باشگاه خبرنگاران جوان - در میناب هنوز کودکانی زیر آوارند؛ نه زیر خاک و سنگ، که زیر خروار‌ها خاطره و آسیبی که جنایت ۹ اسفند ۱۴۰۴ بر سرشان فرود آورد. جنایت حمله به مدرسه شجره طیبه چنان داغی بر دل ایران گذاشت که از آن پس، اعداد و ارقام هم روضه‌خوان شدند.
حالا دیگر ۱۶۸ فقط یک عدد نیست؛ ۱۶۸ روایت خنده‌هایی است که در وحشت موشک‌های تاماهاک خاموش شدند و به زاری و بی‌قراری خانواده هایشان تبدیل شدند. ۱۶۸ صندلی خالی، ۱۶۸ نام روی بنرها، و ۱۶۸ خانواده‌ای که هر صبح کنار قاب عکس، سلام می‌دهند و جوابی نمی‌شنوند.
اما در سایه آمار شهدا، بخش دیگری از کودکان این دیار هنوز صدای ترس از موشک و فریاد هم‌کلاسی‌هایشان را در سر می‌شنوند. اگرچه آنها از زیر خروار‌ها خاک بیرون آمدند یا از دور نظاره‌گر پرپر شدن هم‌شاگردی‌هایشان بودند؛ اما خاکستر خاطرات آن روز، هنوز بر روانشان سنگینی می‌کند.
آنها ۲۸۳ کودک بازمانده مدرسه شجره طیبه هستند؛ عددی که کمتر دیده شد، کمتر گفته شد. اما راویانش تا می‌شد آنچه نباید را دیدند و از رنج جنایت دشمن و دلتنگی برای دوستانشان، حرف برای گفتن بسیار دارند. آنهایی که ماندند؛ اما حالا زندگی‌شان دیگر مثل قبل نیست.
فاطمه یکی از بازماندگان ۷ ساله مدرسه میناب است؛ پدر این دانش آموز که خود نیز یکی از شاهدان این حادثه، در هنگام نجات فرزندش بوده، با اشاره به آن روز و تاثیرات باقی مانده با گذشت ۸ ماه از آن اتفاقات می‌گوید: دخترم با حالتی هراسان از معلم شهیدش می‌گفت که دستان قطع شده‌ی او را دیده و شاهد آسیب سایر دوستان و معلمانش بوده؛ فرزند من در هفته‌های اول حتی در دفع ادرار به مشکل جدی خورده بود و حالا هم با وجود گذشت ۸ ماه، او شب‌ها مکررا از خواب می‌پرد. از طرفی در یادگیری درس دچار مشکل شده و در نوشتن تکالیفش نارسایی دارد.
مادر یکی دیگر از دختران بازمانده نیز وضعیت دخترش را بعد از گذشت بیش از ۸ ماه این گونه بیان می‌کند: برخی به ما می‌گویند که مشکلات اعصاب و روان برطرف می‌شود، اما از زمانی که این اتفاق افتاده است؛ روی سر دختر ۸ ساله من مو‌های سفید دیده می‌شود؛ او ناخن جویدن، شب ادراری دارد و روز به روز علائم جدید نشان می‌دهد.
وقتی مدرسه به عنوان یک محیط امن و قابل پیش بینی برای کودک، با حادثه‌ای وحشتناک مواجه می‌شود طبیعتا این اتفاق می‌تواند تاثیرات گسترده‌ای برای کودک و جهانش به وجود بیاورد؛ تاثیراتی که نمود روانی و جسمی آن نیز در زندگی روزمره بازماندگان به چشم می‌آید و در صورت دریافت نشدن حمایت‌های روانشناختی منظم و با برنامه ریزی، عواقب آن تا ماه‌ها و حتی سال‌ها ممکن است برای برخی کودکان ادامه پیدا کند.
سمیرا افتخاری روانشناس و متخصص حوزه کودک و نوجوان و یکی از داوطلبین حاضر در منطقه میناب با اشاره به نقش گروه سنی و مرحله رشدی کودکان در متفاوت بودن واکنشی که به چنین حادثه‌ای نشان می‌دهند؛ اظهار کرد: در کودکان دبستانی، حدود ۷ تا ۱۱ سال، به دلیل افزایش درک واقع‌بینانه آنها از جهان پیرامون و مفهوم مرگ، ممکن است ترس‌های مشخصی درباره سلامت خود و اعضای خانواده شکل بگیرد. همچنین احساس گناه، افت تحصیلی و نگرانی از تکرار حادثه از جمله واکنش‌هایی است که در این گروه سنی مشاهده می‌شود. ممکن است کودک با خود فکر کند که شاید کار اشتباهی انجام داده و همین موضوع باعث وقوع حادثه شده است.
این کارشناس حوزه سلامت روان درباره تأثیر گذشت زمان بر بروز آسیب‌ها نیز اظهار داشت: واقعیت این است که ما اختلال‌های زودهنگام یا علائمی را داریم که بعد از تروما به وضوح و به سادگی می‌شود این علائم را مشاهده کرد، فرقی هم نمی‌کند کودک باشد یا بزرگسال و علائم اولیه پس از حادثه در ابتدا بیشتر علائم بدنی یا سایکوسوماتیک دیده می‌شود؛ علائم واضحی مثل دل‌درد‌های شدید، سردرد، تپش قلب، ترس‌های ناگهانی و حتی حملات پنیک.
افتخاری با بیان اینکه با گذشت زمان علائم عمیق‌تر می‌شود، افزود: به مرور که زمان می‌گذرد، درد‌های روان‌تنی بیشتری شاهد هستیم که عمیق‌تر هستند؛ مثل معده‌درد، ضعف بدنی و حملات پنیک حین خواب. هرچه زمان بیشتر می‌گذرد و مثلاً ۶ تا ۸ ماه از حادثه بگذرد و درمان دریافت نشده باشد، شاهد این اختلال‌ها خواهیم بود.
وی در تشریح ابعاد روانشناختی آسیب‌ها تصریح کرد: از سوی دیگر شاهد PTSD نیز خواهیم بود؛ PTSD حل‌نشده و عملاً ترومایی که مداوم برای فرد مانده و هر یک از علامت‌های کوچکی که مربوط به آن تروما هست به صورت غیرمستقیم می‌تواند علامت‌ها را دوباره فعال کند، به‌گونه‌ای که فرد متوجه نمی‌شود اصلاً چه اتفاقی دارد می‌افتد و این علامت‌ها از کجاست.
وی همچنین تأکید کرد: هرچه زمان بیشتر بگذرد و این آسیب درمان نگیرد، مقاومت به درمان بیشتر می‌شود و قطعاً پیش‌آگهی بدتری خواهیم داشت.
در واقع آنچه بیش از هرچیزی در قبال بازماندگان میناب با گذشت بیش از ۸ ماه به چشم می‌آید؛ نبود سیاست گذاری و اجرای برنامه‌هایی منسجم و هدفمند، جهت بهبود و درمان منظم کودکان بازمانده است.
اگرچه در ماه‌های گذشته از سوی وزارت آموزش و پرورش، گروه‌های جهادی و... اقداماتی جهت ارائه خدمات روانشناختی صورت گرفته است، اما عمدتا به صورت جزیره‌ای و فاقد پیوستگی و انسجام لازم بوده.
از سوی دیگر مرکز تخصصی سلامت روان مناسب و مجهزی در میناب وجود ندارد؛ چراکه باید این خدمات تخصصی را به خانواده‌ها ارائه دهند و همان مرکز بخش سیار داشته باشد تا بتواند گاهی در مدارس و محله‌های روستایی مستقر شود و با توجه به وجود خانواده‌های شهید در روستاها، به صورت میدانی به آنها خدمات ارائه کند.
سمیرا افتخاری، روانشناس داوطلب در میناب، با تأکید بر ضرورت غربالگری‌های طولانی‌مدت بیان کرد: چندین ماه از این حادثه گذشته و باید غربالگری‌ها را حداقل هر سه ماه یک‌بار با آزمون‌های مشخص برای افراد تعیین شده انجام دهیم تا ببینیم چه تغییرات قایل ملاحظه‌ای برای این افراد شکل می‌گیرد.
این متخصص درباره اقدامات کلان و ساختاریافته مورد نیاز نیز گفت: کمک‌ها قرار نیست با چند جلسه مشاوره یا اقدامات مقطعی انجام شود؛ باید بودجه مشخص، برنامه رسمی و طرح رسمی چندساله برای سلامت روان، تحصیل، معیشت و امنیت روانی این افراد ایجاد شود.
درواقع تشکیل پرونده سلامت روان برای تمام ۲۸۳ دانش آموز بازمانده و همین طور خانواده‌های شهدا به طور جدی پیگیری و انجام شود. این پرونده‌ها باید شامل ارزیابی‌های دوره‌ای، ثبت علائم، و پیگیری مستمر درمانی باشند. چراکه صرفاً غربالگری اولیه کافی نیست؛ آنچه اهمیت دارد، تداوم مداخله تا اطمینان از بازگشت نسبی کودکان به تعادل روانی است؛ مسئله‌ای که هنوز مورد توجه لازم قرار نگرفته‌است.
عبدالحسین بهرامی راونگی، روانشناس بومی شهرستان میناب با اشاره به وجود اقدامات جزیره‌ای و عدم ساماندهی لازم در حوزه سلامت روان کودکان بازمانده گفت: یکی از خلا‌های بزرگی که در میناب دیده می‌شود این است که پیگیری از وضعیت سلامت روان کودکان بازمانده، ساماندهی شده صورت نمی‌گیرد؛ حتی برخی از کودکانی که به درمانگر هم مراجعه می‌کنند، چون ممکن است به طور منظم نباشد و پراکنده جلسات دنبال شود؛ جلسات اثر بخشی کافی را ندارند.
بهرامی در ادامه افزود: یکی از راهکار‌های مناسب برای فرایند درمان این بچه‌ها استفاده از کلاس‌های مهارت‌های زندگی توسط متخصصینی است که توانایی ارزیابی شرایط و تغییرات کودک را داشته باشند؛ این کلاس‌ها ضمن اینکه دایره ارتباطی این کودکان را با یکدیگر حفظ می‌کند؛ شناسایی و ارزیابی علائم را در طول جلسات نیز به دنبال خواهد داشت.
این روانشناس ساکن شهرستان میناب با تاکید بر نقش عوامل محیطی در بهبود کودکان بیان کرد: از سوی دیگر از نظر تفریحی و نشاط نیز هیچ برنامه ریزی طولانی مدت و منظمی برای کودکان صورت نگرفته است و این موضوع در کنار این چالش که از نظر فرهنگی ممکن است بعضی خانواده‌ها نسبت به خدمات روان‌درمانی رغبت نداشته باشند؛ شرایط روحی کودکان بازمانده را تحت الشعاع قرار می‌دهد.
آنچه در میناب رخ داده، تنها یک حادثه نبوده؛ بلکه یک بحران با تبعات روانی طولانی‌مدت است که هنوز برای آن چاره‌ای درست اندیشیده نشده است. ۲۸۳ کودک بازمانده، سرمایه انسانی این سرزمین‌اند که در حال حاضر آسیب دیده‌اند و آینده‌شان به تصمیم امروز مسئولان گره خورده است.
علائمی که پس از گذشت هشت ماه در این کودکان بروز می‌کند؛ هشدار جدی‌ای است که نمی‌توان آن را به گذر زمان سپرد؛ چراکه متخصصان تأکید دارند تأخیر در درمان، مقاومت به مداخله را افزایش می‌دهد و پیش‌آگهی را وخیم‌تر می‌کند.
در واقع خدمات پراکنده و جزیره‌ای، پاسخگوی عمق این فاجعه نیست. آنچه لازم است، یک نظام پیگیری منسجم و چندساله است که سلامت روان، تحصیل، معیشت و امنیت روانی این کودکان و خانواده‌هایشان را به‌طور هم‌زمان پوشش دهد.
تشکیل پرونده سلامت روان، غربالگری دوره‌ای، مرکز تخصصی با واحد سیار و برنامه‌های مستمر مهارت‌آموزی و نشاط، نه امتیاز، بلکه حق بدیهی بازماندگان است.
منبع: خبرگزاری دانشجو