تهران - ایرنا - بر اساس گزارش بانک توسعه اوراسیا (EDB)، آسیای مرکزی می‌تواند با رفع تنگناهای شبکه، بهبود هماهنگی عملیاتی، وضع قوانین قابل اعتماد برای تجارت برق فرامرزی و ایجاد بازار برق منطقه‌ای، سالانه تا ۶۴۰ میلیون دلار سود ناخالص ایجاد کند.
به گزارش روز سه شنبه ایرنا از روزنامه آستانه تایمز، در این گزارش که با عنوان «انرژی بدون مرز: معماری اتصال برق در آسیای مرکزی» که با همکاری کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد برای آسیا و اقیانوسیه (ESCAP) تهیه شده، آمده است : مشکل فراتر از ظرفیت تولید است. سیستم برق آسیای مرکزی (CAPS) که ازبکستان، جمهوری قرقیزستان، تاجیکستان و جنوب قزاقستان را به هم متصل می‌کند، تا اول ژانویه ۲۰۲۵ ظرفیت نصب‌شده‌ای معادل ۳۸.۶ گیگاوات داشت.
در سال ۲۰۲۴، این سیستم ۱۲۵.۴ میلیارد کیلووات ساعت برق تولید کرد، در حالی که مصرف آن در مجموع ۱۴۲.۲ میلیارد کیلووات ساعت بود.
برق منطقه‌ای به طور قابل توجهی بهبود یافته و از ۲.۵ میلیارد کیلووات ساعت در سال ۲۰۱۰ به ۱۲.۱ میلیارد کیلووات ساعت در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است، با این وجود، سهم آن از مصرف همچنان پایین‌تر از سطوح تاریخی است و حدود ۸.۵ درصد در مقایسه با ۱۳ درصد در سال ۱۹۹۰، و حدود نصف سطح مشاهده شده در اتحادیه اروپا (EU) است.
بانک توسعه اورآسیا تمایزی را مشخص می‌کند که برای درک محدودیت‌های انرژی منطقه بسیار مهم است: ظرفیت نصب‌شده لزوماً به برقی که واقعاً قابل تأمین باشد تبدیل نمی‌شود، در ساعات بحرانی، ظرفیت تولید ممکن است به دلیل کمبود سوخت، محدودیت‌های هیدرولوژیکی، شرایط تجهیزات، نیروگاه‌های حرارتی که در ذخیره سرد کار می‌کنند یا ظرفیت انتقال ناکافی، در دسترس نباشد.
حدود ۶.۶ گیگاوات ظرفیت به دلایل مختلف در طول اوج مصرف سالانه ۲۰۲۴ در دسترس نبود، که نشان می‌دهد چرا منطقه نمی‌تواند هنگام ارزیابی امنیت انرژی خود تنها به ارقام تولید نصب‌شده تکیه کند.
زیرساخت‌های انتقال برق، محدودیت دیگری را ایجاد می‌کنند و در طول دوره عملیاتی زمستانی ۲۰۲۴-۲۰۲۵، جریان واقعی برق در چندین رابط انتقال تحت نظارت، از سطوح مجاز فراتر رفت و نسبت واقعی به مجاز از ۱۰۲ تا ۱۲۳ درصد متغیر بود.
در قزاقستان، کریدور ترانزیت شمال - جنوب با ۲۳۹۵ مگاوات در برابر ۲۱۰۰ مگاوات مجاز یا ۱۱۴ درصدی از سطح مجاز خود فعالیت کرد، مرز قزاقستان - قرقیزستان نیز جریان ۱۶۰۰ مگاوات را در برابر سطح مجاز ۱۱۰۰ تا ۱۳۰۰ مگاوات ثبت کرد.
این گزارش تأکید می‌کند که «اتصال فیزیکی معادل ظرفیت انتقال تجاری موجود نیست»، و توضیح می‌دهد که یک خط برق بین دو سیستم به طور خودکار به این معنی نیست که می‌توان برق اضافی را در هر لحظه به صورت ایمن یا تجاری منتقل کرد.
برای گسترش تجارت برق منطقه‌ای، ظرفیت انتقال باید در برابر الزامات پایداری، شرایط ولتاژ، سیستم‌های حفاظت اضطراری و برنامه‌های موجود برق ارزیابی شود.
چرا کریدور شمال-جنوب قزاقستان اهمیت دارد؟
این گزارش، جنوب قزاقستان را در میان مراکز اصلی بار برق منطقه قرار می‌دهد و وابستگی آن را به کریدور انتقال شمال-جنوب که آن را به سیستم برق شمالی کشور متصل می‌کند، برجسته می‌کند. تعادل برق جنوب قزاقستان تقریباً به طور مساوی توسط تولید داخلی و جریان برق از شمال قزاقستان پوشش داده می‌شود، به این معنی که کریدور انتقال صرفاً مسیری برای تجارت برق منطقه‌ای نیست، بلکه بخش اساسی امنیت انرژی داخلی کشور است.
قطع اضطراری خط شمال-جنوب، مناطق جنوبی را از حدود ۲۰۰۰ مگاوات جریان برق محروم می‌کند و توانایی سیستم را برای پاسخگویی به قطعی برق به طور قابل توجهی پیچیده می‌کند.
در عین حال، عدم تعادل در سایر نقاط سیستم برق آسیای مرکزی می‌تواند فشار بیشتری بر این کریدور وارد کند و خطر اضافه بار را افزایش دهد، قزاقستان همچنین در مبادلات فصلی برق با قرقیزستان شرکت می‌کند و در طول فصل کشت کشاورزی تحت ترتیبات متقابل مرتبط با تأمین آب آبیاری، برق دریافت می‌کند و در سایر دوره‌ها برق ارائه می‌دهد.
در سال‌های اخیر، صادرات برق قزاقستان به قرقیزستان از واردات آن فراتر رفته است که نشان‌دهنده سطح پایین‌تر آب در مخزن توکتوگول و افزایش تقاضای داخلی در قرقیزستان است و این امر، قابلیت اطمینان شبکه انتقال داخلی قزاقستان را به طور مستقیما به سیستم منطقه‌ای گسترده‌تر مرتبط می‌کند.
این گزارش، تقویت کریدورهای انتقال شمال و جنوب و همچنین اتصال قزاقستان-قرقیزستان را به عنوان اولویت‌های مهم برای بهبود دسترسی به انتقال برق در سراسر منطقه آسیای مرکزی (CAPS) معرفی می‌کند.
در میان راه‌حل‌های بلندمدت‌تر ممکن، این گزارش به یک خط انتقال جریان مستقیم ولتاژ بالا به طول تقریبی ۱۵۰۰ کیلومتر و ظرفیت ۲۰۰۰ مگاوات از سیستم برق یکپارچه قزاقستان می‌پردازد و هر دو گزینه نیاز به ارزیابی‌های امکان‌سنجی جداگانه دارند.
بانک توسعه اوراسیا خاطرنشان می‌کند که ادغام منطقه‌ای می‌تواند با گسترش منطقه‌ای که می‌توان از مازاد برق استفاده کرد، دسترسی به تولید برق آبی انعطاف‌پذیر و ایجاد تعادل در نوسانات تولید انرژی خورشیدی و بادی توسط سیستم‌های همسایه، به حل این مشکل کمک کند.
قرقیزستان و تاجیکستان از این نظر اهمیت ویژه‌ای دارند، نیروگاه‌های برق آبی آنها، از جمله مخزن توکتوگول، آبشار نارین و نیروگاه برق آبی نورک، پشتیبانی اوج مصرف، ذخایر عملیاتی و انعطاف‌پذیری فصلی را برای سیستم‌های همسایه فراهم می‌کنند.
با این حال، این گزارش تأکید می‌کند که انعطاف‌پذیری برق‌آبی نباید به عنوان یک منبع رایگان که به طور خودکار در دسترس کشورهای پایین‌دست قرار می‌گیرد، در نظر گرفته شود زیرا آب همچنین برای آبیاری، امنیت غذایی و تعهدات مدیریت آب بین ایالتی ضروری است.
در این گزارش آمده است: «آسیای مرکزی از قبل خطوط برق دارد. آنچه هنوز فاقد آن است، «معماری اعتماد» بین کشورها، اپراتورها و سرمایه‌گذاران است.» و هشدار داده شده است که بدون این پایه‌ها، زیرساخت‌های موجود ممکن است چیزی بیش از خطوط روی نقشه باقی نمانند.