حمید تلخابی با تأکید بر ضرورت وفاداری به منابع قطعی در آثار تاریخی ـ مذهبی گفت: تبدیل مفاهیم غیبی و رویدادهای اعجازین قرآن به تجربهای باورپذیر در سینما، نیازمند پیوند میان تخیل، موقعیتهای دراماتیک و کنش شخصیتهاست.
سینما برای روایت زندگی پیامبران با مسئولیتی دوگانه روبهروست؛ از یکسو باید به روایتهای قرآنی و باورهای دینی وفادار بماند و از سوی دیگر، داستانی جذاب و باورپذیر برای مخاطب خلق کند. این مسئولیت زمانی دشوارتر میشود که موضوع اثر، زندگی حضرت موسی(ع) باشد؛ پیامبری که روایت تولد، نجات از رود نیل، رویارویی با فرعون و معجزات الهی، سرشار از موقعیتهای دراماتیک و در عین حال برخوردار از ظرافتهای اعتقادی و تاریخی است.
تبدیل چنین روایتی به فیلمنامه، صرفاً به معنای بازسازی وقایع تاریخی یا نقل داستانهای قرآنی نیست؛ بلکه نیازمند شناخت ظرفیتهای نمایشی هر واقعه، پرداخت شخصیتها و یافتن پیوندی میان مفاهیم دینی و تجربههای انسانی است. در این میان، چگونگی نمایش معجزات، حدود استفاده از تخیل، نحوه مواجهه با منابع مختلف و انتخاب زاویه دید روایت، از جمله مسائلی است که میتواند بر کیفیت نهایی اثر تأثیر بگذارد.
«موسی کلیمالله» از منظر فیلمنامهنویسی فرصتی برای طرح پرسشهایی درباره شیوه روایت داستانهای پیامبران در سینما فراهم میکند؛ از چگونگی پرداخت شخصیت مادر حضرت موسی(ع) و نمایش ستم فرعون تا نقش اراده الهی در پیشبرد حوادث و نسبت آن با تصمیمها و کنشهای شخصیتها. همچنین این اثر بار دیگر اهمیت پژوهش و شناخت منابع دینی را در کنار خلاقیت هنری و ضرورت پرهیز از سطحینگری در تولید آثار مذهبی یادآور میشود.
برای بررسی ابعاد فیلمنامهای و دراماتیک فیلم و سریال «موسی کلیمالله» و طرح پرسشهایی درباره چالشهای اقتباس از روایتهای قرآنی، با حمید تلخابی، مشاور فیلمنامه فیلم و سریال «موسی کلیمالله»، عضو هیئت علمی دانشگاه هنر و اندیشه و رئیس دانشگاه فرهنگ و هنر قم، گفتوگو شده است که در ادامه با آن همراه میشویم.
در تجربه مشاوره فیلمنامه فیلم سینمایی «موسی کلیمالله»، با چه مسئلهای در زمینه نگارش قصههای قرآنی مواجه بودید و چالش اصلی تبدیل یک روایت قرآنی به اثر سینمایی چیست؟
در این تجربه با یک قصه قرآنی مواجه بودیم که باید درباره چگونگی دراماتورژی آن تصمیم میگرفتیم. اغلب مباحثی که درباره دراماتورژی قرآن و ارتباط آن با هنرهای نمایشی و بهویژه سینما مطرح میشود، یا عناصر درام را به شکل بیرونی با قصههای قرآن منطبق میکند یا صرفاً به مبانی نظری میپردازد؛ برای مثال گفته میشود درام قرآنی باید از جهان توحیدی برخوردار باشد و با مبانی قرآنی انطباق داشته باشد. این مباحث بارها مطرح شدهاند، اما درباره چگونگی تحقق این مبانی و روشهای عملی آن در فرایند نگارش درام، بحث جدی و روشمندی صورت نگرفته است.
در روزهای جشنواره، اغلب درباره فناوریهای سینمایی فیلم «موسی کلیمالله» صحبت شد که این توجه بجا بود؛ زیرا برای نخستینبار از برخی فناوریها در سینمای ایران استفاده میشد. با وجود اینکه فیلم نامزد دریافت جایزه بهترین فیلمنامه نیز شد، کمتر درباره روایت و ساختار فیلمنامه آن صحبت شد؛ در حالی که دراماتیزه کردن امدادهای غیبی و رویدادهای اعجازین، با توجه به اقتضائات مدیوم سینما و تلفیق ژانری با سبک خاص آقای حاتمیکیا پیش رفته است. در جزئیترین مسائل فیلم نیز با در نظر گرفتن اقتضائات درام، پژوهشهای فیلمنامهای صورت گرفته و از این منظر، فیلمنامه قابلیت مطالعه دارد. آقای حاتمیکیا در فرایند نگارش مسیر متفاوتی را طی کردند که باید بهصورت مستقل درباره آن گفتوگو کرد.
یکی از ویژگیهای قابل توجه فیلمنامه «موسی کلیمالله»، نحوه دراماتیزه کردن رویدادهای اعجازین و امدادهای غیبی است؛ از تکلم حضرت موسی(ع) در گهواره تا وحی به مادرش. برای تبدیل این اتفاقات به موقعیتهایی باورپذیر چه تمهیداتی در نظر گرفته شد؟
در بسیاری از فیلمهای تاریخی ـ مذهبی، رویدادهای اعجازین بهصورت دراماتیک نشان داده نمیشوند، بلکه صرفاً گزارش یا بهصورت کلی بیان میشوند. در این فیلم، رویدادهایی مانند جوشیدن چشمه یوسف، سخن گفتن حضرت موسی در گهواره، ماجرای مار و وحی به مادر موسی به تصویر درآمدهاند. نکته کلیدی برای باورپذیری این اتفاقات آن بود که شخصیتها در بحرانیترین موقعیت ممکن قرار بگیرند؛ زمانی که بنیاسرائیل زیر شدیدترین ظلم فرعونیان هستند، نوزادان پسر کشته میشوند، مأموران برای تفتیش به خانه عمران میآیند و جان موسی بهطور جدی به خطر میافتد. امداد غیبی زمانی تأثیر دراماتیک خود را به حداکثر میرساند که شخصیت در مضیقه و بنبست قرار گرفته باشد و مخاطب نیز شدت بحران را احساس کند.
تمهید دیگر، حفظ مقداری ابهام در تصویرگری این موقعیتهاست؛ بهگونهای که مخاطب هم احساس کند اتفاقات در مسیر طبیعی خود رخ میدهند و هم حضور اراده الهی را در آنها دریابد. برای مثال، هارون پنج ساله به مادرش میگوید برادرش نام خود را به او گفته، اما فقط بخشی از آن را به یاد میآورد. یوکابد این حرف را جدی نمیگیرد تا در ماجرای وحی، با شنیدن نام موسی متوجه درستی گفته هارون شود. این شیوه، تکلم موسی در گهواره را غیرمستقیم نشان میدهد و در عین حال، نشانهای برای تأیید وحی یوکابد است.
در سکانس مار نیز حیوانی واقعاً وارد خانه میشود و جان خانواده را به خطر میاندازد، اما این حضور در آن موقعیت، حالتی غیرعادی دارد و مخاطب میتواند در کنار یک اتفاق طبیعی، نشانهای از امداد غیبی را نیز احساس کند. وحی به مادر موسی هم در فاصله خواب و بیداری اتفاق میافتد؛ یوکابد خواب میبیند یا مکاشفهای برایش رخ میدهد که به چشمه یوسف رفته است. پس از بیدار شدن، کوزه پر از آب را در آغوش میگیرد و همین اتفاق برای او نشانهای از رؤیای صادقه میشود. تصویرگری وحی به زنی که عصمت انبیا را ندارد و پیش از آن نیز تجربهای مشابه نداشته، در مدیوم سینما دشوار است؛ بهویژه اینکه در آثار تاریخی معمولاً شخصیتهای مرد محوریت دارند. درباره وحی به مادر موسی نیز دو دیدگاه وجود دارد: الهام به قلب او یا خواب دیدن. در فیلم، این اتفاق در خواب و بیداری تصویر شده و با سخن گفتن موسی در سکانسهای بعد، برای مخاطب به یقین میرسد.
در فیلم، موقعیتهایی مانند چشمه یوسف، ماجرای مار و مرگ منجی در کنار وقایع قرآنی قرار گرفتهاند که برخی از آنها مستند تاریخی نیستند. مرز استفاده از تخیل در آثار تاریخی ـ مذهبی کجاست و فیلمنامهنویس چگونه میتواند بدون فاصله گرفتن از منابع قطعی، به روایت عمق دراماتیک ببخشد؟
در روایتهای تاریخی ـ مذهبی با دو دسته منبع مواجه هستیم؛ دسته نخست، منابع تاریخی و قرآنی قطعی هستند که باید اصل و مبنای روایت قرار گیرند و دسته دوم، منابع غیرقطعی و حتی تخیل نویسندهاند که باید در راستای منابع قطعی قرار گیرند. اگر براساس رویدادهای اصلی و مضامین قرآنی از تخیل استفاده شود، مشکلی ندارد؛ اما هر اندازه روایت از منابع قطعی فاصله گیرد، به همان اندازه قصه به بیراهه میرود. در فیلم «موسی کلیمالله» از تخیل بهگونهای استفاده شده که بسیاری از مخاطبان تصور میکنند تمام ماجراها واقعی هستند؛ در حالی که سکانسهای زیادی بر پایه تخیل شکل گرفتهاند و امتیاز اثر این است که تخیل بهجای خودنمایی، در خدمت روایت قرآنی قرار گرفته است.
برای مثال، چشمه یوسف عنصری تخیلی است که کارکردهای دراماتیک متعددی پیدا کرده است؛ رفتن فرعون با لباس مبدل به چشمه، وحی به مادر موسی در آنجا و پرآب شدن چشمه همزمان با تولد موسی، چندین رویداد و مضمون را به یکدیگر پیوند میدهند. سکانس مار نیز تخیلی است؛ زمانی که مأموران راموس وارد خانه میشوند، یکی از سربازان هنگام جستوجو در هیزمهای تنور بهوسیله مار گزیده میشود. این سکانس هم به ماجرای مار، که بعدها مهمترین معجزه موسی است، اشاره دارد و هم به ماجرای تنور آتش که موسی را در آن میاندازند. در سکانس مرگ منجی نیز کنشگری عمران و بنیاسرائیل زمینهای فراهم میکند تا یوکابد از شلوغی استفاده کند و فرزندش را به سمت نیل ببرد. همزمان آنخوی، نجار قبطی، با راموس مواجه میشود و سرفه کردن او پس از نوشیدن آب چشمه یوسف، در گرفته شدن زبانش بیتأثیر نیست.
بنابراین، تخیل بهتنهایی اصالت ندارد و استفاده از منابع غیرقطعی نیز بهخودیخود ارزشمند نیست؛ بلکه هر دو باید در راستای روایت اصلی و تقویت آن قرار بگیرند. اصل دستور فرعون برای کشتن نوزادان پسر، رویدادی تاریخی و قرآنی است، اما فیلمنامهنویس آن را در بستر چشمه یوسف روایت کرده و با تخیل، موقعیتی دراماتیک برایش ساخته است. اینکه در قصه قرآنی نباید از تخیل استفاده کرد، حرف درستی نیست؛ همانطور که تخیل آزاد و بیارتباط با منابع قطعی نیز قابل دفاع نیست. تخیل و واقعیت در روایتهای تاریخی ـ مذهبی رابطهای دوسویه دارند؛ تاریخ با تخیل نویسنده گسترش مییابد و تخیل نیز در راستای تاریخ، قصه را عمیقتر روایت میکند.
یکی از نقدهای مطرحشده درباره فیلم، تصویر نشدن خشونت و سفاکیت فرعون به اندازه کافی و نمایش چهرهای نسبتاً مهربان از اوست. با توجه به اینکه قرآن از کشتار فرزندان بنیاسرائیل سخن گفته، چرا فیلم از نمایش صریح خشونت بیشتر پرهیز کرده و چه نسبتی میان این انتخاب و محوریت ملودرام مادرانه اثر وجود دارد؟
عنوان کامل فیلم «موسی کلیمالله؛ به وقت طلوع» است و اتفاقاً بخش «به وقت طلوع» موضوعیت دارد؛ زیرا فیلم تنها چند ماه از زندگی حضرت موسی را به تصویر میکشد. در این مقطع سه رویداد اصلی وجود دارد که در هر سه، استیصال فرعون باید دیده شود: پس از دیدن کابوس، بعد از انعقاد نطفه و پس از تولد موسی. در فیلم سکانسهایی از بردگی، کشته شدن پیرمرد عبرانی، تنبیه بردگان و جدا کردن نوزادان پسر از مادران وجود دارد. حمل توبرهها و انداختن آنها در نیل و همچنین تنبیه و آتش زدن بنیاسرائیل در عزای منجی نیز از موقعیتهای تراژیک فیلم هستند. بنابراین، بچهکشی، بردگی و ظلم به عبرانیها که در منابع قطعی آمده، در فیلمنامه وجود دارد و نمایش خشونت بیشتر از این، فراتر از نیاز قصه میشد.
اگر سفاک بودن فرعون را از ابتدا بهصورت پیشفرض نشان دهیم و مخاطب آن را در دنیای درام درک نکند، شخصیت به کلیشه تبدیل میشود. در منابع آمده است که فرعون فردی سفرهدار و اهل مشورت بوده و برخی از مردم بنیاسرائیل نیز او را قبول داشتهاند. وقتی شخصیتی از جنس انسانهای معمولی است و در موقعیتهای انتخاب، فرعونیت خود را آشکار میکند، باورپذیرتر و دراماتیکتر میشود. شخصیت والتر وایت در سریال «برکینگ بد» نیز با همین موقعیتهای انتخاب به یکی از شرورترین شخصیتهای منفی تاریخ سینما و تلویزیون تبدیل میشود. در مقابل فرعون، یوکابد نیز شخصیتی دستیافتنی است که در موقعیتهای انتخاب، مادر منجی بودنش را درک میکنیم.
درباره نمایش ندادن سر بریدن نوزادان نیز باید توجه داشت که در بسیاری از ترجمههای قرآن، عبارت «یُذَبِّحُونَ أَبنَاءَکُم» به معنای کشتن پسران ترجمه شده و از تعبیر سر بریدن استفاده نشده است. کشتن پسران نیز بهصورت تفصیلی در فیلم مورد توجه قرار گرفته است. افزون بر این، بازنمایی یک آیه در سینما باید با اقتضائات مدیوم و ژانر اثر متناسب باشد. اگر قرار بود آیه در ژانر وحشت روایت شود، نمایش ذبح و سر بریدن ضرورت پیدا میکرد؛ اما در یک ملودرام مادرانه با سبک خاص آقای حاتمیکیا، چنین ضرورتی وجود ندارد.
انتخاب یوکابد بهعنوان شخصیت محوری فیلم، این پرسش را ایجاد کرده که آیا اثر بیش از آنکه روایت زندگی حضرت موسی باشد، داستان مادر اوست. از سوی دیگر، برخی صحنهها را نشانه تردید یوکابد به وحی الهی دانستهاند. این انتخاب روایی چه ضرورتی داشته و چگونه میتوان میان وجه مادرانه و بشری شخصیت با اطمینان قلبی او ارتباط برقرار کرد؟
یکی از ویژگیهای فیلم این است که قصه از زاویه دید یک زن، یعنی مادر موسی، روایت میشود؛ انتخابی که ریشه در خود روایت قرآنی دارد. در آیات ابتدایی سوره قصص، بیش از آنکه بر حضرت موسی، فرعون یا شخصیتهای دیگر تمرکز شود، مادر موسی در کانون توجه قرار میگیرد. در این بخش از قصه، بیشترین بحران و کنشگری در میان شخصیتهای مثبت به یوکابد تعلق دارد؛ او با بحران مواجه میشود، تصمیم میگیرد و باید در موقعیتی دشوار دست به عمل بزند. قرآن از ترس مادر موسی، الهامی که دریافت میکند تا فرزندش را به نیل بسپارد و اضطراب او پس از این اتفاق سخن میگوید. در هنرهای نمایشی نیز معمولاً قصه از زاویه دید شخصیتی روایت میشود که بیشترین بحران و کنشگری را دارد. البته محوریت یوکابد به معنای کنار رفتن موسی از مرکزیت داستان نیست؛ تمام سکانسها بهنوعی با حضرت موسی و سرنوشت او ارتباط دارند، اما مسیر تولد و نجاتش از دریچه تجربه و کنشگری مادر روایت میشود.
درباره تردید یوکابد نیز برخی نقدها از منظر کلامی مطرح شدهاند و این صحنهها را اشتباه قرآنی فیلم دانستهاند؛ در حالی که بازنمایی نمایشی یک شخصیت مقدس، مستلزم پرداختن به وجه زمینی و بشری او نیز هست. این وجه بشری اتفاقاً اطمینان قلبی یوکابد را بهتر نشان میدهد. هیچ کجای فیلم اطمینان او به وحی زیر سؤال نمیرود؛ دیالوگهایش با همسرش، جستوجوی سبد مناسب و حرکت به سمت نیل، با وجود پیشنهاد برای تحویل دادن نوزاد، نشانهای از بیاعتمادی به وحی نیست.
در نقطه اوج فیلم نیز وقتی یوکابد موسی را به آب میاندازد و دوباره از آب میگیرد، اطمینان او زیر سؤال نمیرود. این لحظه از مادرانهترین بخشهای فیلم است و حس مادرانگی او را به تصویر میکشد. اقتضای مدیوم سینما برای تصویرگری ایمان، نمایش موقعیتی است که در آن شخصیت از شرایط دشوار عبور میکند؛ همانطور که برای نشان دادن امید، باید موقعیتی یأسآور وجود داشته باشد که شخصیت با کنشگری از آن عبور کند. اینجا نیز یوکابد از موقعیت بیتابی و فشار عاطفی میگذرد و اگر این دشواری نشان داده نمیشد، اهمیت کنش او بهدرستی درک نمیشد.
در مرحله پژوهش فیلمنامه، چه میزان از منابع اسلامی و عبری و تورات استفاده شد و آیا برخی درونمایههای اسلامی و شیعی فیلم، مانند نشانههای مربوط به عدد دوازده، در منابع دیگر نیز پشتوانه دارند؟
با اینکه پژوهشهای مستقل تطبیقی با محوریت تورات درباره قصه حضرت موسی انجام گرفته و آقای مصطفوی در تهران و لبنان با انجمن کلیمیان در ارتباط بوده و از منابع آنها استفاده کرده است، تکیه اصلی فیلم بر منابع اسلامی بوده است. در مواردی که میان روایت قصه حضرت موسی در منابع اختلاف وجود دارد، مرجع ما منابع اسلامی بوده و در مواردی که اختلافی وجود نداشته، از هر دو دسته منابع استفاده شده است.
برخی از درونمایههای فیلم در تورات نیز قابل مشاهده است. برای مثال، بنا به گفته بشارات عهدین، در کتاب ادریس آمده است که حضرت آدم درباره انوار باعظمت و جلال پرسید و پاسخ شنید که اینها اشرف مخلوقات و واسطه میان خداوند و سایر آفریدگان هستند. همچنین در تورات آمده است که وقتی حضرت ابراهیم درباره حضرت اسماعیل دعا کرد، خداوند فرمود دوازده امیر از میان فرزندان او برخواهند خاست. این دوازده امیر که در ترجمههای دیگر به امام نیز ترجمه شدهاند، از نظر ما مصداقی جز امامان دوازدهگانه که همگی از اولاد اسماعیل هستند، ندارند. عدد دوازده در قالب شمسه دوازدهپر، روی تابوت حضرت یوسف و گردنبند حضرت یوکابد استفاده شده است. البته این نشانه برای مخاطب چندان قابل دریافت نیست و میشد در اجرا با یکی دو کاشت دیگر، این معنا را برجستهتر کرد.
فیلم «موسی کلیمالله» علاوه بر روایت تاریخی و قرآنی، به مسئله زنان، مادرانگی، انتظار منجی و بیداری در برابر ظلم نیز میپردازد. چگونه توانستید این مفاهیم را از حصار تاریخنگاری خارج کنید و به مسائل امروز جامعه پیوند بزنید؟
مشکل بسیاری از فیلمهای تاریخی، گرفتار شدن در حصار تاریخنگاری است؛ اما این فیلم با محوریت شخصیت یوکابد، مسئله زنان را در مرکز روایت قرار داده است. با رواج نظریهها و جنبشهای فمینیستی، مسئله زنان بهعنوان موضوعی روز در جامعه جهانی و جوامع اسلامی، بهویژه در ایران، مطرح است. فیلم توانسته فارغ از گرفتار شدن در دام التقاط و جنبشهای انحرافی بانوان ، قصه قرآن را بر محور زنان مثبت در فضای خفقان تصویر کند. زن در این روایت تا آنجا پیش میرود که مظهر وحی و الهام الهی قرار میگیرد و با تحمل سختیها، در فضای پرخطر کودکش را به نیل میسپارد. مخاطب بیش از هر شخصیت دیگری زنان را به خاطر میسپارد و زنان و دختران جوان نیز با دیدن فیلم احساس غرور و افتخار میکنند؛ احساسی که هم در روایت فیلم ریشه دارد و هم پشتوانه تاریخی و دینی دارد.
مادرانگی منجی، انتظار و ظهور منجی از مفاهیم والا و مشترک ادیان ابراهیمی و حتی غیرابراهیمی است. این مفاهیم فقط متعلق به گذشته نیستند و امروز نیز مسئله جوامع دینی به شمار میروند؛ با این حال، مخاطب دینی تاکنون این مفاهیم را بر بستر سینما آنگونه که باید تماشا نکرده است. در فیلم «موسی کلیمالله» از ابتدا تا انتها، درونمایه انتظار هم در تصویرسازی و هم در کنشهای نمایشی شخصیتها دیده میشود. مخاطب نوجوان نیز با همذاتپنداری و همراهی با شخصیت دختر نوجوان و کنشگری هارون، این درونمایه را درک میکند. در کنار آن، مفاهیمی مانند بیداری جوامع در برابر ظلم و استبداد نیز مورد توجه قرار گرفتهاند.
در زمینه شخصیتپردازی فیلم، نقدهایی درباره میزان انطباق شخصیتها با منابع تاریخی، کمرنگ بودن نقش عمران، دیالوگها و مرزبندی شخصیتهای مثبت و منفی مطرح شده است. معیار شما برای طراحی شخصیتها و نگارش دیالوگها در یک اثر تاریخی ـ دینی چیست؟
در شخصیتپردازی تلاش شده است شخصیتها با مقطع داستانی حضرت موسی منطبق باشند؛ زیرا در منابع تاریخی و حتی قرآنی، توصیف شخصیتها گاهی کلی و گاهی ناظر به مقطع مشخصی از زندگی آنهاست. برای ارزیابی شخصیتپردازی باید مشخص شود که توصیف تاریخی مربوط به کلیت زندگی فرد است یا به دورهای خاص اشاره دارد. برای مثال، نازایی فرعون که در قرآن نیز آمده، ناظر به مقطع تولد حضرت موسی است و بر همسر فرعون تأثیر گذاشته و باعث میشود موسی را به فرزندی بپذیرد؛ اما اوج ایمان آسیه یا ادعای خدایی فرعون مربوط به مقطع نبوت حضرت موسی است. درباره عمران نیز در قرآن و بیشتر منابع تاریخی، در این مقطع از زندگی حضرت موسی، شخصیت بارز و کنش فعالی دیده نمیشود. با این حال، به دلیل کار کردن او در قصر و جایگاهش بهعنوان پدر منجی، ظرفیت کنشگری غیرمستقیم دارد که در فیلم به آن پرداخته شده است؛ از جمله خبررسانی از قصر و طراحی ایده مرگ منجی برای اسباط.
معیار نگارش دیالوگها این بوده که از یک سو در راستای کنش شخصیت باشند و از سوی دیگر، به منابع و قصههای تاریخی مستند باشند. به همین دلیل، میان دیالوگهای فاخر و عامیانه حد وسطی حفظ شده است. برخی مخاطبان انتظار دارند دیالوگهای آثار تاریخی کاملاً ادبی و فاخر باشند، اما اگر فیلمهای تاریخی تاریخ سینما را بررسی کنیم، متوجه میشویم جنس دیالوگهای آنها الزاماً چنین نیست.
درباره مرزبندی شخصیتها نیز باید گفت این فیلم بازنمایی یک قصه قرآنی است که در آن بر اساس پژوهشهای موجود، شخصیتها اغلب مثبت یا منفی هستند. حتی با نگاه ژانریک نیز در ملودرام زنانه، شخصیتهای مثبت و منفی مرزبندی مشخصی دارند و خاکستریسازی آنها ممکن است روایت را از مبنای تاریخی دور کند. البته این مرزبندی مطلق نیست؛ شخصیت منفی میتواند وجه مثبتی داشته باشد و شخصیت مثبت نیز وجوه کاملاً بشری و حتی غیرمثبت از خود نشان دهد. فرعون فردی مشورتپذیر است، اما از این ویژگی در راستای استبدادش استفاده میکند؛ حس مادرانگی یوکابد در ابتدا مانع انداختن موسی در نیل میشود و عمران نیز در برابر وحی یوکابد، وجهی عقلانی دارد.
اگر «موسی کلیمالله» را در کنار آثار شاخص سینمای تاریخی و مذهبی جهان مانند «ده فرمان» و «خروج: خدایان و پادشاهان» قرار دهیم، چه ویژگی متمایزی در روایت آن دیده میشود و قضاوتهای انتقادی مطرحشده درباره فیلم، بهویژه عنوان «نامزد بدترین فیلم سال»، تا چه اندازه منصفانه بوده است؟
بسیاری از فیلمهای تاریخی ـ مذهبی موفق تاریخ سینما، نگاهی انتقادی به مذهب داشتهاند و از این جهت، نگاه سلبی برای مخاطب جذاب است. برخی آثار نیز صرفاً رویداد تاریخی را نمایش میدهند؛ مانند «ده فرمان» که روایتی خطی از زندگی حضرت موسی است. در مقابل، بسیاری از فیلمهای اثباتی تاریخی ـ مذهبی نیز آثار موفقی نیستند؛ از جمله فیلمی درباره حضرت ابراهیم و ماجرای ذبح که سال گذشته ساخته شد یا اثر سهقسمتی نتفلیکس درباره حضرت موسی که آثار قابل اعتنایی نیستند. در «موسی کلیمالله» تلاش شده است در کنار روایت قرآنی، نگاهی متفاوت به قصه ارائه شود. از این منظر، فیلم منطق داستانی خود را دارد و باید با همین منطق ارزیابی شود.
متأسفانه برخی انتقاداتی که به فیلم میشود، به مسائل فرامتنی از جمله شخصیت آقای حاتمیکیا بازمیگردد. در ایام جشنواره خبری منتشر شد که منتقدان و نویسندگان سینمای ایران، «موسی کلیمالله» را نامزد بدترین فیلم سال دانستهاند. این در حالی است که فیلم ۱۱ نامزدی سیمرغ داشت و پنج جایزه دریافت کرد. باید پرسید آیا فیلمهای دیگر آن سال واقعاً دیده شدهاند و آیا از نگاه سینمایی، آثار جشنواره و فیلمهای اکرانشده از «موسی کلیمالله» بهتر بودهاند؟ اگر بهجای آقای حاتمیکیا، یک کارگردان ناشناخته یا غربی این فیلم را ساخته بود، همین قضاوت درباره آن صورت میگرفت؟ حتی درباره انتخاب «تاکسیدرمی» بهعنوان بدترین فیلم سال نیز این پرسش وجود دارد که اگر سوره آن را نساخته بود، باز هم چنین عنوانی به آن داده میشد؟
منظورم این نیست که «موسی کلیمالله» از هر جهت فیلم ایدهآلی است؛ اثر حتماً اشکالات و ضعفهایی دارد. در این گفتوگو تلاش کردم درباره ابعادی از فیلم صحبت کنم که کمتر به آنها پرداخته شده است. بسیاری از این قضاوتها فرامتنی هستند؛ در حالی که فیلم در زمان اکران، پرفروشترین فیلم غیرکمدی سال شد.
در نهایت، اگر به بحث بنیادین دراماتورژی قرآن بازگردیم، مهمترین ویژگی قصههای قرآنی از منظر دراماتیک چیست و فیلم «موسی کلیمالله» تا چه اندازه توانسته این ویژگی را در ساختار روایی خود محقق کند؟
یکی از ویژگیهای قصههای قرآن، کنشگری خداوند و حضور اراده الهی در تمام روایتهاست. در دراماتورژی قرآن باید به رابطه دوسویه و دیالکتیکی میان اراده خداوند و کنشگری شخصیتها توجه کرد. اراده خداوند نهتنها کنشگری شخصیتها را تضعیف نمیکند، بلکه این دو باید یکدیگر را تقویت و تعمیق کنند. در واقع، شخصیتها در موقعیتهای دشوار دست به انتخاب و عمل میزنند و در عین حال، اراده الهی در مسیر رویدادها حضور دارد.
فیلم «موسی کلیمالله» تلاش اولیهای در این مسیر بود و سکانس به آب انداختن موسی در نیل، نمونهای از این رویکرد است. شاید به همین دلیل، با وجود اشکالاتی که فیلم دارد، مردم ارتباط خوبی با آن برقرار کردند. برخی مانند دکتر علی لاریجانی نیز پس از تماشای فیلم گفتهاند: «زمان تماشای فیلم موسی کلیمالله حس کردم در حال عبادت هستم»
