ایثار و شهادت در حافظه تاریخی ما، تنها به میدان نبرد محدود نمی‌شود؛ بخشی از این روایت در خانه‌های خانواده‌هایی ادامه می‌یابد که داغ عزیزانشان را بر دوش می‌کشند و در کنار آن، چشم‌انتظار حمایت و قدرشناسی جامعه‌اند. پاسخ‌گویی به نیازهای این خانواده‌ها و پاسداشت یاد شهدا، همواره مسئولیتی مشترک میان نهادها و مردم بوده است.
در همین راستا، برای بررسی وضعیت خدمات‌رسانی به خانواده‌های شهدا و ایثارگران و چالش‌های پیش روی آن، به سراغ صدیقه خدیوی، مدیر کل بنیاد شهید و امور ایثارگران خراسان رضوی رفتیم. او که سال‌ها از نزدیک با این خانواده‌ها در تماس بوده، در این گفت‌وگو از تجربه‌ها و نگاه خود به این حوزه سخن گفته است.
به نظر شما امروز مهم‌ترین کاری که می‌توان برای تسکین آلام خانواده شهدا انجام داد، چیست؟
خانواده‌های شهدا، از همان زمان جنگ تحمیلی اول تا امروز، بیش از هر چیز به «تکریم» اهمیت می‌دهند؛ تکریم مردمی، تا احساس کنند مردم قدردان زحمات و تلاش‌های آن‌ها هستند. واقعیت این است که آن‌ها اگرچه معتقدند کارشان را برای عمل به تکلیف الهی انجام داده‌اند؛ اما بی‌شک اثربخشی آن کار در جامعه با تکریمی که مردم از ایشان دارند، نشان داده می‌شود. این کمترین توقعی است که یک ایثارگر یا خانواده او در همه دنیا دارد؛ با این تفاوت که ایثارگران ما با کس دیگری معامله کرده‌اند.
کدام یک از دیدارهایتان با خانواده شهدا و جانبازان برای شما ماندگارتر بود؟
من در سال ۱۳۷۳ افتخار حضور در بنیاد شهید را پیدا کردم. آن موقع حدود چهار پنج سال از پایان دفاع مقدس هشت ساله گذشته بود. وقتی به دیدار خانواده‌های شهدا می‌رفتم، حس می‌کردم شاید این انگیزه و حال‌وهوای خوب خانواده‌ها مربوط به همان دوران باشد و شاید در آینده شرایط تغییر کند؛ اما در جنگ تحمیلی اخیر زمانی که به دیدار آن خانواده‌ها می‌رفتم، انگار خاطره سال ۱۳۷۳ و حتی پیش از آن که به‌عنوان دانشجو به منزل خانواده شهدا یا خانواده شهدایی از نزدیکان می‌رفتم و در جریان اعلام شهادت و موضوعات مربوط به شهیدشان قرار می‌گرفتم، زنده می‌شد. انگار تاریخ تکرار می‌شد و تردید من کاملاً اشتباه بود.
چه بسا همسران بسیار جوان و حتی مادران جوان شهدا را به تازگی دیده‌ام که با انگیزه و خداباورانه، از کاری که فرزند یا همسرشان انجام داده بود، با افتخار یاد می‌کردند. برای من این موضوع شگفت‌آور بود؛ چون خانم جوانی که اکنون همسر شهید است، متولد دهه ۷۰ یا حتی جوان‌تر است، یا مادری که خودش پس از دفاع مقدس هشت ساله متولد شده، اکنون فرزندش شهید شده است. این حس کاری برای خدا انجام دادن، جهاد و دفاع از وطن و ارزش‌ها، حسی مشترک در تاریخ بوده و همه افراد در هنگام وقوع این حوادث واکنش‌های مشابهی دارند و این بسیار ارزشمند است.
بنیاد شهید برای حمایت روانی، اجتماعی و معیشتی از خانواده شهدای جنگ اخیر چه برنامه‌هایی دارد؟
شما نکته‌ای را فرمودید که فکر می‌کنم همیشه شرمندگی نظام را به دنبال داشته است. خانواده‌های شهدا از همان ابتدا تا امروز خدمتی در شأن خود دریافت نکرده‌اند، حتی در عمل به قوانین هم مظلوم واقع شده‌اند. آنچه ما به‌عنوان خدمت مطرح می‌کنیم، کمترین و حداقل‌های یک قانون است. واقعیت این بوده که پس از احراز شهادت عزیزانشان، خدمات یکسانی را به همه خانواده‌های شهدا ارائه می‌کنیم.
چه تعداد از شهدا و جانبازان اتباع در خراسان رضوی داریم؟ این آمار به تفکیک ملیت؛ از جمله افغانستانی، عراقی و سایر کشورها چقدر است؟
در مجموع ۳۷۹ نفر از شهدای استان از اتباع خارجی‌اند. ۲۸۱ نفر از آن‌ها از کشور همسایه و مسلمان؛ افغانستان هستند. از این تعداد، ۲۴۳ نفر در لشکر فاطمیون و بقیه در دفاع مقدس هشت ساله به شهادت رسیده‌اند. ۸۴ شهید عراقی، سه شهید پاکستانی و بقیه شهدایی از لبنان و سوریه هستند.
در میان اتباع مواردی که احراز شهادت نشده‌اند، وجود دارد. البته این موارد استثنا هستند. درباره شهدای اتباع، وقتی حادثه مشخص است، یگان اعزام‌کننده، مثلاً سپاه قدس یا هر مرجع دیگر، مانند سایر شهدا ابتدا مدارک اولیه را تکمیل و برای بنیاد ارسال می‌کنند و احراز قطعی در بنیاد شهید، پس از بررسی مدارک صحیح انجام می‌شود. خدمات بنیاد شهید برای اتباع خارجی و ایرانیان تفاوتی ندارد؛ تفاوت فقط در خدماتی است که به کد ملی نیاز دارد؛ مانند برخی وام‌های مسکن، یا ارائه آن باید در نهاد دیگری انجام شود. خود ما خدمات را با کد مشخصی که برای اتباع داریم، ارائه می‌دهیم.
مهم‌ترین مشکلات خانواده شهدا و جانبازان در حوزه درمان و بیمه در استان چیست؟ بنیاد برای رفع آن‌ها چه کرده است؟
حوزه درمان به شدت پرهزینه شده است. هزینه‌های درمان بالا رفته و میانگین سنی ایثارگران هم به میانسالی و کهنسالی رسیده است. آنچه بنیاد شهید قبلاً به‌عنوان هزینه درمان می‌داد، اکنون به دلیل همین هزینه‌ها با مشکلاتی روبه‌رو است.
هر سال قراردادی میان بنیاد شهید و بیمه‌ای که طرف قرارداد است، بسته شده و بر اساس آن بیمه تکمیلی، هزینه خدمات پرداخت می‌شود؛ اما گاهی فشارهایی بر خانواده‌ها وارد می‌آید؛ به طور مثال واقعیت تلخ دریافت زیرمیزی توسط پزشکان بوده یا اینکه برخی از آن‌ها بعضی از موارد مصوب را قبول ندارند و بر استفاده از اقلام خاصی، مانند پروتز با مشخصات ویژه تأکید می‌کنند. در این موارد چون بیمه در حدی که هزینه اصلی درمان است، پرداخت نمی‌کند، فشار اقتصادی به خانواده‌های ایثارگر وارد می‌شود.
چه میزان از ظرفیت‌های قانونی اشتغال ایثارگران در استان محقق شده است؟
بنیاد شهید اشتغال ایثارگران را از سه مسیر پیگیری می‌کند. مسیر نخست، استفاده از سهمیه استخدام است. ۲۵درصد هر سهمیه استخدامی به فرزندان شهدا و جانبازان ۲۵درصد به بالا تعلق دارد. البته سهمیه‌های استخدامی زیاد نیست و گاهی رشته‌های خاصی مدنظر قرار دارد؛ ممکن است افراد در زمان خودش رشته‌ای را انتخاب کرده‌اند که اکنون در آزمون‌های استخدامی وجود ندارد. به همین دلیل گاهی سهمیه ۲۵درصد پر نمی‌شود؛ چون ما فردی را که واجد شرایط باشد، نداریم. درباره فرزندان شهدا و جانبازان ۷۰درصد نیز به زمان سومین آزمون استخدامی ویژه آن‌ها نزدیک می‌شویم. طبق قانون، همه آن‌ها باید بر اساس رشته‌شان در دستگاه‌های اداری جذب شوند و این اتفاق در حال انجام است. در این زمینه پس از اعلام نیاز دستگاه‌ها در خصوص رشته و سایر شرایط نیروی انسانی‌شان، کار پیگیری و اعلام می‌شود.
مسیر دوم، وام‌های خوداشتغالی است. کسانی که به هر دلیل؛ از جمله نداشتن علاقه یا شرایط مختلف، از آزمون‌ها بهره نبرند، وارد این مسیر می‌شوند. با توجه به تورم و شرایط اقتصادی، مبلغ این وام‌ها زیاد نیست؛ اما در همین شرایط هم کسانی هستند که می‌توانند از آن استفاده کنند، هم کار خودشان را راه بیندازند و هم برای چند نفر دیگر شغل ایجاد کنند.
مسیر سوم، جذب در بخش خصوصی است. اگر بخش خصوصی اعلام نیاز کند، ما افراد را معرفی می‌کنیم، مصاحبه انجام می‌دهند و آن مجموعه می‌تواند از این نیروها استفاده کند.
برای کاهش بروکراسی اداری و تسریع در ارائه خدمات به خانواده‌های شهدا و ایثارگران چه اقدام‌هایی صورت گرفته است؟
مهم‌ترین اقدامی که کل دولت در حال برنامه‌ریزی برای آن بوده، هوشمندسازی و الکترونیکی کردن اقدام‌ها از طریق فضای مجازی است. این اتفاق در بسیاری از خدمات بنیاد شهید هم امکان‌پذیر شده و در مسیر پیشرفت قرار دارد.
یکی از این سامانه‌ها «ایثار من» است. ایثارگر با کد ملی وارد می‌شود، همه قوانین و خدماتی را که می‌تواند دریافت کند، مشاهده کرده و در بسیاری از موارد می‌تواند درخواستش را در همان سامانه به ثبت برساند. افراد حتی بدون نیاز به حضور در بنیاد می‌توانند نامه‌هایی را که برای مراجع مختلف لازم دارند، ثبت و پس از تأیید، چاپ کنند.
عزم جدی برای گسترش این روند وجود دارد؛ زیرا هم سبب ایجاد شفافیت می‌شود و هم خدمات را عادلانه‌تر می‌کند. همچنین دسترسی را برای همه افرادی که امکان استفاده از این خدمت را دارند، فراهم می‌آورد. البته باید بیش از این پیشرفت کند.
درباره برخی پرونده‌های شهدای آتش‌نشان و مرزبان گلایه‌هایی مطرح می‌شود. معیار بنیاد شهید برای احراز شهادت چیست؟
احراز شهادت بر اساس یک دستورالعمل انجام می‌شود که بندهای مشخصی دارد. اگر فردی که جان باخته، در این بندها قرار نگیرد، طبیعتاً احراز شهادت انجام نمی‌شود. در برخی موارد؛ به‌ویژه درباره شهدای مردمی، این مسیر طولانی‌تر می‌شود؛ اما اصل قضیه همان دستورالعمل احراز شهادت است.
شهید کسی است که در میدان جنگ یا به دست دشمن جانش را فدا کرده باشد. اگر در میدان جنگ باشد، یگان‌هایی که فرد را اعزام کرده‌اند، باید اقدام کنند و این کار بسیار سریع صورت می‌گیرد. به محض اینکه فرد جانش را از دست می‌دهد، با فاصله‌ای بسیار کوتاه شهادت اعلام می‌شود؛ اما درباره کسانی که به دست دشمن در فضای غیرجنگی شهید شده‌اند، موضوع کمی متفاوت است. باید مدارکی ارائه شود که بخش‌های مختلف؛ از جمله بخش‌های اطلاعاتی، آن را بپذیرند و تأیید کنند که فرد به این صورت به شهادت رسیده است. این مسیر طولانی‌تر بوده و به شورای تأمین نیاز دارد. شورای تأمین هم مدارکی لازم دارد که مسیر را کمی طولانی‌تر می‌کند.
مواردی مانند آتش‌نشان‌ها که هنگام خدمت آسیب می‌بینند، اجر شهید دارند و ما در این باره حرفی نداریم. این‌ها موضوعات ارزشی محسوب می‌شوند؛ اما تشخیص اصلی در جای دیگری است که آیا این فرد واقعاً در راه خدا بوده یا نه. ما یک سری ملاک‌های قانونی را دنبال می‌کنیم.
اگر نیروهای مسلح و انتظامی هنگام خدمت دچار آسیب شوند، با شرایط و مقرراتی شهید به شمار می‌آیند؛ در غیر این صورت شهید محسوب نمی‌شوند. یک استثنا در یکی از بندها وجود دارد و آن تأیید رهبر معظم انقلاب است. در آن صورت این افراد نیز شهید محسوب می‌شوند. مانند شهدای سلامت در دوران کرونا یا شهدای مکه در حادثه منا که روشن نبود آیا توسط دشمن بوده یا یک حادثه. این موارد با تأیید رهبر شهیدمان، حکم شهید را گرفتند. در غیر این موارد، خیر. برای همین بسیاری از آتش‌نشان‌ها اگرچه اجر شهید دارند، در دستورالعمل ما نمی‌گنجند.
در احراز شهادت، بنیاد شهید گام نخست نیست. گام نخست یا یگان‌های اعزام‌کننده هستند یا شورای تأمین. به عنوان مثال درباره شهید مرزبان، بی‌شک یگان نظامی او؛ یعنی نیروی انتظامی یا ارتش باید موضوع را همان‌جا حل کند، نه در بنیاد. بنیاد گام دوم است. بسیاری از افراد تصور می‌کنند باید پیگیری را از بنیاد انجام دهند، در حالی که وقتی مدارک تأیید شده از یگان‌ها می‌رسد، بنیاد شهید عملاً کار زیادی ندارد.
اگر بخواهیم تصویر جامعی از شهدا، جانبازان، آزادگان و جامعه ایثارگری خراسان رضوی داشته باشیم، از ابتدای انقلاب تاکنون چه تعداد شهید، جانباز و آزاده در استان داشته‌ایم؟ این آمار به تفکیک شهدای دفاع مقدس، مدافعان حرم، شهدای امنیت، شهدای سلامت و شهدای جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه چقدر است؟
پس از جنگ تحمیلی هشت ساله نزدیک به ۲۳ هزار شهید داشتیم. بعد از تفکیک استان‌های خراسان رضوی، شمالی و جنوبی، ۱۷هزار و ۸۱۰ شهید به خراسان رضوی تعلق دارد؛ اما به دلیل جنگ، درگیری با گروهک‌ها و جانبازانی که به خاطر عوارض جانبازی به شهادت می‌رسند، این آمار به شدت در حال تغییر است. در مجموع حدود ۱۸ هزار شهید داریم. به تفکیک، شهدای مدافع حرم تقریباً ۲۹۳ نفر هستند که حدود ۵۰ نفر از آن‌ها دارای شناسنامه ایرانی‌اند و حدود ۲۴۳ نفر از اتباع غیرایرانی بودند. شهدای جنگ ۱۲ روزه ۲۹ نفر بودند و تعداد شهدای جنگ رمضان تاکنون ۶۷ نفر. شهدای کودتای دی‌ماه نیز تاکنون حدود ۲۳۰ نفر تأیید شده‌اند و تعداد شهدای سلامت هم در خراسان رضوی ۴۰ نفر هستند.
استان خراسان رضوی ۶۰ هزار و ۷۸۱ جانباز و ۳هزار و ۴۰۲ آزاده دارد. همچنین کل جامعه هدفی که بنیاد شهید در استان به آن‌ها خدمات ارائه می‌کند، ۳۶۲ هزار و ۷۹۶ نفر هستند. از این تعداد ۶هزار و ۲۵ همسر شهید و ۵ هزار و ۱۸۸ مادر شهید در قید حیات هستند.
به طور طبیعی یگان‌های نظامی بیشترین سهم را در میزان شهدا دارند؛ سپاه پاسداران همراه با بسیج بیشترین شهید را داشته و پس از آن ارتش و نیروهای انتظامی (از جمله شهدای مرزبانی) قرار دارند. شهدای جنگ اخیر اغلب جوان و در سنین ۱۹ تا ۲۲ سال بودند. البته شهدایی هم داشتیم که چون فرمانده بودند سن بیشتری داشتند.
از مجموع شهدای خراسان رضوی چه تعداد زن هستند؟
تا امروز حدود ۱۲۰ شهید خانم ثبت شده است؛ این شهدا از زمان انقلاب تا جنگ رمضان هستند؛ به عنوان مثال بانویی در شهرک صنعتی خیام نیشابور بر اثر بمباران دشمن به شهادت رسید. از زمان انقلاب نیز شهیدی داشته‌ایم که در راهپیمایی‌ها به شهادت رسیده است.
مهم‌ترین اولویت بنیاد شهید خراسان رضوی در سال آینده چیست؟ خانواده‌های شهدا چه تغییر ملموسی در خدمات این مجموعه خواهند دید؟
تأکید ویژه‌ای که ریاست عالی بنیاد شهید و امور ایثارگران دارند، مسکن ایثارگران و ارائه خدمات به صورت الکترونیک است؛ چرا که این کار هم موجب شفافیت و هم برقراری عدالت در ارائه خدمت می‌شود. امیدواریم این دو موضوع به نتیجه برسند.
شهید مهدی ظریف از جانبازان مدافع حرم بودند که پس از مجروحیت، به جای دریافت صرفِ حقوق جانبازی، خواستند در بنیاد شهید استخدام شوند و با کار و فعالیت جهادی به خانواده شهدا و ایثارگران خدمت کنند. با وجود زخم‌زبان‌ها و حاشیه‌هایی که هم از بیرون و هم در داخل مجموعه با آن مواجه بودند، با سعه‌صدر به فعالیت خود ادامه دادند تا اینکه در دی‌ماه ۱۴۰۴ به شهادت رسیدند. خانم خدیوی، روایت شما از افرادی مانند شهید ظریف چیست؟ آیا خودتان با ایشان مواجهه‌ای داشتید و خاطره‌ای از شخصیت و روحیاتشان دارید؟
شهید مهدی ظریف پس از اینکه جانباز مدافع حرم شدند، به استخدام بنیاد شهید درآمدند. ابتدا نیروی شرکتی بودند، سپس تبدیل وضعیت شدند و به استخدام بنیاد درآمدند. ایشان نیرویی پرشور و به تعبیری نظامی بودند و نمود و ظهورشان در بیرون از بنیاد بسیار بیشتر از درون بنیاد بود. در دوره‌ای که در بنیاد حضور داشتند، چند مرتبه با استفاده از مرخصی یا گاهی مأموریت، برای آموزش سربازها می‌رفتند؛ حتی به سوریه رفتند.
اما در حوزه کاری هم خاطره خوبی از خانواده‌ها داریم؛ مثلاً ایشان به جانبازی کمک کردند یا یک روز کامل به انجام امور اداری یک خانواده پرداختند. چنین خاطره‌های خوبی هم از ایشان وجود دارد.
واقعیت این است که اخلاص و نیت خوبشان اصل بود. ایشان قابلیت‌های بسیار خوبی داشتند و در همین حیات کوتاه اداری‌شان خاطرات خوبی از ایشان داریم.