کرج - ایرنا - نخستین باران پاییزی البرز با نشانه‌هایی آشکار از تغییرات اقلیمی و پدیده جهانی «ال‌نینو» فرا رسید؛ بارشی رگباری و تندری که اگرچه در مدت زمانی کوتاه بارید اما با جاری‌کردن سیلاب، گل‌ولای و واریزه‌های کوهپایه‌ای در شمال کلانشهر کرج و جابه‌جایی چند دستگاه خودرو در عظیمیه، زنگ خطری جدی را برای مدیریت بحران و دستگاههای اجرایی این استان به صدا درآورد.
به گزارش ایرنا، این حادثه طبیعی بار دیگر این واقعیت علمی را نمایان ساخت که مدیریت بحران در سرزمینی کوهپایه‌ای نظیر البرز تنها به اعزام تانکرهای مکنده پس از آبگرفتگی یا بازگشایی مسیر با لودر محدود نمی‌شود بلکه نیازمند بازتعریف یکپارچه زنجیره «آبخیز تا معبر»، پیوند میان مطالعات علمی دانشگاهی با اقدامات عمرانی و تجهیز تمام‌عیار در برابر رخدادهای نامتعارف جوی است.
ال‌نینو چیست و البرز چرا باید نگران باشد؟
در تعریف پدیده «ال‌نینو» آمده است که فاز گرم چرخه‌ای اقلیمی در اقیانوس آرام است که با افزایش غیرعادی دمای آبهای سطحی اقیانوسی پدید می‌آید و الگوی گردش عمومی جو، جریانهای باد و بارندگی‌ها را در بخش‌های وسیعی از کره زمین دستخوش دگرگونی‌های محسوس می‌کند.
این پدیده جوی- اقلیمی در ایران به طور معمول با تغییر بازه زمانی و شدت بارش‌ها، رخداد رگبارهای سنگین کوتاه‌مدت، تندبادها، بارش تگرگهای حجیم و نوسانات شدید حرارتی همراه است.
البرز به دلیل بافت کوهستانی، اختلاف شدید ارتفاع از قله تا دشت و تمرکز جمعیت در دامنه‌ها، پیامدهای این پدیده ماهیتی سیل‌آسا و بحران‌ساز به خود می‌گیرد به این معنا که حتی بارشی با حجم متوسط اگر با شدتی بالا در مدت‌زمانی اندک بر پهنه‌های نفوذناپذیر یا حوضه های آبخیز بالادست ناپایدار ببارد، می‌تواند در زمانی کوتاه فاجعه‌آفرین شود.
سیلاب با مرز اداری شهرداری تعریف نمی‌شود
«پویا پارسا» ، مدرس دانشگاه آزاد اسلامی البرز و پژوهشگر مدیریت شهری در گفت‌وگو با ایرنا با اشاره به حادثه سیل اخیر عظیمیه کرج تاکید کرد که این اتفاق فراتر از یک رخداد صرف هواشناسی است و باید پیوند میان حوضه های آبخیز بالادست، توپوگرافی، شیب زمین، توسعه شهری و شبکه هدایت آبهای سطحی را در قالب یک بسته واحد تحلیل کرد.
وی با تفکیک سه مولفه «بارش»، «رواناب» و «سیلاب» افزود: بارش زمانی تبدیل به بحران می‌شود که حجم و سرعت آب در یک حوضه آبخیز بیش از ظرفیت ذخیره، نفوذ یا خروج ایمن منطقه باشد؛ در عظیمیه، آب همراه با گل‌ولای، شن، ماسه و قلوه‌سنگ‌های واریزه‌ای به سمت خیابانها سرازیر شد؛ این یعنی ما با یک «سیستم یکپارچه آبخیز ـ شهر» مواجه هستیم و حوادث بالادست به‌طور مستقیم به درون خیابانها و خانه‌های مردم تخلیه می‌شود.
این استاد دانشگاه با رد این فرضیه که با اتکا به یک آمار کلی باران‌سنجی می‌توان خطرات را نادیده گرفت، افزود: در تحلیل هیدرولوژیک، شدت بارش در بازه‌های کوتاه، شیب تند زمین، تراکم سطوح آسفالت و نفوذناپذیری خاک اهمیت دارد نه فقط مجموع عددی بارش روزانه، بنابراین باید پرسید چه مقدار آب در چه شیبی و در چه بازه زمانی به معابر هدایت شده است؟
پارسا ، موقعیت مکانی کرج را حساسیتی دوچندان برای مدیریت شهری دانست و خاطرنشان کرد: جریان طبیعی رواناب مرزهای اداری و نقشه‌های شهرسازی را به رسمیت نمی‌شناسد؛ اگر توسعه کالبدی موجب قطع آبراهها شود یا دهانه پل‌ها و آبروها با زباله و رسوب پوشانده شوند، جریان آب وارد بافت مسکونی خواهد شد.
وی گفت: راه‌حل بنیادین، اجرای مدیریت چندلایه سیلاب است؛ یعنی کنترل و تثبیت در حوضه آبخیز بالادست، کاهش سرعت و مهار موقت در حوضچه‌های آرامش میانی و در نهایت هدایت ایمن مازاد آب از طریق شبکه مدرن خاکستری و سبز شهری.
این پژوهشگر اضافه کرد: جامعه دانشگاهی با مدل‌سازی‌های آسیب‌پذیری شمال کرج را بررسی کرده است؛ وقت آن رسیده که نقشه جامع خطر سیلاب به عنوان لایه پایه در صدور پروانه‌های ساختمانی، تعیین کاربری اراضی و بودجه‌ریزی پروژه‌های عمرانی ملاک عمل قطعی قرار گیرد.
مدیریت بحران البرز و ماموریت‌های مقابله با پاییز پربارش
«محمدرضا فلاح‌نژاد»، مدیرکل مدیریت بحران استانداری البرز با تاکید بر اینکه مدیریت بحران موفق بر پایه «پیشگیری و کاهش ریسک پیش از رخداد» استوار است، از آمادگی‌ها و تکالیف ابلاغ‌شده به دستگاههای اجرایی سخن گفت.
وی با اشاره به هشدارهای هواشناسی پیرامون سال پربارش و ویژگی‌های غیرقابل‌پیش‌بینی ال‌نینو بیان کرد: ستاد مدیریت بحران استان از تیرماه امسال ماموریت‌های دستگاههای مختلف را مشخص کرده است؛ شهرداری‌ها، منابع طبیعی، دهیاری‌ها، آب منطقه‌ای و شرکتهای خدماتی مکلف به شناسایی نقاط پرخطر و لایروبی مسیل‌ها، دهانه پل‌ها و اصلاح آب‌بندها شده‌اند.
فلاح‌نژاد درباره رخداد اخیر عظیمیه توضیح داد: آنچه از ارتفاعات به پایین سرازیر شد، رسوبات و واریزه‌های کوهپایه‌ای بود که بر اثر شدت بارش جاری شد؛ سازه‌های آبخیزداری، بندهای گابیونی و سنگ‌وملاتی در دامنه‌های کوه باید به گونه‌ای طراحی، نوسازی و تخلیه دوره‌ای شوند که حجم عظیم رسوبات را پیش از رسیدن به میدان کوهنورد و خیابانهای شهری متوقف کنند؛ همچنین حوضچه‌های آرامش و رسوب‌گیر باید ظرفیت ذخیره و کنترل سرعت سیلاب را داشته باشند.
مدیرکل مدیریت بحران استان تاکید کرد: ال‌نینو پدیده‌ای است که تنها خطر آبگرفتگی ندارد بلکه با طوفانهای تندری و رعدوبرق‌های ناگهانی می‌تواند شریانهای حیاتی نظیر شبکه‌های برق، گاز، خطوط ارتباطی و محصولات کشاورزی را تهدید کند؛ همه دستگاهها باید سناریوهای اضطراری را تمرین کرده و تجهیزات جایگزین را آماده نگه دارند چراکه هیچ‌گونه قصور در صیانت از جان و مال مردم پذیرفته نخواهد بود.
آزادسازی بسترها و پاکسازی کانون‌های حادثه‌خیز در پهنه‌های آبی
«داود نجفیان» ، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای البرز نیز به تشریح تدابیر سازه‌ای و پیشگیرانه در رودخانه‌ها و حوضه‌های سه‌گانه استان پرداخت و اظهار کرد: اقدامات گسترده‌ای در سه حوضه آبریز کرج، طالقان و کردان انجام گرفته و نقاط حادثه‌خیز به‌دقت مشخص شده‌اند.
وی با اشاره به همکاری‌های بین‌دستگاهی افزود: با بهره‌گیری از ماشین‌آلات سنگین بنیاد مسکن و دستگاههای اجرایی، پاکسازی و آزادسازی دهانه پل‌ها، بازگشایی انسدادها و تخریب پل‌های دست‌ساز غیرمجاز در مسیر رودخانه‌ها با جدیت به انجام رسیده است تا جریان رودخانه‌ها در مواجهه با دبی‌های سیلابی با مانع مواجه نشود.
نجفیان با یادآوری سیلابهای با دوره بازگشت طولانی نظیر سیل سال ۱۴۰۱ در طالقان، ضرورت هشدار سریع و پرهیز جدی شهروندان از اتراق در مجاورت رودخانه‌ها و مسیل‌ها را یادآور شد و گفت: در کنار آزادسازی بسترهای آبی، تقویت و آماده‌سازی طرحهای تغذیه مصنوعی سفره‌های زیرزمینی در کرج و کردان اجرا شده است تا سیلابهای ناشی از بارش‌های سنگین احتمالی به جای تبدیل‌شدن به تهدید به فرصتی ارزشمند برای احیای آبخوان‌های دشت البرز بدل شوند.
استان البرز دارای ۲ طرح تغذیه مصنوعی فعال با میزان ذخیره سازی حدود ۱۰۲ میلیون متر مکعب سیلاب در دشت فردیس و کردان است و ۲ طرح دیگر در کرج وفشند در دست اقدام دارد.
نخستین ضرب‌شست ال‌نینو در شمال مرکز البرز(کلانشهر کرج ) نشان داد که تغییر اقلیم منتظر اقدامات دیرهنگام نمی‌ماند؛ فرصت طلایی استان پیش از آغاز موجهای جدید زمستانه در گرو ارتقای مهندسی حوضه های آبخیز، لایروبی مستمر دهانه آبراهه‌ها و کانالها، ساماندهی پهنه‌های شیب‌دار شهری و اجرای پروتکل‌های دقیق بازدارنده برای تردد و پارک خودرو در گذرگاههای احتمالی سیلاب است.