رهبر معظم انقلاب، حضرت آیت‌الله العظمی سید مجتبی خامنه‌ای در پیام اخیر خود به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی بیان کردند: «هر ملتی که به جایی رسیده، از علوم پایه رسیده و کشور بدون توسعه در این علوم، همواره عقب می‌ماند».
«هر ملتی که به جایی رسیده، از علوم پایه رسیده و کشور بدون توسعه در این علوم، همواره عقب می‌ماند».رهبر معظم انقلاب، حضرت آیت‌الله العظمی سید مجتبی خامنه‌ای در پیام اخیر خود به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی ضمن بیان این مطلب، بر اهمیت علوم پایه در مسیر پیشرفت کشور تأکید کرده و این علوم را فراتر از فرمول‌ها و معادلات و زیربنای بسیاری از فناوری‌هایی دانسته‌اند که زندگی انسان را متحول کرده است.
نکته قابل تأملی که اهمیت آن را می‌توان با مراجعه به رهنمودهای رهبر شهید انقلاب نیز دریافت.
ایشان در بخشی از یکی از دیدارهای خود با استادان و پژوهشگران دانشگاه‌ها می‌فرمایند: «ما در علوم پایه باید سرمایه‌گذاری مستمر بکنیم و حرکتمان حرکت پیشدستانه باشد؛ یعنی سعی کنیم به استقبال حقایق کشف‌نشده عالم برویم. حقایق بسیاری در عالم وجود دارد که کشف نشده، کما اینکه ۱۰۰ سال پیش خیلی از حقایقی که امروز کشف شده، کشف نشده بود؛ در طبیعت وجود داشت اما کشف نشده بود. این جور نیست که فرض کنید که نیروی الکتریسیته تازه به وجود آمده [باشد]؛ از اولی که دنیا به وجود آمد، این بود، [لکن] کسانی همت کردند، هوشمندی به خرج دادند و این را کشف کردند. ما دنبال حقایق کشف‌نشده عالم وجود باشیم؛ یکی از کارهای اساسی ما این است. پرداختن به علوم پایه و علوم بنیادی این خصوصیت را دارد که جامعه علمی را می‌کشاند به سمت کشف حقایق کشف‌نشده؛ نه اینکه ما هم فقط صرفاً حول و حوش حقایقی که کشف شده است و حرکت‌هایی که دیگران انجام داده‌اند، حرکت بکنیم». (۲۰/۳/۱۳۹۷ دیدار با استادان و پژوهشگران دانشگاه‌ها)
تصویری متناقض و نگران‌کننده
نتایج یافته‌های یک مطالعه که توسط احمد شعبانی از دانشگاه شهید بهشتی و سعید سمنانیان از دانشگاه تربیت مدرس و کمیسیون تخصصی علوم پایه و فناوری‌های همگرای شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری انجام و در فصلنامه «نامه علوم پایه» منتشر شده، تصویری دوگانه، متناقض و در عین حال نگران‌کننده از وضعیت آموزش این علوم ترسیم می‌کند؛ به‌گونه‌ای که از یک سو، ایران در برخی شاخه‌های علوم پایه در میان ۲۰ کشور برتر جهان قرار گرفته و سهم پژوهشگران پراستناد آن از متوسط جهانی فراتر رفته، اما از سوی دیگر، تعداد دانشجویان و متقاضیان این رشته‌ها طی سه دهه گذشته روندی کاهشی و نگران‌کننده را تجربه کرده است.
براساس این پژوهش، سهم دانشجویان علوم پایه از کل دانشجویان کشور طی سه دهه گذشته حدود ۵۰درصد کاهش یافته و از ۱۴درصد در اواخر دهه ۱۳۶۰ به کمتر از ۷درصد در سال‌های اخیر رسیده است.
به‌طوری که در سال ۱۴۰۲، حدود ۲۰۵هزار دانشجو در رشته‌های علوم پایه مشغول به تحصیل بوده‌اند که ۱۴۹هزار نفر در مقطع کارشناسی، ۴۰هزار نفر در کارشناسی ارشد و ۱۶هزار نفر در مقطع دکترا تحصیل می‌کردند.
بررسی روند تاریخی نیز نشان می‌دهد تعداد دانشجویان علوم پایه تا اواخر دهه ۱۳۸۰ و نیمه دهه ۱۳۹۰ رشد قابل توجهی داشت، اما پس از آن، به‌ویژه در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد، وارد مسیر نزولی شد.
رهبر شهید انقلاب در بخش دیگری از همان دیدار خود با اشاره به نامتوازن شدن رشته‌های دانشگاهی می‌فرمایند: «بعضی از رشته‌ها در غربت قرار گرفته‌اند. آماری که به من داده‌اند نشان می‌دهد که مثلاً حدود ۵۰ درصد داوطلبان کنکور رشته ریاضی که رشته بسیار مهمی است، کاهش پیدا کرده؛ این برای آینده کشور خطرناک است؛ ما این رشته‌های مهم علوم پایه را -به‌خصوص مثل ریاضی را یا فیزیک را- برای آینده لازم داریم؛ اگر چنانچه داوطلبان این‌ها کم باشند و هجوم بشود به رشته‌های درآمدزا که حالا یک پولی و شغلی بلافاصله در اختیار انسان می‌گذارد، این [موجب] مشکل است. عوارض این عدم توازن را بایستی دستگاه‌های دانشگاهی حتماً جبران کنند و درست کنند».
این واقعاً یک زنگ خطر است
در حال حاضر حدود ۲۱۵هزار دانشجو در رشته‌های علوم پایه تحصیل می‌کنند، این در حالی است که دبیر ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی می‌گوید: براساس هدف‌گذاری انجام‌شده در برنامه ششم، قرار بود تعداد دانشجویان علوم پایه تا پایان این برنامه، یعنی سال ۱۴۰۰، به حدود ۳۸۷هزار نفر برسد؛ یعنی در این زمینه از اهداف برنامه عقب هستیم.
محمد عسکریان اضافه می‌کند: یکی از چالش‌های ما این است که دانش‌آموزان و داوطلبان کنکور انگیزه و رغبت کافی برای ورود به رشته‌های علوم پایه ندارند؛ علت آن نیز تا حد زیادی روشن است، زیرا آینده شغلی درخشانی پیش روی خود نمی‌بینند و به همین دلیل وارد این رشته‌ها نمی‌شوند.
وی بیان می‌کند: ما در این زمینه با دو مسئله مواجه هستیم؛ نخست اینکه تعداد ورودی‌های رشته‌های علوم پایه پایین است و حتی از اهداف برنامه ششم توسعه نیز عقب مانده‌ایم. مسئله دوم که شاید مهم‌تر باشد، این است که استعدادهای برتر به سمت این رشته‌ها نمی‌آیند.
استعدادهای برتر در گروه علوم تجربی بیشتر به سمت رشته‌هایی مانند پزشکی، دندانپزشکی و داروسازی می‌روند و در گروه ریاضی و فیزیک نیز بیشتر رشته‌های مهندسی، به‌ویژه مهندسی کامپیوتر و برق، مورد استقبال قرار می‌گیرند. در نتیجه، رشته‌های علوم پایه از جذب بخشی از استعدادهای برتر محروم می‌مانند.عسکریان با اشاره به آمار گروه آزمایشی ریاضی و فیزیک ادامه می‌دهد: در سال ۱۳۹۰ حدود ۲۳درصد داوطلبان کنکور در گروه ریاضی و فیزیک بودند، اما این سهم در سال ۱۴۰۰ به حدود ۱۱درصد کاهش پیدا کرد. این روند کاهشی واقعاً یک زنگ خطر است و نشان می‌دهد تعداد داوطلبان گروه ریاضی و فیزیک در حال کاهش است.
چه باید کرد؟
چه باید کرد؛ قائم مقام دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در پاسخ به این پرسش، از ضرورت حمایت دولت می‌گوید و اضافه می‌کند: غرب در گذشته تجربه بی‌توجهی به علوم پایه را داشت و اکنون به این نتیجه رسیده که باید برای توسعه علوم پایه، حتماً از بودجه دولتی استفاده کند. چینی‌ها هم باوجود اینکه به نظر می‌رسد در لبه فناوری ایستاده‌اند، بازهم سرمایه‌گذاری‌های مالی و اجرایی زیادی در حوزه توسعه علوم پایه کرده‌اند و با اینکه محققان بسیاری در چین در حوزه علوم پایه فعالیت می‌کنند، اما این کشور همچنان از محققان علوم پایه از کشورهای دیگر نیز استقبال می‌کند.
رجبعلی برزوئی تأکید می‌کند: راهکارهای ارتقای علوم پایه وجود دارد و قابل اجراست، باید با ایجاد بورسیه‌های علمی و فرصت‌های اشتغال در صنایع، جذابیت علوم پایه را بازسازی کرده و همچنین با معرفی الگوهای موفق این حوزه، دانش‌آموزان را به علوم پایه ترغیب کنیم.
ایجاد بودجه‌های پژوهشی مستقل برای پژوهشگران جوان، تسهیل جذب ایرانیان خارج کشور، ایجاد صندوق ملی حمایت از علوم پایه که بتواند منابع پایداری را در این حوزه تأمین کند، ایجاد زیرساخت‌های ملی پژوهش و تقویت آزمایشگاه‌ها، ایجاد مرکز ملی محاسبات و... از جمله اقدامات اجرایی است که می‌توان در حمایت از علوم پایه انجام داد.
محمود بهمن‌آبادی، عضو هیئت علمی دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف نیز با اشاره به پیام اخیر رهبر معظم انقلاب می‌گوید: مهم‌ترین ظرفیت این پیام این است که علوم‌پایه را به‌عنوان زیربنای پیشرفت به رسمیت شناخته است، این همان مطلبی است که ایشان به‌شدت بر آن تأکید داشتند؛ اینکه باید بدانیم علوم پایه زیربنای پیشرفت هستند و به آن بی‌توجه نباشیم. سال‌ها به این حوزه بی‌توجهی شده و اکنون باید جایگاه آن را به رسمیت بشناسیم.
مسئله اصلی این است این نگاه چگونه باید به سیاست اجرایی تبدیل شود؛ حاکمیت چه کاری باید انجام دهد تا نگاهش به علوم پایه تغییر کند و این تغییر به شکلی عملی درآید. باید شرایطی ایجاد شود تا افرادی که در این حوزه فعالیت کرده‌اند، تغییر رویکرد را به‌طور کامل احساس کنند و متوجه شوند علوم پایه در جایگاه اصلی خود قرار گرفته است.
این رویکرد طبیعتاً می‌تواند به جذب افراد برجسته‌ای منجر شود که اکنون در خارج از کشور حضور دارند و علاقه‌مندند در داخل کشور فعالیت کنند.
اگر به دنبال مرزشکنی علمی هستیم، باید بودجه پایدار، زیرساخت مناسب و فرصت پژوهشی بلندمدت داشته باشیم تا بتوانیم پژوهش‌های پرریسک انجام دهیم. این پژوهش‌های پرریسک هستند که می‌توانند ما را به مرزهای دانش برسانند. بنابراین، باید ارزش علوم پایه را با این معیارها بسنجیم و صرفاً به محصول فوری و نتایج کوتاه‌مدت نگاه نکنیم.