حوزه/ هادی ظهوری با اشاره به ظرفیت‌های هنر نمایش در ترویج فرهنگ دینی گفت: برای انتقال آموزه‌های اهل‌بیت(ع) به نسل جوان باید ضمن حفظ اصالت مفاهیم، از زبان و شیوه‌های نوین هنری بهره گرفت.

خبرگزاری حوزه | هادی ظهوری، کارگردان نمایش آیینی «نظاره‌گر» در گفت‌وگو با خبرگزاری حوزه با بیان اینکه هنر نمایش از ظرفیت‌های گسترده‌ای برای انتقال مفاهیم دینی و اعتقادی برخوردار است، اظهار کرد: هنر همواره یکی از مؤثرترین ابزارهای ارتباطی میان انسان‌ها بوده و نمایش به دلیل برخورداری از عناصر زنده، عاطفی و ارتباط مستقیم با مخاطب، می‌تواند مفاهیم عمیق انسانی، اخلاقی و دینی را به شکلی ملموس و تأثیرگذار به جامعه منتقل کند. به اعتقاد من، پرداختن به موضوعات دینی در هنر نمایش نباید صرفاً به تولید آثاری با ظواهر مذهبی محدود شود، بلکه باید تلاش کنیم روح و حقیقت آموزه‌های دینی در تار و پود اثر نمایشی جریان داشته باشد.

وی با اشاره به اینکه هنر دینی باید بتواند مخاطب را با مفاهیم بنیادین دین مواجه کند، افزود: گاهی تصور می‌شود برای تولید یک اثر دینی کافی است از چند شخصیت مذهبی، مناسبت آیینی یا نمادهای شناخته‌شده استفاده کنیم؛ درحالی‌که چنین رویکردی به‌تنهایی نمی‌تواند یک اثر را به اثری دینی و ماندگار تبدیل کند. آنچه اهمیت دارد، شناخت درست از مفاهیم و معارفی است که قرار است در قالب نمایش ارائه شود. هنرمند باید ابتدا به درک عمیقی از موضوع برسد و سپس متناسب با زبان هنر، آن را در اختیار مخاطب قرار دهد. اگر این شناخت وجود نداشته باشد، اثر ممکن است به مجموعه‌ای از شعارها و پیام‌های مستقیم تبدیل شود که تأثیر چندانی بر مخاطب نخواهد گذاشت.

این کارگردان تئاتر با تأکید بر ضرورت توجه به آموزه‌های اهل‌بیت(ع) در آثار نمایشی بیان کرد: سیره اهل‌بیت(ع) سرشار از مفاهیمی است که هرکدام می‌توانند دستمایه تولید آثار نمایشی ارزشمند قرار گیرند. عدالت‌خواهی، آزادگی، کرامت انسانی، وفاداری، ایثار، مسئولیت‌پذیری، حقیقت‌طلبی و توجه به حقوق دیگران از جمله آموزه‌هایی هستند که در زندگی و رفتار ائمه اطهار(ع) جلوه‌های روشنی دارند. این مفاهیم محدود به یک دوره تاریخی نیستند و انسان امروز نیز برای زندگی فردی و اجتماعی خود به آنها نیازمند است. بنابراین، هنرمند می‌تواند با مراجعه به این گنجینه معرفتی، موضوعاتی را انتخاب کند که هم ریشه در فرهنگ دینی ما داشته باشند و هم با دغدغه‌های جامعه معاصر ارتباط برقرار کنند.

ظهوری ادامه داد: یکی از ویژگی‌های مهم معارف اهل‌بیت(ع) این است که در کنار جنبه‌های اعتقادی، به ابعاد مختلف زندگی انسان توجه دارند. ما در سیره ائمه(ع) تنها با مجموعه‌ای از توصیه‌های عبادی مواجه نیستیم، بلکه با الگویی جامع از زیست انسانی روبه‌رو هستیم که در آن روابط خانوادگی، مناسبات اجتماعی، مسئولیت در برابر جامعه، مواجهه با ظلم و دفاع از حقیقت جایگاه ویژه‌ای دارد. این گستردگی موضوعی فرصت مناسبی برای نویسندگان و کارگردانان فراهم می‌کند تا از زاویه‌های مختلف به زندگی و اندیشه اهل‌بیت(ع) بپردازند و آثاری متناسب با نیازهای فکری و فرهنگی مخاطبان تولید کنند.

وی با اشاره به جایگاه نمایش آیینی در معرفی فرهنگ دینی و مذهبی کشور گفت: نمایش آیینی بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی ماست و نمی‌توان آن را صرفاً یک گونه هنری با ویژگی‌های اجرایی خاص دانست. آیین‌ها در فرهنگ ایرانی و اسلامی همواره حامل معنا بوده‌اند و در شکل‌گیری حافظه جمعی و انتقال ارزش‌ها از نسلی به نسل دیگر نقش داشته‌اند. تئاتر آیینی می‌تواند این ظرفیت را در قالبی تازه و متناسب با زبان امروز بازآفرینی کند. البته این اتفاق زمانی به‌درستی رخ می‌دهد که هنرمند شناخت کافی از ریشه‌های آیینی و اعتقادی اثر داشته باشد و در عین حال، از امکانات و قواعد هنر نمایش نیز غافل نشود.

کارگردان نمایش «نظاره‌گر» با بیان اینکه یکی از دغدغه‌های اصلی در تولید آثار دینی، برقراری ارتباط با نسل جوان است، تصریح کرد: نسل امروز با زبان و شیوه‌های ارتباطی متفاوتی رشد کرده است و نمی‌توان انتظار داشت که صرفاً با تکرار الگوهای گذشته بتوانیم او را با مفاهیم دینی همراه کنیم. این مسئله به معنای کنار گذاشتن سنت‌ها یا فاصله گرفتن از مبانی اعتقادی نیست، بلکه باید بتوانیم میان اصالت محتوا و نوآوری در شیوه ارائه پیوند برقرار کنیم. اگر قرار است آموزه‌های دینی به نسل جوان منتقل شود، باید زبان این انتقال را بشناسیم و از ظرفیت‌های دراماتیک، شخصیت‌پردازی و فضاسازی برای ایجاد ارتباط عمیق‌تر استفاده کنیم.

وی افزود: مخاطب زمانی با یک اثر نمایشی ارتباط برقرار می‌کند که احساس کند با مسئله‌ای واقعی و قابل لمس مواجه است. حتی اگر موضوع نمایش به یک واقعه تاریخی یا شخصیت متعلق به قرن‌ها پیش بازگردد، باید بتوانیم نسبتی میان آن موضوع و زندگی امروز مخاطب ایجاد کنیم. برای نمونه، مفاهیمی مانند ایستادگی در برابر ظلم یا وفاداری به حقیقت، موضوعاتی نیستند که تنها به یک زمان و مکان مشخص تعلق داشته باشند. این مفاهیم در زندگی امروز نیز مصداق دارند و اگر هنرمند بتواند آنها را در قالب موقعیت‌های نمایشی مناسب ارائه کند، مخاطب با اثر همراه خواهد شد و پیام آن را بهتر دریافت می‌کند.

ظهوری با اشاره به اینکه نمایش «نظاره‌گر» نیز در امتداد توجه به ظرفیت‌های هنر آیینی شکل گرفته است، اظهار کرد: در انتخاب و پرداخت یک موضوع نمایشی، نخستین مسئله برای من این است که اثر چه حرفی برای گفتن دارد و قرار است مخاطب پس از تماشای آن با چه پرسش یا تأملی سالن نمایش را ترک کند. معتقدم تئاتر نباید صرفاً به سرگرمی محدود شود، هرچند سرگرم‌کنندگی یکی از مؤلفه‌های مهم هنر نمایش است، اما یک اثر می‌تواند در کنار ایجاد جذابیت، مخاطب را به تفکر درباره مسائل مهم زندگی نیز دعوت کند. به‌ویژه در نمایش‌هایی که با موضوعات آیینی و دینی سروکار دارند، این مسئولیت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

این کارگردان با تأکید بر اینکه پرداختن به مفاهیم مذهبی نیازمند مسئولیت‌پذیری هنرمند است، گفت: وقتی هنرمند درباره موضوعات دینی و شخصیت‌های مذهبی کار می‌کند، با حوزه‌ای مواجه است که برای بخش گسترده‌ای از جامعه از قداست و اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بنابراین، پژوهش و مطالعه در این زمینه ضرورت دارد. نمی‌توان بدون شناخت منابع تاریخی، روایی و اعتقادی به سراغ چنین موضوعاتی رفت و انتظار داشت نتیجه کار نیز قابل دفاع باشد. هنرمند باید میان آزادی خلاقیت هنری و ضرورت رعایت دقت در بازنمایی مفاهیم دینی تعادل برقرار کند. این دو موضوع در تقابل با یکدیگر نیستند و اتفاقاً شناخت دقیق می‌تواند به خلاقیت هنرمند جهت و عمق بیشتری ببخشد.

وی ادامه داد: یکی از آسیب‌هایی که ممکن است آثار دینی را با مشکل مواجه کند، نگاه سطحی به موضوعات مذهبی است. گاهی در تولید یک اثر، بیشتر به نشانه‌های ظاهری توجه می‌شود و از پرداختن به لایه‌های عمیق‌تر شخصیت‌ها و مفاهیم غفلت می‌کنیم. درحالی‌که مخاطب امروز نیازمند مواجهه با اثری است که علاوه بر برخورداری از محتوای اعتقادی، از نظر ساختار نمایشی نیز استحکام داشته باشد. نمایشنامه، بازیگری، طراحی صحنه، نور، موسیقی و سایر عناصر اجرایی باید در خدمت کلیت اثر باشند. نمی‌توان ضعف‌های فنی و هنری را با تکیه بر مذهبی بودن موضوع نادیده گرفت.

ظهوری با اشاره به نقش گروه‌های نمایشی در ارتقای کیفیت آثار آیینی بیان کرد: تولید یک نمایش حاصل تلاش جمعی است و نمی‌توان موفقیت آن را تنها به کارگردان یا نویسنده نسبت داد. بازیگران و عوامل اجرایی باید نسبت به جهان معنایی اثر شناخت داشته باشند و بدانند در چه مسیری حرکت می‌کنند. به‌خصوص در نمایش‌های آیینی، بازیگر باید بتواند ضمن حفظ ویژگی‌های شخصیتی نقش، از اغراق‌های غیرضروری فاصله بگیرد. باورپذیری یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های ارتباط مخاطب با نمایش است و هر اندازه بازیگر بتواند موقعیت نمایشی را به شکلی صادقانه و قابل درک ارائه کند، امکان انتقال مفاهیم نیز افزایش می‌یابد.

وی با بیان اینکه حمایت از تئاتر دینی باید از مرحله تولید فراتر برود، اظهار کرد: یکی از مسائل مهم در این حوزه، استمرار فعالیت گروه‌های نمایشی است. گاهی یک گروه با دشواری‌های فراوان اثری را تولید می‌کند، اما پس از چند اجرا امکان ادامه فعالیت و ارتباط با مخاطبان را از دست می‌دهد. این در حالی است که آثار دینی و آیینی برای اثرگذاری بیشتر به فرصت کافی برای دیده شدن نیاز دارند. اگر قرار است تئاتر دینی به یک جریان مستمر و اثرگذار تبدیل شود، باید برای آن برنامه‌ریزی بلندمدت صورت گیرد و زمینه حضور آثار در تالارهای مختلف، جشنواره‌ها و رویدادهای فرهنگی فراهم شود.

این کارگردان افزود: همچنین لازم است میان هنرمندان، پژوهشگران حوزه دین و مراکز فرهنگی ارتباط بیشتری شکل بگیرد. بسیاری از موضوعات و روایت‌های دینی ظرفیت‌های نمایشی فراوانی دارند که هنوز به شکل شایسته مورد توجه قرار نگرفته‌اند. پژوهشگران می‌توانند در شناسایی این ظرفیت‌ها به هنرمندان کمک کنند و هنرمندان نیز با بهره‌گیری از زبان تخصصی خود، این مفاهیم را به تجربه‌ای زنده و تأثیرگذار برای مخاطب تبدیل کنند. چنین همکاری‌ای می‌تواند به افزایش کیفیت آثار و جلوگیری از تکرار موضوعات و روایت‌های کلیشه‌ای منجر شود.

ظهوری با اشاره به اهمیت تداوم حضور مفاهیم دینی در جریان اصلی هنر نمایش گفت: نباید تصور کنیم که تئاتر دینی تنها در مناسبت‌های مذهبی و ایام خاص باید مورد توجه قرار گیرد. آموزه‌های دینی با زندگی روزمره انسان ارتباط دارند و موضوعاتی مانند اخلاق، عدالت، صداقت، گذشت و مسئولیت اجتماعی در تمام روزهای سال اهمیت دارند. از این منظر، نمایش دینی می‌تواند در طول سال و در قالب گونه‌های مختلف نمایشی تولید و اجرا شود. البته مناسبت‌های مذهبی فرصت مناسبی برای معرفی و اجرای چنین آثاری هستند، اما نباید فعالیت در این عرصه را به تقویم مناسبت‌ها محدود کنیم.

وی در پایان تأکید کرد: امیدوارم بتوانیم با تولید آثار نمایشی عمیق، برخوردار از ساختار هنری مناسب و مبتنی بر شناخت درست از معارف دینی، سهم بیشتری در معرفی فرهنگ اهل‌بیت(ع) داشته باشیم. اعتقاد دارم اگر مفاهیم دینی با زبان درست هنر بیان شوند، نه‌تنها برای مخاطبان مذهبی، بلکه برای طیف گسترده‌تری از جامعه نیز جذاب و قابل استفاده خواهند بود. وظیفه هنرمند این است که به جای ارائه مستقیم و شعاری پیام‌ها، زمینه‌ای فراهم کند تا مخاطب با اثر همراه شود، درباره آن بیندیشد و خود به لایه‌های معنایی آن دست پیدا کند. چنین رویکردی می‌تواند به ماندگاری آثار دینی کمک کند و هنر نمایش را به ابزاری مؤثر برای انتقال ارزش‌های انسانی و الهی تبدیل سازد.

انتهای