هم‌زمان با به‌روزرسانی هشدار سفارت نروژ و تأکید تازه آلمان بر ضرورت خروج شهروندانش از ایران، آمریکا دستور خروج کارکنان غیرضروری و خانواده‌های دیپلمات‌ها از عربستان را صادر کرده و حضور نیرو‌های انسانی خود را در چند سفارتخانه منطقه کاهش داده است.
رویداد۲۴| وزارت خارجه نروژ در ۲۹ مهر با به‌روزرسانی اطلاعات سفر به ایران، وضعیت امنیتی ایران و منطقه را متشنج و غیرقابل پیش‌بینی توصیف کرد. اسلو با تأکید بر خطر بالای سفر به ایران، از شهروندان خود خواست از سفر به کشور خودداری کنند و افرادی که در ایران حضور دارند، برای خروج اقدام کنند. در این هشدار همچنین به محدود بودن پروازها و احتمال بسته شدن ناگهانی حریم هوایی اشاره شده است.
آلمان نیز در ۱ آبان، هشدار سفر خود را با تأکید بر ضرورت خروج شهروندان آلمانی از ایران به‌روز کرد. وزارت خارجه این کشور در اطلاعیه‌ای از شهروندانش خواست به ایران سفر نکنند و آلمانی‌های حاضر در کشور را به ترک ایران فراخواند. برلین به خطر بازداشت‌های خودسرانه، محدود بودن امکان ارائه خدمات کنسولی و بی‌ثباتی شدید وضعیت امنیتی منطقه اشاره کرده است.
ماجرا، اما به همین جا ختم نمی‌شود، اقدام تازه واشنگتن در عربستان سعودی بُعد دیگری از نگرانی‌های امنیتی منطقه را آشکار کرده است. بر اساس گزارش سی‌ان‌ان وزارت خارجه آمریکا دستور خروج کارکنان غیرضروری و اعضای خانواده کارکنان خود را از عربستان سعودی صادر کرد. مقام‌های آمریکایی دلیل این تصمیم را افزایش تهدید‌های مرتبط با حملات حوثی‌های یمن عنوان کرده‌اند؛ تهدید‌هایی که به گفته آنها می‌تواند به‌سرعت از محدوده جغرافیایی فعلی فراتر برود.
این تصمیم در شرایطی گرفته شده که خانواده برخی از کارکنان آمریکایی پس از خروج در ماه‌های گذشته، به‌تازگی به محل مأموریت خود بازگشته بودند. اکنون بخشی از آنها بار دیگر باید منطقه را ترک کنند؛ اتفاقی که نشان می‌دهد ارزیابی امنیتی واشنگتن درباره امکان ادامه حضور بدون محدودیت در برخی نقاط منطقه تغییر کرده است.
در این گزارش همچنین از کاهش یا تنظیم شمار کارکنان آمریکایی در چند سفارتخانه دیگر، از جمله در اردن، بحرین، کویت، قطر، امارات متحده عربی و لبنان خبر داد. با این حال، وزارت خارجه آمریکا تأیید کرده است که تغییر موقت سطح کارکنان در چهار کشور اردن، لبنان، قطر و امارات انجام می‌شود و سفارتخانه‌های این کشور‌ها همچنان با محدودیت‌های عملیاتی فعالیت می‌کنند. درباره کویت و بحرین، گزارش سی‌ان‌ان از بررسی سطح نیروی انسانی خبر داده بود، اما مقام‌های آمریکایی کاهش رسمی کارکنان را در این دو کشور تأیید نکردند.
محدودیت‌های مرزی از پاکستان تا عراق؛ حلقه دیگری از نگرانی‌ها
هم‌زمان با این تحولات، در مرز‌های زمینی ایران با پاکستان و عراق نیز محدودیت‌هایی اعمال شده که اگرچه دلایل رسمی آنها با هشدارهای سفر و اقدامات دیپلماتیک متفاوت است، در شرایط ملتهب منطقه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
پاکستان از ۲۵ مهر تجارت از دو گذرگاه رسمی گبد–ریمدان و تفتان را متوقف کرد. مقام‌های پاکستانی نگرانی‌های امنیتی، مقابله با قاچاق و ضرورت بهبود مدیریت مرز را از دلایل این تصمیم اعلام کردند. این اقدام رفت‌وآمد تجاری میان دو کشور را مختل کرد و صد‌ها کامیون حامل کالا را در دو سوی مرز معطل گذاشت. با وجود برداشته شدن بخشی از محدودیت‌ها برای صادرات کالا‌های فاسدشدنی پاکستان، واردات گاز مایع از ایران همچنان با اختلال مواجه بود.
در عراق نیز گذرگاه شیب، در مقابل گذرگاه چذابه ایران، از ۲۹ مهر به روی مسافران، خودرو‌ها و کامیون‌های تجاری بسته شد. گزارش‌های اولیه از بازبینی ترتیبات امنیتی حکایت داشت، اما مقام‌های عراقی بعداً نارسایی‌های فنی و لجستیکی را دلیل این تصمیم اعلام کردند. برخلاف برخی گزارش‌های اولیه درباره احتمال تعطیلی تدریجی گذرگاه‌های دیگر، مقام‌های عراقی تأکید کردند که چند گذرگاه مرزی دیگر همچنان فعال هستند.
هم‌زمانی اختلال در دو مسیر زمینی مهم با هشدارهای امنیتی کشور‌های اروپایی و کاهش حضور کارکنان دیپلماتیک آمریکا، تصویری پیچیده‌تر از شرایط منطقه ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن، علاوه بر خطر درگیری نظامی، امنیت مسیر‌های تجاری و امکان رفت‌وآمد میان ایران و همسایگانش نیز با عدم قطعیت روبه‌رو شده است.
چرا این اقدامات در شرایط فعلی اهمیت دارند؟
در شرایط عادی، هشدارهای سفر ممکن است ناشی از خطر بازداشت، ناآرامی یا محدودیت خدمات کنسولی باشند. اما هنگامی که این هشدار‌ها با نگرانی از بسته شدن حریم هوایی، اختلال در پروازها و احتمال گسترش درگیری همراه می‌شوند، اهمیت عملی آنها افزایش می‌یابد. دولت‌ها معمولاً ترجیح می‌دهند شهروندانشان پیش از بحرانی شدن شرایط امکان خروج داشته باشند؛ زیرا با آغاز حملات گسترده، مسیر‌های هوایی ممکن است بسته شوند و خروج از منطقه به مسئله‌ای دشوار و پرهزینه تبدیل شود.
از سوی دیگر، کاهش کارکنان سفارتخانه‌های آمریکا را باید در چارچوب خطر حمله به منافع این کشور در منطقه بررسی کرد. در صورت تشدید رویارویی ایران و آمریکا، پایگاه‌های نظامی، تأسیسات لجستیکی و مراکز مرتبط با حضور واشنگتن می‌توانند در معرض تهدید قرار بگیرند. حتی کشور‌هایی که تمایلی به ورود مستقیم به جنگ ندارند، ممکن است از پیامد‌های آن آسیب ببینند.
در این میان، تهدید‌های حوثی‌های یمن علیه عربستان و نگرانی آمریکا درباره امنیت کارکنانش نشان می‌دهد که محاسبات امنیتی واشنگتن فقط به احتمال حمله مستقیم به ایران محدود نیست. خطر گسترش درگیری از یک جبهه به جبهه‌های دیگر نیز در این ارزیابی‌ها نقش دارد.
آیا هشدارهای تازه به معنای نزدیک بودن جنگ است؟
پاسخ قطعی به این پرسش از اطلاعات منتشرشده در روز‌های اخیر به دست نمی‌آید. هشدار نروژ، به‌روزرسانی آلمان و تصمیم‌های آمریکا درباره کارکنان دیپلماتیک، از افزایش نگرانی‌های امنیتی حکایت دارند، اما به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که حمله نظامی تازه‌ای در ساعات یا روز‌های آینده قطعی شده است.
در عین حال، نمی‌توان این تحولات را بی‌اهمیت دانست. خروج کارکنان غیرضروری، جابه‌جایی خانواده‌های دیپلمات‌ها و هشدار درباره احتمال بسته شدن حریم هوایی، اقداماتی پیشگیرانه هستند که در شرایط افزایش ریسک امنیتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. تکرار چنین اقداماتی، به‌ویژه پس از بازگشت بخشی از کارکنان به محل مأموریتشان، نشان می‌دهد که ارزیابی خطر در منطقه همچنان ناپایدار است.
در روز‌های آینده، تغییر رسمی وضعیت سفارتخانه‌ها، صدور دستور‌های خروج تازه، محدودیت‌های جدید پروازی و تحولات میدانی می‌توانند نشانه‌های روشن‌تری از مسیر بحران ارائه کنند. تا آن زمان، دقیق‌ترین برداشت از تحولات اخیر این است که دولت‌ها در حال آماده‌سازی خود برای مواجهه با احتمال تشدید تنش هستند، نه اینکه وقوع جنگی تازه از پیش قطعی شده باشد.
در شرایطی که مسیر دیپلماسی هنوز به توافقی پایدار نرسیده و تهدید‌های نظامی همچنان بخشی از فضای سیاسی منطقه را شکل می‌دهند، هشدارهای خروج، کاهش حضور دیپلماتیک و محدودیت‌های اعمال‌شده در برخی گذرگاه‌های زمینی، همگی بر افزایش نااطمینانی در محیط پیرامونی ایران دلالت دارند. این تحولات به معنای قطعی بودن جنگی تازه نیستند و دلایل اعلام‌شده برای آنها نیز یکسان نیست؛ اما در کنار هم نشان می‌دهند که مدیریت خطر‌های امنیتی و حفظ مسیر‌های خروج و ارتباطات منطقه‌ای به مسئله‌ای جدی‌تر تبدیل شده است. در چنین فضایی، هر تحول تازه در وضعیت پروازها، مرز‌ها و مأموریت‌های دیپلماتیک می‌تواند برای ارزیابی مسیر بحران اهمیت پیدا کند.