گاهی در صف جایگاه‌های سوخت، رفتارهایی می‌بینیم که بیش از هر آمار و گزارشی، حال‌وهوای جامعه را در مواجهه با مسئله بنزین نشان می‌دهد؛ کسانی که حاضرند برای حتی ۵ لیتر بنزین بیشتر، دقایقی طولانی در صف بمانند و باک یا ظرف ذخیره‌شان را پر کنند. از سویی دیگر، رانندگانی نیز هستند که اگر سهمیه ماهیانه‌شان را مصرف کنند بازهم از ذخیره آزاد کارت خود استفاده می‌کنند و دنبال کارت اضطراری جایگاه نیستند، فرهنگی که در برخی از افراد درونی شده و به خود اجازه نمی‌دهند تا زمانی که ظرفیت کارت خودشان را به اتمام نرساندند از کارت اضطراری استفاده کنند. البته این تفاوت رفتارها فقط به میزان نیاز یا توان مالی افراد برنمی‌گردد؛ پشت آن می‌توان نگرانی از آینده، برداشت‌های متفاوت از وضعیت سوخت و مهم‌تر از همه، میزان اعتماد مردم به آنچه درباره بنزین گفته می‌شود را متصور شد. حال افزون بر پیامدهای اقتصادی وضعیت بنزین، پرسش اینجاست که چرا بنزین برای عده‌ای کالایی است که باید پیش از گران‌تر شدن یا کمیاب شدن ذخیره‌اش کرد و برای عده‌ای دیگر، موضوعی نیست که بخواهند فراتر از نیاز روزمره درباره‌اش نگران باشند؟
مدیرعامل خانه هم‌افزایی انرژی و آب در گفت‌وگو با طوس در این خصوص با بیان اینکه در زمینه ناترازی بنزین، درواقع با سه نوع ناترازی همزمان مواجه هستیم، گفت: نخست، ناترازی فیزیکی است که به فاصله میان تولید و مصرف مربوط می‌شود. مسئولان شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی اعلام کرده بودند در برخی روزهای اوج تابستان امسال، مصرف بنزین به ۱۴۴میلیون لیتر رسید، در حالی که تولید داخل حدود ۱۲۰میلیون لیتر بود.
محمدرضا فلفلانی با اشاره به اینکه ناترازی دوم، اقتصادی است، افزود: این ناترازی به فاصله میان قیمت فروش بنزین به مردم و هزینه واقعی تأمین آن برای کشور مرتبط می‌شود که هم فرایند استخراج و پالایش نفت و تولید بنزین و هم واردات برای جبران کسری را شامل می‌شود. داده‌هایی که در مقطعی بدست آوردیم، نشان می‌داد قیمت بنزین وارداتی حتی در برخی مواقع به حدود ۷۰ سنت و بیش از یک دلار برای هر لیتر رسیده است. این اختلاف هزینه، به کسری بودجه دامن می‌زند و می‌تواند درنهایت موجب افزایش تورم شود.
وی ادامه داد: اما به اعتقاد من، ناترازی سومی نیز وجود دارد که برای موضوع فرهنگ‌سازی اهمیت بیشتری دارد؛ ناترازی اعتماد. این ناترازی از شکاف میان آنچه مسئولان بیان کرده و آنچه مردم در زندگی روزمره تجربه می‌کنند، شکل گرفته است. این فاصله به کاهش اعتماد عمومی منجر شده و هرگونه تلاش برای فرهنگ‌سازی را با مقاومت مواجه می‌کند. این نوع ناترازی با تیزر، تبلیغات و نصب بنر برطرف نمی‌شود؛ بلکه به ابزارها، ساختارها، سازوکارها و فرایندهای جدید نیاز دارد.

عنصر پررنگ خشم

این کارشناس انرژی به پایشی که در شبکه‌های اجتماعی، انجام داده اشاره کرد و گفت: عواطف و احساسات مردم را در پست‌های مرتبط با بنزین در بسترهایی مانند ایکس، اینستاگرام، تلگرام و پیام‌رسان بله بررسی کردیم. نتیجه نشان داد عواطف منفی در میان مردم بسیار بالاست به‌ویژه عنصر خشم که در گفت‌وگوهای مرتبط با بنزین، پررنگ است.
فلفلانی با بیان اینکه این خشم لزوماً پیامی درباره قیمت نیست، افزود: این خشم بیشتر به مسئله انصاف و احترام متقابلی مربوط می‌شود که شهروندان انتظار دارند در نظام حکمرانی رعایت شود. سه الگوی ارتباطی مهم در تشدید این خشم نقش دارند. نخست، پیام‌های متناقض مسئولان است. برای مثال، طرحی آزمایشی در یک استان اعلام و چند ساعت بعد متوقف می‌شود، سپس مقام دیگری از نرخ جدیدی خبر می‌دهد و مقام دیگری همان نرخ را منتفی اعلام می‌کند. در اقتصاد رفتاری، هنگامی که مردم با پیام‌های متناقض مواجه می‌شوند، معمولاً بدترین سناریو را باور می‌کنند. بنابراین، نباید انتظار داشت مردم از میان پیام‌های متناقض، پیام مثبت را بپذیرند. هرچه تناقض در اطلاع‌رسانی بیشتر شود، احتمال باور کردن سناریوهای منفی افزایش می‌یابد. روابط عمومی‌ها و سخنگوهای دولت باید به این مسئله توجه جدی داشته باشند.
وی با بیان اینکه دومین الگوی مخرب، مقصر نشان دادن مصرف‌کننده است، ادامه داد: برای مثال، فردی را در نظر بگیرید که در شهری با حمل‌ونقل عمومی نامناسب، ناچار است هر روز با خودرویی پرمصرف مسافت طولانی میان خانه و محل کار را طی کند. وقتی چنین فردی پیام‌هایی درباره مقصر بودن مصرف‌کنندگان می‌شنود، احساس می‌کند بار خطاهای دیگران نیز بر دوش او گذاشته شده است. اگر فاصله محل زندگی تا محل کار طولانی است، مسئولیت این وضعیت فقط متوجه شهروند نیست. دولت، مجلس و سیاست‌گذاران نیز در شکل‌گیری این شرایط نقش دارند. پرداخت یارانه و برهم خوردن تعادل قیمت‌های نسبی، بر الگوهای زندگی و رفتار مردم تأثیر می‌گذارد. بنابراین، نمی‌توان تمام مسئولیت الگوهای مصرف را متوجه شهروندان کرد؛ چراکه بخشی از این رفتارها نتیجه سیاست‌گذاری‌های نادرست است.
مدیرعامل خانه هم‌افزایی انرژی و آب سومین الگوی مخرب را مقایسه‌های یک‌طرفه دانسته و خاطرنشان کرد: دولت اعلام می‌کند هر لیتر بنزین برای کشور چند ده هزار تومان هزینه دارد، اما مردم این رقم را با حقوق و درآمد خود مقایسه می‌کنند و ممکن است توجهی به قیمت جهانی نداشته باشند. پیام‌های یک‌طرفه دولت و مقایسه‌هایی که در فضای عمومی شکل می‌گیرد، به تشدید احساس خشم و بی‌اعتمادی منجر می‌شود. وقتی به مردم گفته می‌شود اسراف می‌کنند یا الگوی زندگی نامتعارفی دارند، ممکن است همین پیام در ناخودآگاه آن‌ها، رفتار مورد انتقاد را عادی جلوه دهد و قبح آن را از بین ببرد.

و اما راهکار؟

فلفلانی با اشاره به راهکار اجرایی در این زمینه گفت: درواقع به جای سرزنش مردم، بازخورد اقدامات و میزان صرفه‌جویی‌شان به‌صورت مستند باید به آن‌ها ارائه شود. برای مثال، پس از تغییر نرخ بنزین در شهریورماه، برخی مسئولان از کاهش تقاضا خبر دادند، می‌توان این کاهش را نتیجه همراهی مردم دانست و از شهروندان قدردانی کرد.
در حوزه برق نیز شرکت‌های توزیع می‌توانند میزان صرفه‌جویی مردم در تابستان را با ارائه آمار اعلام کنند. چنین ارتباطی که در آن عملکرد مردم به‌صورت کمی و قابل سنجش بازتاب داده شود، به تقویت فرهنگ صرفه‌جویی کمک می‌کند. فرهنگ‌سازی را نمی‌توان صرفاً با همان الگوی کمپین‌های تبلیغاتی برای فروش محصولات پیش برد.
وی معتقد است فرهنگ‌سازی در زمینه بنزین و مبتنی بر مردم باید بر چهار ستون استوار باشد. ستون نخست امکان است. وقتی سیاست‌گذار مردم را به صرفه‌جویی دعوت می‌کند، باید امکان جایگزین را نیز فراهم کند. برای مثال، مشخص کند برای ارتقای حمل‌ونقل عمومی چه برنامه‌ای دارد، چه بودجه‌ای اختصاص می‌دهد، در حوزه حمل‌ونقل ریلی چه اقداماتی انجام می‌دهد و چه راهکارهایی مانند دورکاری را در نظر گرفته است. فرهنگ‌سازی زمانی مؤثر است که مردم امکان عملی تغییر رفتار را داشته باشند.
به گفته فلفلانی ستون دوم انصاف است به این معنی که مردم باید ببینند منابع به‌صورت عادلانه توزیع می‌شود. در حوزه بنزین و یارانه‌های انرژی، بارها درباره رانت برخی مجموعه‌های فولادی و پتروشیمی از محل یارانه انرژی و همچنین قاچاق سوخت صحبت می‌شود. فارغ از اینکه سوخت قاچاق‌شده عمدتاً گازوئیل است، نه بنزین، چنین اخباری احساس بی‌عدالتی را در جامعه تقویت می‌کند. دولت باید اقدامات خود برای مقابله با قاچاق و برقراری عدالت را با شفافیت و ارائه داده‌های قابل راستی‌آزمایی اطلاع‌رسانی کند.
وی با بیان اینکه ستون سوم آگاهی است، گفت: مردم باید بدانند وضعیت موجود چیست و صرفه‌جویی آن‌ها چه نتیجه‌ای داشته است. باید مشخص شود چه میزان صرفه‌جویی صورت گرفته، منابع حاصل از آن کجا سرمایه‌گذاری شده و آیا این منابع برای ارتقای حمل‌ونقل عمومی یا بخش‌های دیگر به کار رفته است. مردم باید نتیجه مشارکت خود را ببینند.
کارشناس انرژی با اشاره به اینکه پیام‌های مسئولان باید صادقانه و سیاست‌گذاری دولت قابل پیش‌بینی باشد، این موضوع را به عنوان ستون چهارم این فرهنگ‌سازی مطرح کرده و افزود: پیام‌های متناقض موجب می‌شود مردم نتوانند سیاست‌های دولت را پیش‌بینی کنند و همین مسئله حلقه اعتماد را تضعیف می‌کند. در کنار این چهار ستون، باید از ادبیات مقصریابی نیز فاصله گرفت. اینکه مردم یا صنایع را مقصر وضعیت موجود معرفی کنیم، ما را به راه‌حل نمی‌رساند. ابتدا باید مشخص شود اهرم‌های تصمیم‌گیری در اختیار چه کسانی است. بخش مهمی از این اهرم‌ها در اختیار دولت از طریق سیاست‌گذاری و مجلس از طریق قانون‌گذاری قرار دارد. برای نمونه، براساس گزارشی از ستاد نوسازی ناوگان، حدود ۱۴میلیون خودرو و موتورسیکلت فرسوده در کشور وجود دارد که نزدیک به ۴۰درصد مصرف روزانه بنزین را به خود اختصاص می‌دهند. آیا فرسودگی ناوگان، کیفیت خودروهای داخلی و کمبود حمل‌ونقل عمومی انتخاب مردم بوده است؟ طبیعتاً خیر. این شرایط حاصل سیاست‌گذاری‌هایی است که باید مسئولیت آن‌ها نیز پذیرفته شود. بنابراین، درست نیست نوک پیکان اتهام را به سمت مردم بگیریم.
فلفلانی در تشریح این موضوع تأکید کرد: مدیرعامل شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی اعلام کرده بود اگر هر خانوار روزانه فقط یک لیتر کمتر بنزین مصرف کند، ۲۰میلیون لیتر صرفه‌جویی خواهد شد و شکاف میان تولید و مصرف، که تقریباً همین میزان است، از بین می‌رود. پس از طرح این موضوع، مردم تا حدی همراهی کردند و در آمارهای منتشرشده نیز به بهبود شرایط مصرف اشاره شد. این همراهی باید به اطلاع مردم برسد و از آن‌ها قدردانی شود. ادبیات سرزنش باید جای خود را به ادبیات قدردانی بدهد.
وی با اشاره به ظرفیت اجتماعات مردمی در محلات برای فرهنگ‌سازی حوزه انرژی و بنزین گفت: این اجتماعات می‌توانند با تدوین میثاق‌نامه‌هایی برای کاهش مصرف سوخت و بهینه‌سازی مصرف انرژی در خانه‌ها، در اصلاح الگوی مصرف مشارکت کنند.
این کارشناس انرژی بابیان اینکه یکی دیگر از نشانه‌های بی‌اعتمادی، تمایل مردم به ذخیره‌سازی بنزین است، افزود: اینکه چرا چنین تمایلی وجود دارد، می‌تواند به این واقعیت مربوط باشد که مردم بدترین سناریو را باور می‌کنند. برای مثال، به‌تازگی مسئولان از افزایش تولید بنزین به دلیل تلاش‌های وزارت نفت خبر داده‌اند، اما این موضوع پرسش‌هایی در ذهن مردم ایجاد می‌کند: این افزایش تولید به چه قیمتی اتفاق افتاده است؟ آیا برای افزایش تولید، اکتان بنزین تضعیف شده یا آلودگی هوا بیشتر شده است؟ اساساً میزان افزایش تولید چقدر بوده و اگر امکان افزایش تولید طی چند ماه وجود داشته، چرا پیش‌تر این اتفاق نیفتاده بود تا امکان صادرات بنزین و کسب درآمد ارزی فراهم شود؟
به گفته فلفلانی، این پرسش‌ها ممکن است مستقیماً مطرح نشوند، اما در ذهن مردم شکل می‌گیرند. از طرف دیگر، مردم گزارش‌هایی درباره نامناسب بودن کیفیت بنزین و افزایش خرابی موتور خودروها می‌شنوند و نمونه‌هایی از این مشکلات را در اطراف خود می‌بینند. در چنین شرایطی، وقتی مسئول دولتی گزارشی از عملکرد دستگاه خود ارائه می‌کند و صرفاً به بیان دستاوردها می‌پردازد، ممکن است ناخواسته به بی‌اعتمادی دامن بزند؛ زیرا مردم بلافاصله این پرسش را مطرح می‌کنند که اگر امکان افزایش تولید وجود داشته، چرا پیش از این انجام نشده است؟