حوزه/ مدیر دانشنامه زن مسلمان با تأکید بر نقش مادران ائمه اطهار(علیهم‌السلام) در انتقال هویت و ارزش‌های اسلامی به نسل‌های بعد، شناخت ابعاد زندگی و سیره این بانوان، به‌ویژه حضرت سمانه مغربیه(سلام‌الله‌علیها)، مادر امام هادی(علیه‌السلام)، را نیازمند پژوهش‌های تاریخی دقیق‌تر دانست.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، دکتر ناهید طیبی، مدیر دانشنامه زن مسلمان، ۲۱مهر در هفدهمین پیش‌نشست همایش بین‌المللی «مادران اهل‌بیت(علیهم‌السلام)» که با محوریت تاریخ و سیره حضرت سمانه مغربیه(سلام‌الله‌علیها)، مادر گرامی امام هادی(علیه‌السلام) در دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد، به تبیین ضرورت پژوهش درباره مادران ائمه اطهار(علیهم‌السلام)، جایگاه تمدنی آنان، وضعیت مطالعات تاریخی در این زمینه و ابعاد شخصیتی و نقش حضرت سمانه مغربیه(سلام‌الله‌علیها) پرداخت.
ضرورت بازخوانی ابعاد کمتر شناخته‌شده زندگی مادران ائمه(علیهم‌السلام)
طیبی با اشاره به ضرورت پژوهش درباره مادران ائمه اطهار(علیهم‌السلام) اظهار داشت: تحقیقات تاریخی می‌توانند به کشف حقیقت یا حل مسئله منجر شوند. بخش‌هایی از تاریخ همچنان تاریک و بخش‌هایی از گذشته نیز ناگفته باقی مانده است. پژوهشگر می‌تواند با بررسی داده‌ها و گزارش‌های موجود و توجه به آنچه در میان سطور منابع تاریخی نهفته است، به کشف ابعاد کمتر شناخته‌شده حقیقت دست یابد.
وی با بیان اینکه حدود ۳۰ سال است درباره مادران ائمه اطهار(علیهم‌السلام) پژوهش می‌کند، افزود: در آغاز این مطالعات، هنگام مراجعه به منابع تاریخی، درباره بسیاری از مادران ائمه(علیهم‌السلام) تنها اطلاعات مختصری، از جمله نام یا عنوان «ام‌ولد»، مشاهده می‌شد و داده‌های موجود درباره شخصیت و زندگی آنان بسیار محدود بود. همین مسئله این پرسش را ایجاد می‌کرد که چرا درباره مادر امام هادی(علیه‌السلام)، مادر امام جواد(علیه‌السلام) و دیگر مادران ائمه(علیهم‌السلام)، به‌ویژه بانوانی که در منابع با عنوان کنیز معرفی شده‌اند، اطلاعات اندکی وجود دارد و این اطلاعات به‌صورت منسجم گردآوری و تحلیل نشده است.
مدیر دانشنامه زن مسلمان ادامه داد: از همان زمان این ضرورت احساس شد که به‌جای اکتفا به اطلاعات مختصر درباره نام و مشخصات این بانوان، داده‌ها و گزارش‌های تاریخی مرتبط با آنان گردآوری و در کنار یکدیگر بررسی شود تا بتوان تصویری روشن‌تر از شخصیت، نقش اجتماعی و جایگاه تاریخی آنان ارائه کرد.
وی با اشاره به اینکه در این رویکرد، هر یک از مادران ائمه(علیهم‌السلام) بخشی از یک منظومه بزرگ‌تر به شمار می‌روند، تصریح کرد: هنگامی که درباره حضرت سمانه مغربیه(سلام‌الله‌علیها) پژوهش می‌کنیم، یک بُعد، شناخت ایشان به‌عنوان مادر امام هادی(علیه‌السلام) است؛ اما در بُعدی دیگر، باید جایگاه ایشان را در مجموعه‌ای از پیوندهای تاریخی و جغرافیایی بررسی کنیم که می‌تواند در شناخت ظرفیت‌های همگرایی در جهان اسلام و جامعه جهانی مؤثر باشد.
طیبی با تأکید بر اینکه جوامع امروز از پراکندگی و واگرایی رنج می‌برند، خاطرنشان کرد: برای فاصله گرفتن از واگرایی و حرکت به سوی همگرایی، باید عوامل پیونددهنده میان ملت‌ها و جوامع را شناخت. بررسی زندگی مادران ائمه(علیهم‌السلام) می‌تواند از این منظر نیز مورد توجه قرار گیرد و ابعاد تازه‌ای از پیوندهای تاریخی و انسانی را آشکار سازد.
جایگاه مادر در تمدن اسلامی و نقش او در انتقال ارزش‌ها
مدیر دانشنامه زن مسلمان با اشاره به جایگاه مادر در تمدن اسلامی بیان کرد: یکی از مهم‌ترین نقش‌های تمدنی مادر، انتقال هویت و ارزش‌ها از یک نسل به نسل‌های بعدی است. البته نقش مادر به این موضوع محدود نمی‌شود و ابعاد دیگری نیز دارد؛ بااین‌حال، انتقال هویت میان نسل‌ها از مهم‌ترین کارکردهای او در شکل‌گیری و تداوم یک تمدن به شمار می‌رود.
وی با بیان اینکه سیره مادران ائمه(علیهم‌السلام) می‌تواند برای زنان و مادران عصر حاضر نیز الگوآفرین باشد، اظهار داشت: برای نمونه، در برخی گزارش‌ها و روایات، حضرت سمانه مغربیه(سلام‌الله‌علیها) با ویژگی‌هایی همچون پاکی و طهارت معرفی شده‌اند. بررسی دقیق این گزارش‌ها می‌تواند به شناخت ابعاد معنوی شخصیت ایشان و تبیین الگوهایی برای زندگی امروز منجر شود. توحیدمحوری و سلوک معنوی از جمله موضوعاتی است که می‌توان با بررسی منابع مرتبط، درباره آن به شناخت بیشتری دست یافت.
طیبی با اشاره به چالش‌های موجود در تبیین جایگاه مادر در جهان معاصر گفت: با پیشرفت فناوری‌های مرتبط با باروری و تولیدمثل، ضرورت بازاندیشی درباره جایگاه مادر و نقش او در جامعه بیش از گذشته احساس می‌شود. در برخی رویکردهای مدرن و قرائت‌های فمینیستی، بر تقویت جایگاه اجتماعی زنان تأکید می‌شود؛ اما گاه این تأکید با تضعیف جایگاه مادری همراه است و چنین القا می‌شود که مادری می‌تواند مانعی برای حضور اجتماعی یا اشتغال زنان باشد.
وی ادامه داد: در مقابل، الگوی سوم زن که از سوی رهبر شهید انقلاب مطرح شده است، بر جمع میان حضور اجتماعی زن و حفظ اولویت‌ها و ویژگی‌های مرتبط با جایگاه او تأکید دارد. از این منظر، نباید میان ایفای نقش مادری و مشارکت اجتماعی زنان تعارضی ذاتی در نظر گرفت.
مدیر دانشنامه زن مسلمان با اشاره به برخی نگرش‌های سنتی نیز اظهار داشت: در برخی دیدگاه‌ها، نقش زن به مادری و فرزندآوری محدود می‌شود؛ درحالی‌که در بحث‌های تمدنی، باید به ابعاد گسترده‌تر نقش مادر در تربیت نسل، انتقال ارزش‌ها و شکل‌گیری پیوندهای اجتماعی نیز توجه کرد.
وی افزود: جمعیت و علم از جمله مؤلفه‌های تمدن‌ساز هستند و همگرایی نیز می‌تواند در این زمینه مورد بررسی قرار گیرد. بنابراین، موضوع فرزندآوری تنها به افزایش آمار جمعیت محدود نیست، بلکه باید نقش مادر در تربیت نسل و مشارکت در شکل‌گیری و تداوم تمدن نیز مورد توجه قرار گیرد.
وضعیت مطالعات تاریخی درباره حضرت سمانه مغربیه(سلام‌الله‌علیها)
طیبی با اشاره به وضعیت پژوهش‌های انجام‌شده درباره مادر امام هادی(علیه‌السلام) تصریح کرد: در بررسی‌های صورت‌گرفته، آثار اختصاصی درباره حضرت سمانه مغربیه(سلام‌الله‌علیها) محدود است و بخشی از اطلاعات موجود نیز بدون تحلیل گسترده تاریخی ارائه شده است. در بسیاری از نوشته‌ها، پس از اشاره‌ای کوتاه به مادر یکی از ائمه(علیهم‌السلام)، بخش عمده مطالب به همسر یا فرزند ایشان اختصاص می‌یابد؛ درحالی‌که خود این بانوان نیز از نظر تاریخی و شخصیتی نیازمند بررسی مستقل هستند.
وی با اشاره به برخی آثار منتشرشده در این زمینه گفت: از جمله پژوهش‌های موجود، مقاله‌ای درباره مادر امام هادی(علیه‌السلام) است که ابتدا در سال ۱۳۹۶ در مجله «زائر» منتشر شد و سپس در سال ۱۴۰۰ در مجله «مبلغان» به چاپ رسید. همچنین کتاب «بانوان اسوه؛ حضرت سمانه، حدیث و نرجس خاتون» از آثار مرتبط با این موضوع است که به قلم بهاءالدین قهرمانی‌نژاد در سال ۱۳۹۰ منتشر شده است.
مدیر دانشنامه زن مسلمان ادامه داد: در سال ۱۳۹۴ نیز کتابی با عنوان «شرح حال و نقش زنان عصر ولادت حضرت مهدی(عج)» تألیف کردم که در آن، ضمن پرداختن به حضرت حدیثه، اشاره‌ای نیز به حضرت سمانه مغربیه(سلام‌الله‌علیها) شده است. افزون بر این، پس از انقلاب اسلامی، آثار متعددی با موضوع مادران ائمه(علیهم‌السلام) و با مخاطب کودک و نوجوان منتشر شده است که از جمله نویسندگان این حوزه می‌توان به ابوالفضل هادی‌منش و محمد مهاجرانی اشاره کرد.
وی با اشاره به بررسی خود درباره روند نگارش آثار مربوط به مادران افزود: بر اساس بررسی‌های انجام‌شده، پیش از سال ۱۴۱۷ قمری، آثار مجموعه‌ای درباره مادران ائمه(علیهم‌السلام) به شکل مورد انتظار در دسترس نبوده است؛ این در حالی است که ابن‌ندیم در کتاب «الفهرست» از آثار متعددی درباره مادران خلفا و دیگر شخصیت‌ها یاد کرده است. این موضوع نشان می‌دهد که نگارش آثاری درباره مادران، در دوره‌هایی از تاریخ، سنتی شناخته‌شده بوده است؛ اما این سنت درباره مادران اهل‌بیت(علیهم‌السلام) به همان میزان گسترش نیافته است.
طیبی با بیان اینکه بخش مهمی از آثار قدیمی درباره مادران به شخصیت‌های مرتبط با حکومت‌ها اختصاص داشته است، اظهار داشت: در منابع تاریخی، اطلاعات فراوانی درباره برخی مادران و همسران خلفای عباسی، از جمله زبیده و خیزران، وجود دارد؛ اما اطلاعات مربوط به مادران اهل‌بیت(علیهم‌السلام) محدودتر است. از این رو، بررسی علل این تفاوت و گردآوری و تحلیل داده‌های پراکنده درباره مادران ائمه(علیهم‌السلام) از ضرورت‌های پژوهشی این حوزه به شمار می‌رود.
وی با اشاره به تأثیر شرایط فکری و فرهنگی هر دوره بر تولید آثار تاریخی افزود: برای نمونه، در عصر صفویه آثاری درباره حضرت نرجس خاتون(سلام‌الله‌علیها) نوشته شده است که از جمله آنها می‌توان به کتاب «نرگسان» اشاره کرد. در این اثر، حدود ۶۵۰ بیت شعر درباره حضرت نرجس خاتون(سلام‌الله‌علیها) آمده است. توجه به چنین آثاری در کنار شرایط فکری و اعتقادی آن دوره، می‌تواند در شناخت زمینه‌های تاریخی توجه به مادران ائمه(علیهم‌السلام) راهگشا باشد.
مدیر دانشنامه زن مسلمان همچنین با اشاره به تفاوت حجم مطالب اختصاص‌یافته به مادران ائمه(علیهم‌السلام) در برخی کتاب‌ها گفت: در بعضی آثار، درباره برخی بانوان مطالب گسترده‌ای ارائه شده، اما درباره حضرت سمانه مغربیه(سلام‌الله‌علیها) تنها چند صفحه یا حتی یک پاراگراف آمده است. این تفاوت نشان می‌دهد که هنوز ظرفیت‌های فراوانی برای بازخوانی منابع، تحلیل داده‌ها و تکمیل مطالعات درباره این شخصیت‌ها وجود دارد.
نام، ویژگی‌های شخصیتی و جایگاه حضرت سمانه مغربیه(سلام‌الله‌علیها)
طیبی در ادامه به بررسی نام‌ها و گزارش‌های تاریخی مربوط به مادر امام هادی(علیه‌السلام) پرداخت و اظهار داشت: برای حضرت سمانه مغربیه(سلام‌الله‌علیها) نام‌ها و عنوان‌های مختلفی در منابع ذکر شده است و مشهورترین نام ایشان «سمانه» است. همچنین در برخی منابع، از عنوان «ام‌ولد» برای ایشان استفاده شده است. تعدد نام‌ها درباره بانوانی که در منابع تاریخی با عنوان کنیز معرفی شده‌اند، لزوماً مسئله‌ای غیرمعمول نیست؛ زیرا تغییر نام کنیزان در آن دوره رواج داشته است.
وی با اشاره به روایات مربوط به خریداری حضرت سمانه(سلام‌الله‌علیها) گفت: در منابع روایی، گزارشی درباره خریداری ایشان به نقل از محمد بن فرج آمده است. بر اساس این گزارش، امام جواد(علیه‌السلام) ویژگی‌های کنیزی را برای خرید توصیف کردند و از محمد بن فرج خواستند با توجه به مشخصات بیان‌شده، ایشان را خریداری کند. در این گزارش، حتی به برخی ویژگی‌های ظاهری و پوشش آن بانو نیز اشاره شده است.
مدیر دانشنامه زن مسلمان با اشاره به روایت دیگری درباره ویژگی‌های شخصیتی حضرت سمانه(سلام‌الله‌علیها) افزود: در روایتی از امام هادی(علیه‌السلام)، درباره مادر ایشان آمده است که «عارفه به حق» بوده و از زنان بهشتی به شمار می‌رفته است. در ادامه این روایت، به مصونیت ایشان از مکر شیطان و آسیب بدخواهان اشاره شده و از حفاظت الهی از ایشان سخن به میان آمده است.
وی ادامه داد: در کتاب «عیون المعجزات» نیز مادر امام هادی(علیه‌السلام) از زنان پاک معرفی شده و نام ایشان، بنا بر گزارش‌های نقل‌شده، سمانه ذکر شده است. در این منابع، از ویژگی‌هایی همچون طهارت و عبادت ایشان سخن گفته شده است. همچنین در کتاب «دلائل الإمامة» گزارش‌هایی درباره این بانو آمده است که بررسی سندی و تاریخی آنها می‌تواند در شناخت دقیق‌تر شخصیت ایشان مؤثر باشد.
طیبی با اشاره به اهمیت بررسی منابع متقدم و متأخر تصریح کرد: در پژوهش درباره حضرت سمانه مغربیه(سلام‌الله‌علیها) باید میان گزارش‌هایی که در منابع قدیمی‌تر آمده‌اند و اطلاعاتی که در آثار متأخر نقل شده‌اند، تمایز قائل شد. برای نمونه، درباره محل دفن ایشان، در برخی منابع متأخر به مدفون بودن ایشان در سامرا و در مجاورت حرم امام هادی(علیه‌السلام) و امام حسن عسکری(علیه‌السلام) اشاره شده است؛ اما در منابع متقدم، گزارش روشنی درباره محل دفن ایشان به دست نیامده است. ازاین‌رو، نمی‌توان درباره محل دفن ایشان با قطعیت اظهارنظر کرد.
وی با اشاره به نقش حضرت سمانه(سلام‌الله‌علیها) در تداوم نسل امام جواد(علیه‌السلام) اظهار داشت: بر اساس گزارش‌های مطرح‌شده در این پژوهش، فرزندان امام جواد(علیه‌السلام) از حضرت سمانه(سلام‌الله‌علیها) بوده‌اند و از جمله آنان می‌توان به امام هادی(علیه‌السلام)، موسی مبرقع و حکیمه اشاره کرد. بررسی این موضوع در کنار سایر گزارش‌های تاریخی، به شناخت جایگاه این بانو در تاریخ خاندان اهل‌بیت(علیهم‌السلام) کمک می‌کند.
مدیر دانشنامه زن مسلمان در پایان با تأکید بر اهمیت توجه به جایگاه مادران اهل‌بیت(علیهم‌السلام) در انتقال نسب و ارزش‌های خانوادگی خاطرنشان کرد: در فرهنگ اسلامی، پیوندهای خاندانی و انتساب به شخصیت‌های بزرگ از اهمیت برخوردار است و مادران در انتقال این پیوندها به نسل‌های بعدی نقش دارند. از این منظر، بررسی زندگی مادران ائمه(علیهم‌السلام) تنها به شناخت شرح حال آنان محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند ابعاد دیگری از انتقال میراث خانوادگی، هویت تاریخی و ارزش‌های معنوی را نیز روشن سازد.
شایان ذکر است؛ این برنامه به همت دفتر خواهران حوزه علمیه خراسان و با همکاری جمعی از نهادهای حوزوی و مذهبی در دانشگاه الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی برگزار شد.