تولید سریال انیمیشنی «شاهنامه» به کارگردانی و تهیه‌کنندگی اشکان رهگذر به‌تازگی در استودیو هورخش آغاز شده است.
تولید سریال انیمیشنی «شاهنامه» به کارگردانی و تهیه‌کنندگی اشکان رهگذر به‌تازگی در استودیو هورخش آغاز شده؛ پروژه‌ای با چشم‌انداز تولید و پخش در یک بازه ۱۰ساله که قرار است با بهره‌گیری از هوش مصنوعی و تکنیک انیمیشن دوبعدی، داستان‌های شاهنامه را به دو زبان فارسی و انگلیسی روایت کند. هر فصل از این مجموعه شامل ۸ تا ۱۲ قسمت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه‌ای خواهد بود و فصل اول این سریال با عنوان «نخستین پادشاه» دوران پادشاهی کیومرث را روایت می‌کند.
رهگذر در این گفت‌وگو از دشواری‌های تأمین هزینه و تولید مستقل این پروژه می‌گوید؛ از دلایل انتخاب یوتیوب برای انتشار سریال گرفته تا انتقادهایش به عملکرد نهادهای فرهنگی و متولیان حوزه انیمیشن. با او درباره ابعاد مختلف این پروژه و چالش‌های پیش روی آن گفت‌وگو کرده‌ایم.
ساخت یک سریال در چنین ابعادی آن هم در شرایط اقتصادی و تولیدی انیمیشن، تصمیم پرریسکی است. چه چیزی سبب شد با وجود دشواری‌های این مسیر، اجرای این پروژه را آغاز کنید؟ در واقع این تصمیم بیشتر از یک انگیزه هنری و شخصی ناشی می‌شود یا ضرورتی فرهنگی؟
اگرچه بسیاری از داستان‌های شاخص شاهنامه روایت شده‌اند اما بخش‌هایی از این اثر همچنان ناگفته مانده‌اند یا برای بسیاری از مخاطبان چندان آشنا نیستند و به نظرم نسبت به شاهنامه کم‌لطفی شده است. البته نگاه من به این پروژه به هیچ وجه اقتصادی نیست. طبیعتاً برنامه‌ریزی مالی اهمیت دارد و به این معنا نیست که بدون توجه به مسائل اقتصادی کار را شروع کرده باشیم اما انگیزه اصلی من یک دغدغه فرهنگی است. دغدغه‌ای که از زمان ساخت فیلم اولم یعنی «آخرین داستان» با من همراه بود. برای آن فیلم که درباره شاهنامه بود، ۱۰سال وقت گذاشتم و تلاش کردم. شاید به دلیل مشکلات زمان اکران، درآمد خوبی در داخل کشور نداشت اما زمینه‌ساز بسیاری از فعالیت‌های بعدی من و استودیو هورخش شد. امروز هم احساس می‌کنم کسی باید این کار را انجام دهد. خودم این پروژه را نوعی رسالت می‌دانم و امیدوارم بتوانم آن را به سرانجام برسانم و اثری خلق کنم که به مرجعی تصویری برای شاهنامه تبدیل شود.
انتخاب یوتیوب به‌عنوان بستر انتشار سریال، تصمیمی قابل توجه است. آیا این انتخاب بخشی از سیاست‌های پخش بین‌المللی بوده یا به نتیجه نرسیدن همکاری با پلتفرم‌های داخلی؟
در طول ۲۰سال فعالیت حرفه‌ای‌ام که حاصل آن ساخت دو انیمیشن مستقل سینمایی دوبعدی و مشارکت در سه چهار پروژه مشترک با کشورهای مختلف است، هیچ گاه نهادهای فرهنگی یا متولیان سینمای انیمیشن و کودک و نوجوان برای همکاری به سراغ من نیامده‌اند. در تمام این سال‌ها، همیشه من بوده‌ام که برای ایجاد ارتباط و همکاری به سمت این نهادها رفته‌ام. با این حال هیچ گاه پاسخ یا توضیح مشخصی درباره چرایی این عدم تعامل دریافت نکرده‌ام.
یعنی طی این مدت امکان رسیدن به مرحله مذاکره جدی فراهم نشد؟
من در جلسه‌ای با آقای باطنی، مدیرعامل صبا و شبکه۲ که از بزرگ‌ترین متولیان حوزه انیمیشن در تلویزیون هستند، موضوع را مطرح کردم. ایشان گفتند خودشان در حال انجام این کار هستند و پروژه‌ای با این موضوع توسط دوستان دیگری در دست اجراست و رویکردهای خودشان را دارند. واقعیت این است که هیچ کس نمی‌گوید تمایلی به انجام این کار ندارد. همه می‌گویند خودمان این کار را انجام داده‌ایم و به زودی نتیجه‌اش مشخص و دیده خواهد شد اما هر چه زمان می‌گذرد، چیزی نمی‌بینیم! در نتیجه احساس کردم ماندن در این مسیر بیشتر وقتم را تلف می‌کند.
در سال‌های گذشته به اندازه کافی پشت درِ نهادهای دولتی و مجموعه‌هایی که بودجه انجام چنین پروژه‌هایی را در اختیار دارند، مانده‌ام. نهادهایی که متأسفانه چندان به وظایفشان پایبند نیستند. نه صرفاً به این دلیل که از من حمایت نمی‌کنند بلکه حتی حمایتی از دوستان دیگرم که افراد باتجربه و حرفه‌ای هستند و توانایی خود را ثابت کرده‌اند نیز نمی‌بینم. این حمایت‌ها معمولاً به گروه معدودی از افراد اختصاص پیدا می‌کند که از نظر جهان‌بینی به این نهادها نزدیک‌ترند و ما به عنوان یک ایرانی و فعال حوزه انیمیشن که دغدغه شاهنامه و فرهنگمان را داریم، ظاهراً پارامترهای مورد نظر آن‌ها را نداریم. در نتیجه از ایده‌هایمان حمایتی نمی‌شود و حتی توجه و تشویقی هم صورت نمی‌گیرد. به همین دلیل احساس کردم خودم باید دست به کار شوم. همان طور که برای دو پروژه قبلی‌ام نیز چنین مسیری را انتخاب کردم و به لطف خدا توانستم کار را پیش ببرم.
آیا پیش از تصمیم به تولید مستقل پروژه، گزینه همکاری با پلتفرم‌های داخلی را هم بررسی کرده بودید؟
من هیچ مذاکره‌ای با پلتفرم‌ها نداشته‌ام چون هدف اولیه‌ام این است که کار با استقلال کامل انجام شود. البته ممکن است در آینده، اگر پلتفرمی آزادی عمل کامل به من بدهد، سرمایه‌گذاری آن را بپذیرم. با این حال، از آنجا که چندان به نتیجه چنین مذاکراتی خوشبین نیستم، به‌سراغ پلتفرم‌ها نرفتم. پیش‌تر مذاکراتی داشته‌ایم اما متأسفانه پلتفرم‌ها نگاه درستی به انیمیشن ندارند و اعدادی که پیشنهاد می‌دهند و خواسته‌هایی که مطرح می‌کنند، چندان با واقعیت این حوزه مطابقت ندارد. به همین دلیل فکر کردم احتمالاً به نتیجه نمی‌رسد و اساساً موضوع را با هیچ کدام از پلتفرم‌ها مطرح نکردم. ما تصمیم گرفتیم سریال را از طریق یوتیوب منتشر کنیم تا رایگان در دسترس همه باشد. البته میزان استقبال از آن در ماه‌های ابتدایی مشخص خواهد شد. این مسیر بی‌واسطه‌تر است اما ریسک و چالش بسیار بیشتری دارد. اینکه با یک پلتفرم قرارداد ببندم، پولم را بگیرم و کار را بسازم، طبیعتاً مسیر راحت‌تری است اما یوتیوب فضای بازتر، مستقل‌تر و بی‌واسطه‌تری در اختیار ما قرار می‌دهد که در عین حال ریسک‌های خودش را هم دارد.
در تولید این سریال از هوش مصنوعی در کنار تکنیک انیمیشن دوبعدی استفاده می‌کنید. از یک طرف با اثری روبه‌رو هستیم که ریشه در یکی از مهم‌ترین میراث های فرهنگی ایران دارد و از طرف دیگر با فناوری‌ای که در حال تغییر قواعد تولید تصویر است. هوش مصنوعی قرار است صرفاً هزینه و زمان تولید را کاهش دهد یا به خلق زبان بصری تازه‌ای برای روایت شاهنامه کمک کند؟
اساساً هوش مصنوعی ساخت این پروژه را برای ما امکان‌پذیر کرده است. پیش از اینکه چنین امکاناتی برای تولید انیمیشن و تصاویر انیمیشنی وجود داشته باشد، اصلاً نمی‌توانستم به این پروژه فکر کنم! این کار برای من آرزویی بود که احتمالاً به صدها میلیارد تومان بودجه نیاز داشت. برای اجرای آن باید چندین استودیو در ایران با یکدیگر همکاری می‌کردند و ممکن بود پروژه چند دهه طول بکشد.
ظرفیت‌های تولید انیمیشن دوبعدی ما با چیزی که در ذهن داشتم، چندان مطابقت نداشت. اجرای چنین کاری به برنامه‌ریزی بلندمدت، تیمی بسیار بزرگ و سرمایه‌گذاری چند میلیون دلاری نیاز داشت؛ سرمایه‌ای که تأمین آن از سوی نهادها هم چندان در دسترس نبود. از طرفی، ما ایرانی‌ها معمولاً با برنامه‌ریزی بلندمدت چندان میانه‌ای نداریم و در بسیاری از کارها عجول هستیم. طبیعتاً چنین طرح بلندپروازانه‌ای به‌راحتی پذیرفته نمی‌شد. مدیری که مسئولیت اجرای آن را بر عهده می‌گرفت، ممکن بود بگوید معلوم نیست سال آینده همچنان در این جایگاه باشد بنابراین هر کسی به دنبال دستاوردی است که بتواند در دوران مدیریت خودش نتیجه آن را ببیند اما هوش مصنوعی انجام این پروژه را ممکن کرد. چون هزینه تولید را کمتر کرده و می‌توانیم با سرعت بیشتری خروجی بگیریم. البته مشروط بر اینکه بدانید چطور با آن کار کنید. به هر حال این ابزار در دسترس همه قرار دارد و در فضای مجازی هم می‌بینیم که آثار بسیار کم‌ارزشی با هوش مصنوعی تولید می‌شوند. اما اگر بخواهید کاری باکیفیت انجام دهید، طبیعتاً به زمان و هزینه بیشتر، دانش و سلیقه نیاز دارید. تلاش ما این است اثری تولید کنیم که مخاطب با دیدن آن احساس نکند با کاری صرفاً مبتنی بر هوش مصنوعی روبه‌رو است و ارزش‌های هنری اثر نیز حفظ شود.
این مجموعه به دو زبان فارسی و انگلیسی تولید می‌شود و مخاطب بین‌المللی هم دارد. با توجه به لایه‌های فرهنگی شاهنامه، چطور این مفاهیم را برای مخاطبی که با فردوسی و فرهنگ ایران آشنا نیست، قابل فهم می‌کنید؟
این اثر اقتباسی خواهد بود و قرار هم نیست شاهنامه را نعل‌به‌نعل روایت کنیم. شاهنامه اثری ادبی است و وقتی قرار باشد به مدیوم دیگری مانند انیمیشن تبدیل شود طبیعتاً باید اقتباسی از آن صورت بگیرد. شاکله اصلی داستان حفظ می‌شود اما در جزئیات رویکرد اقتباسی خواهیم داشت.
مفاهیم اصلی شاهنامه عمدتاً جهانشمول و میان فرهنگ‌های مختلف مشترک هستند. با این حال تلاش می‌کنیم با استفاده از ساختارهای روایی و دراماتیکی، اثری خلق کنیم که برای همه مخاطبان قابل درک باشد. قرار نیست با اثری خشک روبه‌رو باشیم که عیناً از شاهنامه تأثیر گرفته و استانداردهای روایی رایج در سینمای بین‌المللی را کنار گذاشته باشد. قطعاً از این استانداردها بهره می‌گیریم و تلاش می‌کنیم از نظر قصه، داستان و فیلم‌نامه نیز اثری جذاب ارائه دهیم. این بخش با همکاری همکارانم پیش می‌رود و خودم بر فیلم‌نامه نظارت دارم. هدف این است که اثر در وهله نخست جذاب باشد و بعد مخاطب را کنجکاو کند تا به سراغ منبع الهام آن، یعنی شاهنامه برود و آن را مطالعه کند.