نشست نمایندگان عربستان، ترکیه و پاکستان در تهران با هدف کاهش تنش‌ها، جلوگیری از حملات مجدد آمریکا و اسرائیل و بررسی ترتیبات امنیتی مستقل از واشنگتن برگزار شد. تردید درباره تضمین‌های امنیتی آمریکا، نگرانی‌های اقتصادی و خطر گسترش جنگ، کشورهای منطقه را به همکاری بیشتر سوق داده است.
نمایندگان کشورهای عضو توافق مکه شامل عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، روز دوشنبه وارد تهران شدند تا درباره پایان‌دادن به جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران و ایجاد چارچوبی امنیتی مستقل از واشنگتن گفت‌وگو کنند. این دیدار در شرایطی انجام می‌شود که ادامه درگیری‌ها امنیت منطقه و اقتصاد جهانی را تهدید می‌کند و نگرانی‌ها از حملات مجدد آمریکا و اسرائیل افزایش یافته است.
در این نشست، شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، با مقام‌های ارشد ایرانی به ریاست محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی دیدار کردند.
رائد کریملی، معاون وزیر خارجه عربستان در امور دیپلماسی عمومی، با تأیید این نشست در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که کشورهای عضو توافق دفاعی مکه برای کاهش تنش‌ها و حمایت از تلاش‌های میانجیگرانه قطر و پاکستان همکاری می‌کنند. او تأکید کرد که این سفر نشان‌دهنده نقش مهم کشورهای عضو این توافق در تقویت امنیت و ثبات منطقه‌ای و همکاری با سایر کشورهای منطقه برای تحقق این هدف است.
علی صالحیان، مدیر مرکز دیپلماسی فکری در اندیشکده حکمرانی و سیاست تهران، این دیدار را اقدامی مهم توصیف کرد. به باور او، اهمیت اصلی نشست در تلاش بازیگران منطقه‌ای، برای همکاری با یکدیگر و ایجاد نظمی مستقل است که بر قدرت‌های بومی تکیه داشته باشد.
تردید درباره چتر امنیتی آمریکا
از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه، کشورهای منطقه بیش از گذشته درباره کارآمدی تضمین‌های امنیتی واشنگتن تردید کرده‌اند. این کشورها با این پرسش روبه‌رو هستند که چرا اتکا به حمایت آمریکا نتوانسته مانع گسترش درگیری‌ها شود و در عین حال، سیاست‌های اسرائیل همچنان به حمله و بی‌ثبات‌سازی کشورهای همسایه منجر می‌شود.
اسرائیل از آغاز جنگ و نسل‌کشی در غزه در اکتبر ۲۰۲۳، حملاتی را علیه لبنان، سوریه، عراق، ایران، قطر و یمن انجام داده و به‌گفته صالحیان، در کنار امارات متحده عربی در تلاش برای بی‌ثبات‌کردن سومالی و سودان نیز نقش داشته است.
صالحیان معتقد است تضعیف موقعیت آمریکا و ناکارآمدی تضمین‌های امنیتی آن، به‌جای ایجاد چتر حفاظتی برای کشورهای منطقه، آنها را در معرض حملات تلافی‌جویانه ایران قرار داده است. از این منظر، مسئله فقط عملکرد نظامی آمریکا نیست؛ بلکه ساختار امنیتی زیر سؤال رفته که کشورهای منطقه را برای حفاظت از خود به قدرت‌های خارجی وابسته می‌کند، بی‌آنکه بتواند از گسترش جنگ جلوگیری کند.
دولت‌های منطقه همچنین نگران هستند که ازسرگیری حملات آمریکا و اسرائیل، بار اصلی اقتصادی و امنیتی جنگ را بر دوش کشورهای خلیج فارس و اقتصاد جهانی بگذارد. افزایش تورم و قیمت انرژی تاکنون هزینه‌های سنگینی به خانوارها تحمیل کرده است. بر اساس ردیاب هزینه انرژی جنگ ایران در دانشگاه براون، هزینه اضافی انرژی برای آمریکا به‌تنهایی به ۱۴۴ میلیارد دلار رسیده است.
ائتلاف مکه در پی اطمینان‌بخشی به تهران
یکی از اهداف مهم این دیدار، اطمینان‌دادن به ایران و دیگر کشورهای منطقه است که توافق دفاعی مکه با هدف مقابله با تهران شکل نگرفته است. گوخان چینکارا، مدیر مرکز مطالعات جهانی و منطقه‌ای دانشگاه نجم‌الدین اربکان ترکیه به رسانه «میدل ایست آی» گفت انگیزه اصلی سفر، تلاش صادقانه کشورهای منطقه برای روشن‌کردن این موضوع است که در حمله احتمالی آینده به ایران مشارکت نخواهند کرد.
بااین‌حال، چینکارا نسبت به دستیابی سریع به توافقی گسترده خوش‌بین نیست. او معتقد است کشورهای عضو ائتلاف مکه احتمالاً به‌دنبال ایجاد اتحاد رسمی یا توافق مشترک با ایران نخواهند رفت.
تجربه اوکراین نیز در محاسبات کشورهای منطقه تأثیر گذاشته است. صالحیان می‌گوید نحوه برخورد واشنگتن با اوکراین هشداری برای متحدان منطقه‌ای بوده است: کشورها ممکن است به حمایت آمریکا تکیه کنند یا در جنگی به سود آن مشارکت داشته باشند، اما در نهایت خود را در موقعیتی آسیب‌پذیر ببینند. به همین دلیل، همکاری میان بازیگران بومی برای شناخت تهدیدهای مشترک و تدوین پاسخ‌های مستقل اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
پیام تهران به واشنگتن و تل‌آویو
نشست تهران علاوه بر موضوعات مورد بحث، حامل پیامی سیاسی برای آمریکا و اسرائیل است: کشورهای منطقه، با وجود اختلافات خود با ایران و نگرانی از سیاست‌های منطقه‌ای تهران، نمی‌خواهند وارد جنگی گسترده‌تر شوند.
این دیدار در حالی انجام شد که رسانه‌های اسرائیلی از اختلاف احتمالی میان بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل و ایال زامیر، رئیس ارتش بر سر حمله پیشنهادی به ایران پیش از انتخابات این کشور خبر دادند. بر اساس این گزارش‌ها، زامیر با انجام حملات پیش از رأی‌گیری مخالفت کرده بود.
دنی سیترینوویچ، پژوهشگر مؤسسه مطالعات امنیت اسرائیل، نشست تهران را نشانه‌ای از تغییر جهت‌گیری منطقه‌ای دانست. به نوشته او، پس از جنگی که آمریکا و اسرائیل انتخاب کردند، کشورهای منطقه بیش از پیش منافع خود را دنبال می‌کنند، ترتیبات امنیتی مستقل می‌سازند و کانال‌های ارتباطی با تهران را حفظ می‌کنند. اولویت‌های این کشورها لزوماً با خواسته‌های واشنگتن و به‌ویژه اسرائیل همسو نیست.
محمدجواد ظریف، دیپلمات ایرانی، نیز از این نشست استقبال کرد و آن را فرصتی برای پایه‌گذاری «شبکه امنیتی غرب آسیا» دانست. او تأکید کرد امنیت منطقه را نمی‌توان از خارج وارد کرد، بلکه مردم و کشورهای منطقه باید آن را در همکاری با یکدیگر بسازند.
یمن و معادله پیچیده امارات
برای عربستان سعودی، گفت‌وگو با تهران فرصتی است تا از ایران بخواهد در پایان‌دادن به درگیری‌های تازه با حوثی‌ها در یمن نقش میانجیگرانه ایفا کند. ریاض تمایلی ندارد جبهه‌ای دیگر در برابر ایران گشوده شود؛ زیرا چنین وضعیتی می‌تواند فشارهای امنیتی و اقتصادی را افزایش دهد و تلاش‌های دیپلماتیک منطقه را با شکست مواجه کند.
در مقابل، امارات متحده عربی که در تلاش‌های آمریکا و اسرائیل برای شکل‌دهی به نظم منطقه‌ای نقش داشته، درباره نشست تهران سکوت کرده است.
صالحیان مدعی است ابوظبی در زمینه‌های اطلاعاتی، امنیتی و نظامی به اسرائیل کمک می‌کند و این رفتار ممکن است واکنش سایر کشورهای منطقه را در پی داشته باشد. به گفته او، آینده جایگاه امارات، به تصمیم مقام‌های این کشور بستگی دارد: اینکه می‌خواهند روابط خود را در چه مسیری پیش ببرند و تا چه اندازه حاضرند منافع منطقه‌ای را با همکاری مستقل کشورهای همسایه هماهنگ کنند.
در مجموع، نشست تهران هنوز به معنای شکل‌گیری یک نظام امنیتی مشترک یا پایان اختلافات منطقه‌ای نیست. بااین‌حال، این دیدار نشان می‌دهد کشورهای مهم منطقه به‌دنبال گزینه‌هایی فراتر از وابستگی امنیتی به واشنگتن هستند. اگر این تلاش‌ها به گفت‌وگوی مستمر و سازوکارهای عملی منجر شود، می‌تواند زمینه را برای کاهش تنش‌ها و شکل‌گیری نظمی فراهم کند که امنیت غرب آسیا بیش از گذشته بر اراده و همکاری کشورهای خود منطقه استوار باشد.