیراً نامه‌ای را به رئیس سازمان بهینه‌سازی مصرف سوخت ارسال و آمادگی کامل خود را برای حضور در جلسات حضوری و ارائه توضیحات تکمیلی اعلام کرده‌ایم. مطالعات کارشناسی دقیق در این زمینه انجام شده و در اختیار نهادهای مربوطه قرار خواهد گرفت تا تصمیم‌گیری بر اساس داده‌های علمی انجام شود. اگر این اراده و اعتقاد به صورت جمعی ایجاد شود، ما می‌توانیم طی ۳ تا ۴ سال، کل ناوگان تراکتورهای کشور را به طور کامل نوسازی کنیم.
ایران در مسیر حرکت به سمت استانداردهای بالاتر است
وحیدزاده در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت استانداردهای داخلی و بین‌المللی، توضیح داد که در حوزه موتورهای دیزلی و تراکتورها، مفهوم استیج (Stage) نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیت و آلایندگی دارد.
وی گفت: در حوزه کشاورزی، ماشین‌آلات کشاورزی ایران و ترکیه در یک سطح هستند و استیج ما با همسایه غربی کشور یکی است. ایران در مسیر حرکت به سمت استانداردهای بالاتر است؛ جایی که بحث‌های آلایندگی، ایمنی، مصرف سوخت و حتی راحتی اپراتور (راننده) به طور یکپارچه در طراحی موتور لحاظ می‌شود.
وی در ادامه افزود: امروزه ما در حال تولید موتورهایی با تکنولوژی روز دنیا هستیم که نه‌تنها نیازهای داخلی را پوشش می‌دهند، بلکه توان رقابت در بازارهای بین‌المللی را نیز دارند. به عنوان مثال، ما توانسته‌ایم استانداردهای اتحادیه اوراسیا را با موفقیت پشت‌سر بگذاریم که نشان‌دهنده سطح بالای تکنولوژی تولیدات ما است.
میزان سوخت تراکتورهای فرسوده خارجی نسبت به نوشماره‌های ایرانی کمتر نیست
برخی از کشاورزان عنوان می‌کنند میزان سوخت تراکتورهای فرسوده خارجی نسبت به نوشماره‌های ایرانی کمتر است. وحیدزاده درباره بالا بودن مصرف سوخت در تراکتورهای ساخت داخل، گفت: این یک تصور نادرست است. سازمان محیط‌زیست در بحث مصرف سوخت فوق‌العاده سختگیر است و محصولات بر اساس «برچسب انرژی» و سقف مصرف تعیین‌شده، ارزیابی می‌شوند.
وی اظهار کرد: اگر موتوری مصرف سوختی فراتر از آنچه اعلام شده داشته باشد، اجازه شماره‌گذاری و ورود به بازار را نخواهد داشت. ما در حال حرکت به سمتی هستیم که حتی در مدل‌های جدید، با تغییر در سیستم‌های سوخت‌رسانی، پمپ‌ها و انژکتورها، مصرف را به حداقل ممکن رسانده‌ایم.
وی تأکید کرد که هدف نهایی، ارائه محصولی است که در عین اقتصادی بودن، بالاترین سطح ایمنی و کارایی را برای کشاورز ایرانی فراهم آورد.
بسیاری از کشورها تراکتورهای با قیمت‌های 40 تا 50 هزار دلار تولید می‌کنند
در حال حاضر قیمت تراکتور ساخت داخل در کشور به طور میانگین 9 هزار دلار است و این عدد برای بازارهای صادراتی ایران 18 هزار دلار تمام می‌شود.
وحیدزاده درباره چرایی قیمت بالا تراکتورهای داخلی، به تحلیل قیمت تمام‌شده و توان رقابتی تراکتورهای ساخت ایران در برابر محصولات خارجی پرداخت و با اشاره به تفاوت چشمگیر مدل‌های مالی در بازارهای جهانی، بر قدرت رقابت پذیری تولیدات داخلی تأکید کرد.
وی گفت: بسیاری از کشورها تراکتورهای با قیمت‌های 40 تا 50 هزار دلار تولید می‌کنند، اما باید توجه داشت که در بازارهای جهانی، کشاورزان با استفاده از سیستم‌های «لیزینگ» و تسهیلات بانکی، ماشین‌آلات گران‌قیمت را تهیه می‌کنند. در حالی که ما در ایران به دلیل محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، امکان استفاده از سیستم‌های بانکی بین‌المللی را نداریم.
وی گفت: کشاورز ایرانی و حتی کشاورزان همسایگان ایران توان مالی بالا ندارند. کشاورزی در ایران معیشتی بوده ضمن اینکه زمین‌های خرد و کوچک اجازه تولید تراکتورهایی با فناوری بسیار پیشرفته و گران‌قیمت را نمی‌دهد.
این مسئول صنفی با بیان اینکه ما باید با توجه به نیاز بازار و توان متقاضی تولید داشته باشیم، عنوان کرد: در بازار صادراتی هم به دلیل برخی مسائل مثل تحریم ناگزیریم به صورت نقد فروش داشته باشیم؛ با این حال، ما در حال حاضر محصولات خود را به بیش از ۲۵ کشور جهان صادر می‌کنیم و با این شرایط سخت، توان رقابت در سطح جهانی را داریم.
برخلاف تصور برخی، واردات تراکتور به کشور آزاد بوده و تعرفه آن زیر یک درصد است / در بازار تراکتور رانتی وجود ندارد
وی با اشاره به برخی سخنان مبنی بر انحصار بازار داخلی تراکتور، گفت: برخلاف تصور برخی، واردات تراکتور به کشور آزاد بوده و تعرفه آن زیر یک درصد است. بنابراین، در بازار تراکتور رانتی وجود ندارد.
وی اظهار کرد: ایران با تکیه بر تجربه‌ای بیش از نیم قرن در تولید تراکتور و ماشین‌آلات کشاورزی، توانسته است در بازارهای هدف خود جایگاه داشته باشد. ما معتقدیم با برداشته شدن تحریم‌ها، حجم صادرات کشور به چند برابر خواهد شد.
در ایران به دلیل تقسیمات اراضی و کوچک شدن قطعات زمین، شاید ضرورت استفاده از برخی ماشین‌آلات بسیار بزرگ از نظر اقتصادی چندان توجیه‌پذیر نباشد
عضو انجمن طراحی و ساخت ماشین‌آلات در خصوص برنامه تولیدکننده برای استفاده از فناوری‌های نوین هم توضیح داد: صنعتگران فعال این بخش از صنعت در حال حاضر بر روی توسعه تراکتورهای هوشمند و استفاده از هوش مصنوعی در حوزه خود تمرکز کرده‌اند تا از قافله فناوری‌های جهانی عقب نمانند.
وی ادامه داد: اما یک چالش ساختاری در کشور وجود دارد؛ مقیاس اراضی کشاورزی ایران کوچک و خرد است. در بسیاری از کشورهای پهناور دنیا، زمین‌های کشاورزی بسیار بزرگ هستند که نیاز به ماشین‌آلات با ظرفیت بالا دارد، اما در ایران به دلیل تقسیمات اراضی و کوچک شدن قطعات زمین، شاید ضرورت استفاده از برخی ماشین‌آلات بسیار بزرگ از نظر اقتصادی چندان توجیه‌پذیر نباشد.
بیشتر ضایعات محصولات کشاورزی هنگام برداشت در بخش «ادوات متصل به تراکتور و کمباین» بوده / آنچه مستقیماً بر میزان هدررفت محصول تأثیر می‌گذارد، کیفیت ادواتی است که به تراکتور متصل می‌شوند
وحیدزاده در ادامه موضوع تأثیر مستقیم فرسودگی بر عملکرد برداشت محصولات، عنوان کرد: بیشتر ضایعات محصولات کشاورزی هنگام برداشت در بخش «ادوات متصل به تراکتور و کمباین» بوده، اگرچه خود تراکتور هم نقش دارد. اما آنچه مستقیماً بر میزان هدررفت محصول تأثیر می‌گذارد، کیفیت ادواتی است که به تراکتور متصل می‌شوند. این ادوات باید با قابلیت‌های هیدرولیکی و طراحی‌های جدید، هماهنگ با تکنولوژی‌های روز باشند.
بسیاری از کمباین‌های موجود در کشور قدمت بسیار بالایی دارند
عضو انجمن طراحی و ساخت ماشین‌آلات کشاورزی و ادوات در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به کمباین‌ها، یادآور شد: بسیاری از کمباین‌های موجود در کشور قدمت بسیار بالایی دارند و فقدان سرمایه‌گذاری کافی در نوسازی این بخش، منجر به افزایش ضایعات در هنگام برداشت می‌شود. ما به دنبال این هستیم که با سرمایه‌گذاری درست بر روی کمباین‌های مدرن، میزان ضایعات محصول کشاورزی را در تضمین امنیت غذایی کشور به حداقل برسانیم.
قیمت تایر تراکتور 10 درصد روی قیمت تمام‌شده تاثیر دارد
یکی از مولفه‌های اثرگذار در بهای تمام شده تراکتور تایر است که 10 درصد روی قیمت تمام‌شده تاثیر دارد و عنوان می‌شود لاستیک از فروردین سال 1404 تا مهر 1405 یعنی طی 18 ماه افزایش قیمت زیادی را تجربه کرده است. در واقع طی سال گذشته 27 فروردین 10 درصد، 10 مهر 8 درصد، اول بهمن 35 درصد، 15 بهمن 15 درصد، امسال هم 31 فروردین 30 درصد و 27 مهر نیز 21 درصد افزایش را شاهد بودیم. به این ترتیب، قیمت‌ها در ابتدای سال 1404 تا مهر 1405 برای تایرهای سایز 18.34 از حدود 21 میلیون تومان به 72 میلیون تومان، سایز 18.30 از حدود 19.5 میلیون تومان به 57 میلیون تومان، سایز 14.24 از حدود 14.2 میلیون تومان به 41 میلیون تومان و نیز سایز 12.24 از 11.4 میلیون تومان به 32 میلیون تومان افزایش یافته است.
در بازار آزاد هم نرخ‌ها سلیقه‌ای اعمال می‌شود به طوری که به عنوان نمونه، یک جفت لاستیک عقب تراکتور 250 میلیون تومان تمام می‌شود. این است که تاکید می‌شود دولت باید در راستای حمایت از امنیت غذایی نسبت به نوسازی فرسوده‌ها و کمک به بهره‌برداران کمک مالی کند.