بی بی سی: روسیه پس از آنکه در اکتبر ۲۰۲۵ پایین‌ترین سطح ثبت‌شده آب دریای خزر گزارش شد، بیش از پیش نگران کاهش تراز آب این دریا شده است. کم‌عمق شدن آب‌ها، یکی از کریدورهای حمل‌ونقلی را که به دارایی راهبردی مهمی برای روسیه تبدیل شده، در معرض تهدید قرار داده است.

دریای خزر و کانال کشتیرانی ولگا-خزر، بخش‌های کلیدی «کریدور شمال-جنوب» را تشکیل می‌دهند، مسیر حمل‌ونقلی که روسیه را به خلیج فارس و اقیانوس هند متصل می‌کند.

پس از اعمال تحریم‌ها علیه روسیه در سال ۲۰۲۲، توجه به این مسیر افزایش یافت و با تشدید جنگ اوکراین در دریای سیاه و توقیف کشتی‌های مرتبط با روسیه از سوی کشورهای غربی در دریای بالتیک و مدیترانه، اهمیت آن بیشتر شد.

با این حال، عملیات گسترده لایروبی نتوانست در سال ۲۰۲۶ از به گل نشستن کشتی‌ها در مسیر کشتیرانی ولگا - خزر جلوگیری کند. همزمان با تشدید درگیری‌ها در منطقه، تغییرات اقلیمی نیز در حال تضعیف راه‌حلی است که روسیه برای مقابله با تحریم‌های نفتی غرب و مشکلات فزاینده در زنجیره‌های تأمین خود به آن امید بسته بود.

چرا کاهش سطح آب خزر یک تهدید راهبردی است؟

مقام‌های روسیه آشکارا درباره اهمیت راهبردی دریای خزر سخن گفته‌اند و آن را سپری ضروری در برابر توقیف کشتی‌ها و تحریم‌های تجاری غرب معرفی کرده‌اند.

نیکلای پاتروشف، رئیس هیئت دریایی روسیه، در آوریل ۲۰۲۶، بنا بر نقل روزنامه ایزوستیا نزدیک به کرملین گفت: «کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال-جنوب اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند، چون جایگزینی برای مسیرهای دریایی تحت کنترل غرب فراهم می‌کند. این کریدور قادر است روسیه را به کشورهای دوست متصل کند.»

روزنامه دولتی «روسیسکایا گازتا» نیز در ژوئن نوشت: «تحولات بنیادین در سیاست جهانی، کریدور شمال-جنوب و بخش ولگا-خزر آن را از یک گزینه جایگزین به تنها گزینه تبدیل کرده است.»

پاتروشف در دیداری با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، در آوریل ۲۰۲۶ گفت دست‌کم پنج میلیارد روبل، معادل ۶۱ میلیون دلار، برای بازسازی بندر ماخاچ‌ قلعه اختصاص یافته است.

این سرمایه‌گذاری برنامه‌ریزی‌شده در زیرساخت‌های دریای خزر، در پی آن صورت می‌گیرد که دولت روسیه از سال ۲۰۲۱ تاکنون دست‌کم ۱۸ بندر را از شرکت‌های خصوصی مصادره کرده است؛ اقدامی که بنا بر گزارش وبسایت تحقیقی «پرویکت»، گفته می‌شود با نقش‌آفرینی نیکلای پاتروشف تسهیل شده است.

کاهش سطح آب خزر چه پیامدهای نظامی دارد؟

دریای خزر علاوه بر تجارت، از نظر نظامی نیز برای روسیه اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

در سال ۲۰۲۲، ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهوری اوکراین، مسکو را متهم کرد که از این دریا برای شلیک موشک به اوکراین استفاده می‌کند و از کشورهای ساحلی خواست روسیه را برای توقف این اقدام تحت فشار قرار دهند.

اخیرا نیز شبکه ان‌بی‌سی گزارش داد که کرملین از آب‌های خزر برای انتقال قطعات پهپاد، مهمات و تی‌ان‌تی به ایران استفاده کرده است.

۷ نوامبر، فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) یک گروه ویژه تشکیل داد که مأموریت آن مختل کردن انتقال تدارکات نظامی و آنچه «منابع درآمدی غیرقانونی» ایران خوانده شده، از طریق دریای خزر است.

کرملین هنوز درباره این اقدام اظهارنظر نکرده، اما رسانه‌های روسی از آن انتقاد کرده‌اند.

وبسایت نظامی «تاپ‌وار» در این باره نوشت: «آمریکا اکنون می‌کوشد با استفاده از شیوه‌های سنتی فشار و ارعاب، جای پایی در منطقه خزر برای خود باز کند.»

این رسانه به توافق سال ۲۰۱۸ دریای خزر اشاره کرد که پنج کشور ساحلی آن را امضا کرده‌اند و حضور نظامی خارجی را رد می‌کند.

دریای خزر دیگر از پیامدهای جنگ روسیه و اوکراین در امان نمانده است. در ژوئیه ۲۰۲۶، کی‌یف موجی از حملات را آغاز کرد که زیرساخت‌های نفتی روسیه، چند شناور و حتی یک کشتی باری ایرانی را در دریای خزر هدف قرار داد.

با این حال، در شرایطی که مسیرهای امن دریایی بیش از پیش محدود شده‌اند و حجم تجارت از مسیر خزر افزایش یافته است، به نظر می‌رسد مسکو مصمم به حفظ و تأمین امنیت این کریدور باشد. در همین راستا، شناورهای ناوگان خزر در جریان رزمایش «مرکز» روسیه در اکتبر ۲۰۲۶، مقابله با حملات پهپادی را تمرین کردند.

پاسخ روسیه به نگرانی همسایگان خزر چیست؟

در حالی که میان کشورهای ساحلی خزر درباره نقش اصلی تغییرات اقلیمی در کاهش سطح آب این دریا اتفاق‌نظر نسبی وجود دارد، رویکرد تدافعی روسیه در قبال مدیریت آب رود ولگا، که حدود ۸۰ درصد آب ورودی به خزر را تامین می‌کند، همچنان موجب نارضایتی دیگر کشورهای ساحلی شده است. این کشورها نگران آلودگی، کمبود آب و تخریب زیست‌بوم‌های ساحلی خود هستند.

ولادیمیر پوتین در نشست اخیر محیط‌زیستی خزر که اکتبر گذشته در ترکمنستان برگزار شد، به کاهش آب ورودی رودخانه‌های منتهی به خزر اشاره کرد، اما این مسئله را عمدتاً در چارچوب پیامدهای تغییرات اقلیمی مطرح کرد. او مانند گذشته، نقش عواملی همچون مدیریت مخازن آب، سدسازی و برداشت آب را چندان برجسته نکرد.

در مقابل، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، با صراحت بیشتری به این موضوع پرداخت و گفت کاهش سطح آب دریای خزر «فقط ناشی از تغییرات اقلیمی نیست». او علاوه بر تغییرات آب‌وهوایی، به کاهش آب ورودی رودخانه‌ها و عوامل انسانی نیز به عنوان دلایل این روند اشاره کرد.

دیمیتری کریلوف، رئیس سازمان منابع آب روسیه (روس‌ودرِسورسی)، در سال ۲۰۲۵ به خبرگزاری دولتی ریا نووستی گفت: «مشخص است که ساده‌ترین راه برای توضیح کم‌عمق شدن دریای خزر، انداختن همه تقصیرها بر گردن رود ولگا و نحوه تنظیم مخازن آب است. اما این برداشت درست نیست؛ یا دقیق‌تر بگویم، کاملاً نادرست است.»

راهکارهای روسیه برای کاهش پیامدها چیست؟

با وجود موضع رسمی دولت، برخی رسانه‌های روسی همچنان بر نقش مجموعه‌ای از عوامل، از جمله مدیریت آب رود ولگا، در کاهش سطح آب دریای خزر تأکید می‌کنند.

روزنامه اقتصادی «کومرسانت» در گزارشی در ۱۷ سپتامبر نوشت که «سهم هر یک از عوامل همچنان محل بحث است» و نمی‌توان کم‌عمق شدن خزر را صرفاً با تغییرات اقلیمی توضیح داد.

همزمان، «کدر.مدیا» که در روسیه برچسب «عامل خارجی» دریافت کرده، گزارش داد که تلاش شرکت‌های انرژی برای حفظ سطح بالای آب در اطراف نیروگاه‌های برق‌آبی منطقه، یکی از عوامل مؤثر در این روند است.

این رسانه همچنین به درخواست‌هایی اشاره کرد که خواهان بازگرداندن جریان طبیعی رود ولگا هستند؛ اقدامی که به گفته حامیان آن، می‌تواند به کند شدن روند پسروی آب دریای خزر و مقابله با بیابان‌زایی در استان آستراخان روسیه کمک کند.

روسیه برای مقابله با کاهش سطح آب، عملیات گسترده لایروبی انجام داده است، هرچند این اقدامات همیشه موفق نبوده‌اند.

در ژوئن ۲۰۲۶، وب‌سایت پرمخاطب «گازتا» گزارش داد که به دلیل کم‌عمق بودن آب، ترافیکی متشکل از ۷۵ کشتی در کانال ولگا-خزر ایجاد شده است.

«کامرسانت» نوشت: «برای ازسرگیری رفت‌وآمد، هفت لایروب به‌طور شبانه‌روزی فعالیت کردند.»

همین روزنامه یک سال پیش گزارش داده بود که هزینه سالانه دولت برای عملیات لایروبی از سه میلیارد روبل، معادل ۳۶ میلیون دلار، فراتر رفته است.

با توجه به اهمیت راهبردی تازه دریای خزر، بعید است این عملیات متوقف شود.

یک پروژه اطلاعات متن‌باز روسی لکه‌های نفتی در دریای خزر را شناسایی کرده است

رسانه‌ها درباره تهدیدهای زیست‌محیطی خزر چه می‌گویند؟

کاهش سطح آب، مهم‌ترین مسئله‌ای است که در پوشش رسانه‌ای روسیه درباره دریای خزر بیشترین توجه را به خود جلب کرده است. با این حال، مشکلات زیست‌محیطی دیگری نیز همچنان حیات این دریا را تهدید می‌کنند؛ از جمله آلودگی‌های نفتی، ورود فاضلاب و روان‌آب‌های کشاورزی که به تخریب اکوسیستم دریایی و افزایش خطرات بهداشتی منجر می‌شوند.

در اکتبر ۲۰۲۶، «روسیسکایا گازتا» گزارش داد که ۷۰ درصد فاضلاب داغستان بدون تصفیه وارد دریا می‌شود.

چندین نشت نفت نیز از سوی پروژه‌های پایش زیست‌محیطی «پروزرچنی میر» و «اکولوگیا ژیزنی» شناسایی شده است.

هزاران فُک در معرض خطر انقراض در سال ۲۰۲۲ به صورت تلف‌شده در سواحل دریای خزر پیدا شدند و در سال ۲۰۲۵ نیز صدها لاشه دیگر به ساحل رانده شد.

وب‌سایت خبری «مسکو تایمز» که در خارج از روسیه فعالیت می‌کند، ادعای پژوهشگران روس مبنی بر اینکه فک‌ها به «دلایل طبیعی» مرده‌اند را با نگرانی کارشناسان خارجی درباره آلودگی محیط زیست مقایسه کرد.

رسانه‌های محلی در مناطق ساحلی داغستان، آستراخان و قالموقستان گاه‌وبیگاه گزارش‌هایی درباره سطح آب دریا، کاهش جمعیت ماهی‌ها، محدودیت‌های صید یا طرح‌های محلی پاک‌سازی منتشر می‌کنند.

در ژوئیه ۲۰۲۶، «کدر» گزارشی مفصل منتشر کرد درباره این‌که مشکلات زیست‌محیطی چه تاثیر منفی‌ بر ساکنان مناطق ساحلی دریای خزر، به‌ویژه ماهیگیران، گذاشته است.

با وجود نگرانی‌های آشکار و نبود راه‌حلی روشن، برخی دانشمندان روس همچنان دیدگاهی نسبتاً خوش‌بینانه دارند.

مارینا کریلنکو، پژوهشگر روس، در ژوئن ۲۰۲۶ به نقل از گزارش وبسایت «لنتا» گفت: «هنوز نمی‌توان زمان آغاز دوباره افزایش سطح آب را پیش‌بینی کرد، اما این اتفاق ممکن است عملاً در هر لحظه رخ دهد.»

همچنین میخائیل بولگوف، پژوهشگر روس، به خبرگزاری «ریا نووستی» گفت: «ما انتظار داریم در سال‌های آینده سطح آب تثبیت شود.»

هر دو پژوهشگر در توضیح دیدگاه خود به نوسانات تاریخی سطح آب دریای خزر استناد کرده‌اند؛ در حالی که در اظهاراتشان اشاره چندانی به نقش تغییرات اقلیمی دیده نمی‌شود.