مدیرمسئول و سردبیر کتاب‌مجله «آورد»، این مجموعه را تلاشی برای پیوند روزنامه‌نگاری اندیشه با مسائل واقعی جامعه است که با محوریت روایت پیشرفت و مقاومت ایران معاصر به چاپ می‌رسد.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: فناوری تنها حاصل دانش فنی و تولید یک محصول نیست؛ هر دستاورد فناورانه، ریشه در مجموعه‌ای از تجربه‌های تاریخی، اندیشه‌ها و تحولات فرهنگی دارد. شناخت این مسیر، کمک می‌کند پیشرفت را نه صرفاً در نتیجه نهایی، بلکه در بستر شکل‌گیری و تلاش‌های منتهی به آن ببینیم. کتاب‌مجله «آورد» در نخستین شماره خود با انتخاب موضوع «موشک ایرانی»، تلاش کرده روایتی متفاوت از یکی از دستاوردهای فناورانه ایران ارائه دهد؛ روایتی که از دریچه تاریخ، اندیشه، هنر و تجربه‌های انسانی به صنعت موشکی می‌پردازد. این اثر با مشارکت بیش از ۳۰ نویسنده، پژوهشگر و هنرمند و در پنج بخش محتوایی منتشر شده و می‌کوشد پیوند میان فناوری، فرهنگ و هویت ایرانی را به تصویر بکشد.
در همین راستا، با امیر سعادتی، مدیرمسئول و سردبیر کتاب‌مجله «آورد»، درباره ایده شکل‌گیری این مجموعه، رویکرد محتوایی آن و چرایی انتخاب موضوع «موشک ایرانی» برای نخستین شماره به گفت‌وگو پرداختیم.
* ایده اولیه انتشار این کتاب‌مجلّه از کجا شکل گرفت؟ با توجه به اینکه این شماره، نخستین شماره است و به موضوع فنون ایرانی و به‌طور خاص به «موشک ایرانی» می‌پردازد، لطفاً درباره ایده و هدف اصلی انتشار آن توضیح دهید. همچنین نام کتاب‌مجله بر چه اساسی انتخاب شده و چه نسبتی با رویکرد و محتوای آن دارد؟
ایده اولیه این کار در کارگروه روزنامه‌نگاری اندیشه پژوهشکده باقرالعلوم قم، به‌عنوان بازوی پژوهشی سازمان تبلیغات اسلامی، شکل گرفت. در این کارگروه به این جمع‌بندی رسیدیم که به‌جای آنکه صرفاً درباره ژورنالیسم اندیشه بحث نظری کنیم، به تولید نمونه‌های عینی بپردازیم؛ یعنی به‌جای پرداختن صرف به چیستی و مباحث ذهنی درباره این نوع از روزنامه‌نگاری، نمونه‌هایی تازه و قابل‌ارزیابی در فضای روزنامه‌نگاری اندیشه تولید کنیم.
موضوعی که ما را به این سمت هدایت کرد، چندبعدی و پیچیده بودن مسائل جامعه است. مسائل اجتماعی معمولاً تک‌بعدی نیستند و برای شناخت و تحلیل آن‌ها باید از حوزه‌های مختلف علمی کمک گرفت. برای مثال، «ورزش قهرمانی» را نمی‌توان صرفاً از منظر ورزشی بررسی کرد؛ این موضوع ابعاد سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و حتی «دیپلماسی فرهنگی» دارد. بااین‌حال، نهاد علم ما، چه در حوزه‌های علمیه و چه در دانشگاه‌ها، اغلب به شکل جزیره‌ای و در قالب رشته‌ها و گروه‌های تخصصی فعالیت می‌کند. در این میان، شکافی میان مسائل واقعی جامعه و ظرفیت‌های علمی برای پاسخ‌گویی به آن‌ها وجود دارد.
برداشت من این است که ژورنالیسم اندیشه می‌تواند نقش یک حلقه واسط یا جعبه‌تقسیم را میان مسائل جامعه و نهاد علم، یعنی حوزه و دانشگاه، ایفا کند؛ به این معنا که مسائل را از سطح عمومی به فضای علمی منتقل کند و زمینه بهره‌گیری از دیدگاه‌های مختلف برای فهم و حل آن‌ها را فراهم آورد. بر همین اساس، در این کارگروه تصمیم گرفتیم به‌جای توقف در بحث‌های نظری، نمونه‌هایی از این رویکرد را در موضوعات مشخص تولید کنیم. حدود یکی دو سال روی ایده‌های مختلف پژوهش کردیم و درنهایت به چند محور رسیدیم؛ ازجمله «تاریخ اجتماعی ایران معاصر» و یا «مطالعات فرهنگی و اجتماعی اشیاء» و همچنین حوزه «فنون ایرانی». در ادامه، با توجه به شرایط و درگیری کشور با مسئله جنگ، مسیر کار به سمت موضوع فنون ایرانی با تمرکز بر فنون نظامی و روایت جنگ سوق پیدا کرد.
نام اولیه این مجموعه «برهه» بود؛ چراکه ابتدا قصد داشتیم در حوزه روایت تاریخ اجتماعی معاصر روی یک مقطع خاص تاریخی تمرکز کنیم. برای مثال، تمرکز بر برهه «نوروز ۱۳۵۸» برای درآوردن نسبت انقلاب اسلامی و ایران خیلی الهام‌بخش است؛ اما با تغییر جهت پروژه و تمرکز بر جنگ و «روایت مقاومت و پیشرفت»، نام آن را به «آورد» تغییر دادیم. این نام چند معنا را در خود جمع کرده است: از یک سو به معنای میدان نبرد و رویارویی است و از سوی دیگر، با مفاهیمی مانند دستاورد و رهاورد ارتباط دارد؛ بنابراین هم وجه مقاومت و درگیری را تداعی می‌کند و هم به پیشرفت و نتایج حاصل از آن اشاره دارد. این دو وجه با رویکرد اصلی مجموعه، یعنی روایت مقاومت و پیشرفت ایران معاصر، تناسب دارد.
در نخستین شماره، تصمیم گرفتیم ایده اولیه خود درباره فنون را با تمرکز بر فنون نظامی دنبال کنیم؛ موضوعی که با توجه به شرایط جنگی، اهمیت و ضرورت بیشتری پیدا کرده بود. از نظر قالب نیز به ایده‌ای رسیدیم که نام آن را «کتاب‌مجله» گذاشتیم؛ قالبی که تلاش می‌کند ویژگی‌های مثبت کتاب و مجله را در کنار یکدیگر قرار دهد. با توجه به افزایش هزینه کاغذ، کاهش تیراژ مطبوعات چاپی و گسترش رسانه‌های دیجیتال، به این فکر کردیم که هر قالب رسانه‌ای از جنس کاغذ برای حفظ کارکرد خود باید به قالبی تحلیلی‌تر و عمیق‌تر نزدیک شود. روزنامه‌ها امروز نسبت به گذشته بیشتر به سمت تحلیل و ویژگی‌های مجله حرکت کرده‌اند؛ چراکه در رقابت با رسانه‌های دیجیتال، دیگر نمی‌توانند صرفاً بر سرعت انتشار خبر و محتوا تکیه کنند. مجله نیز می‌تواند با نزدیک شدن به قالب کتاب، عمق و ماندگاری بیشتری به محتوا بدهد. بر همین اساس، قالب کتاب‌مجله را انتخاب کردیم تا ضمن حفظ جذابیت و تنوع مجله‌ای، امکان پرداخت پژوهشی و تفصیلی به موضوعی واحد شبیه به یک کتاب را نیز فراهم کرده باشیم.
در مجموع، «آورد» تلاشی برای پیوند روزنامه‌نگاری اندیشه با مسائل واقعی جامعه است؛ مجموعه‌ای با محوریت روایت پیشرفت و مقاومت ایران معاصر که در شماره نخست، این رویکرد را از دریچه فنون نظامی و موشک ایرانی دنبال می‌کند. در دیدگاه ما این کار تلاش و ایده جدیدی برای تولد «علوم انسانی پیشرفت» است.
* آیا شرایط جنگی کشور، در اولویت قراردادن فنون نظامی برای شما تأثیر داشت؟ چه شد که به‌عنوان موضوع نخستین شماره کتاب‌مجله به سراغ «موشک ایرانی» رفتید؟
ما چندین پرونده در حوزه فنون سخت و تکنولوژیک ایرانی و یا فنون نرم یا فرهنگی و اجتماعی ایرانی را روی میز داشته و داریم. مثلاً روی فوتبال ایرانی و امکان بازخوانی مفهوم پهلوانی در ورزش قهرمانی کار کرده‌ایم اما ارائه خروجی آن را در اولویت‌های بعدی قرار دادیم. برای مثال، در بحث فوتبال تلاش می‌کنیم ایده پهلوانی موجود در سنت کشتی ایرانی را به فوتبال مدرن پیوند بزنیم و از این زاویه به مسئله فوتبال ایرانی و امکان پهلوانی ورود کنیم.
برای تولید هر پرونده، یک تیم پژوهشی تشکیل می‌دهیم که متون و منابع موجود به زبان فارسی و حتی منابع و تولیدات خارج از کشور را رصد می‌کند. البته کار ما صرفاً گردآوری مطالب موجود نیست و بخش مهمی از آن به ایده‌پردازی و تولید فکر جدید اختصاص دارد. برای نمونه، در موضوع «موشک ایرانی» حدود ۹۰ ایده مختلف داشتیم که از میان آن‌ها، تولید ۵۰ ایده را کلید زدیم و ۳۵ مطلب از میان آن‌ها به حدنصاب کیفی مدنظر ما رسید که در شماره اول کتاب‌مجله می‌توانید بخوانید.
همان‌طور که در سرمقاله هم توضیح داده‌ام، مفاهیمی که در «آورد» دنبال می‌کنیم، هرکدام نیازمند تعریف و بازخوانی هستند؛ ازجمله اینکه منظورمان از فنون چیست، چه ویژگی‌ای به آن‌ها هویت ایرانی می‌دهد و چرا باید آن‌ها را در قالب روایت بررسی کنیم. به همین دلیل، تلاش کرده‌ایم مطالب صرفاً شکل گزارشی و توصیفی نداشته باشند، بلکه با رویکردی روایی و داستان‌محور ارائه شوند. ازاین‌جهت، شیوه کار ما به کتاب نزدیک است و درعین‌حال، قالب و تنوع مجله را حفظ می‌کند.
این رویکرد باعث شده است که هر شماره به پرونده‌ای پژوهشی تبدیل شود که از حدود ۳۵ تا ۴۰ قطعه تشکیل شده و نزدیک به ۳۰ تا ۴۰ نفر در تولید آن مشارکت دارند. این مشارکت نیز صرفاً به معنای دریافت یک متن آماده نیست؛ بلکه مطالب در جریان گفت‌وگو، ایده‌پردازی و رفت‌وبرگشت میان اعضای تیم شکل می‌گیرند. مجوز کار ما دوفصلنامه است و تولید و به ثمر رسیدن هر پرونده معمولاً بین شش ماه تا یک سال زمان می‌برد.
در مجموعه «آورد» به این ایده رسیدیم که برای ارتباط با نسل جدید، باید نقطه شروع را تغییر دهیم. نسل امروز را می‌توان نسلی تمدنی دانست؛ نسلی که اجدادش در صد سال یا حتی صدوپنجاه سال اخیر، تحولات متعددی را در ساختار سیاسی و اجتماعی ایران تجربه کرده و اکنون با پرسش‌هایی درباره دستاوردهای این تحولات روبه‌روست
در این مسیر، گاهی موضوعات مطرح‌شده در مجله به ایده‌های تازه‌ای برای تولید آثار دیگر، ازجمله تابلوی نقاشی، داستان کوتاه و حتی فیلم‌نامه، منجر شده‌اند. بنابراین برای ما هر پرونده با انتشار کتاب‌مجله به پایان نمی‌رسد، بلکه موضوعی باز است که می‌توان آن را در قالب‌های مختلف ادامه داد و درباره‌اش بحث و گفت‌وگو ایجاد کرد.
«آورد» به‌صورت دو فصلنامه منتشر می‌شود و برنامه ما تولید دو شماره در سال است. بااین‌حال، فعالیت تیم فقط به تولید این دو شماره محدود نمی‌شود؛ برای معرفی و ترویج محتوای آن‌ها، با رسانه‌ها گفت‌وگو می‌کنیم، کلیپ تولید می‌کنیم و در فضای مجازی زمینه طرح دوباره ایده‌ها و شکل‌گیری بحث‌های تازه را فراهم می‌کنیم. درواقع، ما سالانه دو کتاب با قالب و طراحی مجله‌ای و به‌صورت جمع‌نویسی تولید می‌کنیم، اما تلاش داریم جریان فکری و رسانه‌ای پیرامون موضوعات آن‌ها در طول سال ادامه داشته باشد.
* در این شماره با نام نویسندگان و افراد مختلفی مواجهیم که در تولید مطالب مشارکت داشته‌اند. آیا این افراد قرار است در شماره‌های بعدی مجله نیز حضور داشته باشند و همکاری‌شان ادامه‌دار باشد، یا مشارکت آن‌ها صرفاً به همین شماره و روایت‌ها و موضوعات مطرح‌شده در آن محدود می‌شود؟
ما یک تیم ثابت چهارنفره داریم، اما در کنار آن، متناسب با موضوع هر شماره، از نویسندگان و صاحب‌نظران دیگری هم دعوت به همکاری می‌کنیم. تلاشمان این است که در انتخاب افراد، گرفتار جهت‌گیری‌های خاص گروهی نشویم. ازآنجاکه موضوع اصلی ما «فنون ایرانی» و «روایت مقاومت و پیشرفت ایران معاصر» است، معیارمان بیش از هر چیز ایرانی بودن، دغدغه ملی داشتن و صاحب‌نظر بودن در حوزه مربوطه است. برای مثال، از میان ۴۰ نفری که در تولید مطالب شماره اول مشارکت داشته‌اند، حدود ۱۰ تا ۱۵ نفر در شماره دوم و سومی که در حال تولید است همکاری داشته‌اند؛ افرادی که معمولاً از رشته‌ها و حوزه‌های تخصصی مختلف هنر، ادبیات و علوم انسانی می‌آیند. در هر شماره نیز متناسب با موضوع، ۱۰ تا ۱۵ نفر به این جمع اضافه می‌شوند و به‌این‌ترتیب، دایره نویسندگان ما به‌تدریج گسترده‌تر می‌شود. تاکنون افرادی از شهرهای تهران، قم، اهواز، مشهد، تبریز، کاشان، کازرون، رشت، بوشهر و ... با ما همکاری داشته‌اند. بنابراین فعالیت ما به یک شهر یا مجموعه محدود نیست و تلاش می‌کنیم با توجه به محور اصلی هر شماره، از ظرفیت‌های فکری و تخصصی افراد در نقاط مختلف کشور استفاده کنیم.
* شما در توضیحاتتان به تفاوت رویکرد «آورد» با روزنامه‌نگاری اندیشه رایج اشاره کردید و گفتید به‌جای شروع از مباحث انتزاعی و نظری، از نمودهای عینی تمدن ایرانی آغاز می‌کنید. این تغییر نقطه شروع با چه هدفی انجام‌شده و چطور می‌تواند به برقراری ارتباط مؤثرتر با نسل جدید کمک کند؟
به نظر من، روزنامه‌نگاری اندیشه‌ای که امروز بیشتر با آن مواجهیم، به‌اشتباه عمدتاً از لایه‌های ذهنی و نظری آغاز می‌شود. اگر برای تمدن سه لایه در نظر بگیریم، می‌توانیم از یک هسته سخت یا ریشه سخن بگوییم که همان فکر، فلسفه و اندیشه است؛ لایه‌ای عمیق و پنهان که زایش ایده‌ها از آنجا آغاز می‌شود. لایه بعدی، فرهنگ و تاریخ است که می‌توان آن را به تنه درخت تشبیه کرد؛ بخشی که رشد و تحول آن قابل‌مشاهده است. لایه سوم نیز تمدن است که مانند میوه درخت، حاصل و نمود بیرونی آن دو لایه دیگر به شمار می‌رود. اگر ریشه‌ای وجود نداشته باشد، طبیعتاً میوه‌ای هم شکل نمی‌گیرد.
روزنامه‌نگاری اندیشه متداول معمولاً از همان لایه نخست، یعنی ریشه‌های فکری و نظری، شروع می‌کند و تلاش دارد از آن مسیر به لایه تمدنی برسد؛ اما به نظر می‌رسد در بسیاری از موارد، در همان سطح ذهنی باقی می‌ماند و نمی‌تواند به نمودهای عینی تمدنی دست پیدا کند.
در مجموعه «آورد» به این ایده رسیدیم که برای ارتباط با نسل جدید، باید نقطه شروع را تغییر دهیم. نسل امروز را می‌توان نسلی تمدنی دانست؛ نسلی که اجدادش در صد سال یا حتی صدوپنجاه سال اخیر، تحولات متعددی را در ساختار سیاسی و اجتماعی ایران تجربه کرده و اکنون با پرسش‌هایی درباره دستاوردهای این تحولات روبه‌روست. ما در چهار دهه گذشته ساختار سیاسی کشور را تغییر داده‌ایم و از سوی دیگر، ادعای حرکت به سمت تمدن‌سازی نوین ایرانی و اسلامی داشته‌ایم. نسل جدید می‌پرسد این ایده‌های فکری، از ولایت‌فقیه گرفته تا طرح الگویی مستقل در برابر تمدن غرب، با شعارهایی مانند استقلال، آزادی و عدالت، در عمل چه نتایجی داشته‌اند؟ البته باید منصف بود و تلاش‌ها و دستاوردهایی را که در این مسیر به وجود آمده، نادیده نگرفت؛ اما همچنان این پرسش مطرح است که چرا میان بخشی از نسل جدید و این گفتمان پیوند کافی برقرار نشده است.
به باور من، یکی از دلایل این فاصله، تفاوت تجربه رسانه‌ای و زیست نسل جدید است. این نسل در عصر اینستاگرام، تلگرام، شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های تصویری رشد کرده و بیش از گذشته با نمودهای عینی و ملموس پدیده‌ها ارتباط می‌گیرد. به همین دلیل، ما در تیم «آورد» به این جمع‌بندی رسیدیم که به‌جای آغاز از لایه‌های انتزاعی اندیشه، از لایه تمدنی شروع کنیم؛ یعنی یک موضوع عینی و قابل‌مشاهده را در مرکز توجه قرار دهیم و سپس از طریق آن، مخاطب را به تاریخ، فرهنگ و اندیشه‌های پشتیبان آن برسانیم.
این رویکرد، درواقع پیشنهاد ما برای شکل تازه‌ای از روزنامه‌نگاری اندیشه است. البته هنوز کارهای زیادی برای گسترش آن باید انجام شود، اما برای ما جنبه‌ای گفتمانی دارد و دوست داریم این تجربه در رسانه‌های دیگر نیز تکثیر شود؛ مثلاً در قالب نسخه‌ای ویژه نوجوانان. برای مثال، امیدواریم در مطبوعات و پایگاه‌های خبری، سرویس‌هایی با عنوان «فنون ایرانی» شکل بگیرد و این شیوه پرداخت به موضوعات، در رسانه‌های مختلف موردتوجه باشد.
در بخش تاریخ، به تبارشناسی آن فناوری می‌پردازیم؛ یعنی پیشینه و سیر شکل‌گیری آن را بررسی می‌کنیم. برای مثال، در موضوع شهرهای موشکی، به ارتباط تاریخی این فناوری با قنات‌های ایرانی پرداختیم
بخشی از گفت‌وگوهایی هم که با رسانه‌ها انجام می‌دهیم، با همین هدف صورت می‌گیرد. ما ممکن است شش‌ماه برای تولید یک اثر پژوهشی و محتوایی زمان بگذاریم و پس از انتشار آن نیز چند ماه برای معرفی و ترویجش وقت صرف کنیم. برای نمونه، این مجموعه تاکنون به چاپ پنجم رسیده و پنج هزار نسخه از آن منتشر شده است. همچنین تلاش کرده‌ایم با انتخاب قالب کتاب‌مجله، امکان حضور آن را در قفسه کتابخانه‌ها و کتاب‌فروشی‌ها و فضای عمومی کتاب‌خوانی کشور فراهم کنیم.
مخاطب ما را نمی‌توان صرفاً به یک گروه دانشگاهی محدود کرد. از دانش‌آموز دبیرستانی علاقه‌مند به علم و دانشجو و طلبه سال اولی گرفته تا استادان حوزه و دانشگاه می‌توانند با مطالب آن ارتباط برقرار کنند. ممکن است همه مطالب این اثر برای یک استاد دانشگاه چارچوب نظری تازه‌ای ارائه نکند، اما می‌تواند او را با موضوعات و پرسش‌هایی روبه‌رو کند که از زاویه‌ای متفاوت به آن‌ها نگاه شده است. همچنین در حوزۀ زبان‌آوری و نحوۀ روایی کردن اندیشه کمک‌حال اوست. از طرفی برای مثال، نوجوان علاقه‌مند به فناوری موشکی نیز می‌تواند در این مجموعه با موضوعاتی فراتر از حوزه تخصصی هوافضا و از زاویه هنر و ادبیات و علوم انسانی اما درباره هوافضا مواجه شود.
بنابراین، ما در «آورد» تلاش می‌کنیم از لایه تمدنی وارد یک موضوع شویم؛ موضوعی که نمود عینی و قابل‌مشاهده دارد و می‌تواند مخاطب را جذب کند. سپس در ادامه، لایه‌های تاریخی، فرهنگی، فلسفی و الهیاتی آن را نیز بررسی می‌کنیم. برای مثال، وقتی درباره موشک صحبت می‌کنیم، زیاد به دستاوردهای صنعتی آن نمی‌پردازیم، بلکه می‌کوشیم پشتوانه علوم انسانی، الهیاتی و فکری آن را واکاوی کنیم. درعین‌حال، نگاه انتقادی را هم کنار نمی‌گذاریم؛ ممکن است در حوزه‌هایی مانند صنعت خودرو یا دیگر فناوری‌ها ضعف‌ها و کاستی‌هایی وجود داشته باشد که باید به آن‌ها پرداخت. درواقع، حول یک موضوع محوری، پرونده‌ای شکل می‌دهیم که حدود ۳۰ تا ۴۰ نفر در پنج بخش یا سرویس مختلف در تولید آن مشارکت می‌کنند.
هدف نهایی ما این است که از مسیر موضوعات عینی و تمدنی، نسل جدید را به دل تاریخ و اندیشه ایران ببریم؛ نسلی که شاید انقلاب را تجربه نکرده، امام خمینی(ره) را ندیده و شناختش از تحولات کشور بیشتر از مسیر سال‌های اخیر شکل گرفته است. می‌خواهیم از زاویه فناوری‌ها، دستاوردها و تجربه‌های تمدنی، زمینه آشنایی این نسل را با ریشه‌های فکری و تاریخی آن‌ها فراهم کنیم و در کنار روایت دستاوردها، درباره پشتوانه‌های علوم انسانی و الهیاتی و همچنین کاستی‌ها و پرسش‌های باقی‌مانده نیز گفت‌وگو کنیم.
* آیا پنج بخش اصلی مجله، ازجمله تاریخ، هنر و اندیشه، ساختارهای ثابتی هستند که موضوعات و مطالب مختلف بر اساس آن‌ها دسته‌بندی و منتشر می‌شوند؟
بله، این پنج بخش ثابت هستند. دلیل انتخاب این پنج بخش به این موضوع برمی‌گردد که به نظر ما هر فناوری، پدیده یا ساختار سازمان‌یافته‌ای، چه یک سازمان و چه یک جامعه انسانی و یک ملت، از پنج مقوله قابل‌بررسی است.
در بخش تاریخ، به تبارشناسی آن فناوری می‌پردازیم؛ یعنی پیشینه و سیر شکل‌گیری آن را بررسی می‌کنیم. برای مثال، در موضوع شهرهای موشکی، به ارتباط تاریخی این فناوری با قنات‌های ایرانی پرداختیم. درواقع، با بررسی پیشینه قنات نشان دادیم که ایده شهرهای موشکی را می‌توان در امتداد برخی تجربه‌های تاریخی و بومی ایران بررسی کرد. در مطلب دیگری با عنوان «از منجنیق تا زنبورک»، تاریخ پرتابه‌ها و ابزارهای جنگی ایران را از دوران باستان تا اوایل دوره صفویه بررسی کردیم و به سیر تحول آن‌ها تا رسیدن به فناوری موشکی پرداختیم.
در بخش روایت، تلاش کردیم روایت‌های شخصی نویسندگان را درباره فناوری موشکی گردآوری کنیم
البته رویکرد ما در این مجله، روزنامه‌نگاری علم به معنای متعارف و پوزیتیویستی آن نیست. برای مثال، هدفمان این نیست که سازوکار الکترونیکی یک موشک را توضیح دهیم؛ بلکه دغدغه اصلی ما بررسی ابعاد انسانی، روایی، هنری و ادبیاتی مرتبط با این فناوری است.
در بخش اندیشه، به دنبال شناسایی پشتوانه‌های فکری و نظری فناوری هستیم. برای مثال، در گفت‌وگویی با احمد رهدار، موضوع تاریخ فقه مقاومت و نسبتش با فقه ابزار جنگ را بررسی کردیم. در این گفت‌وگو به این مسئله پرداختیم که در دوره‌های تاریخی، ازجمله دوره صفویه به بعد، چه بحث‌ها و ملاحظات فقهی درباره استفاده از ابزارهای جنگی وجود داشته است. برای نمونه، در نبرد چالدران، استفاده عثمانی‌ها از توپ و پرهیز ایرانیان از به‌کارگیری آن، با برخی ملاحظات فکری و فرهنگی و روحیه پهلوانی و جوانمردی ایرانیان ارتباط داشت. همچنین موضوعاتی مانند استفاده از سلاح هسته‌ای نیز ابعاد فقهی و الهیاتی دارند. بنابراین، در بررسی فناوری به دنبال شناخت ابعاد الهیاتی، انسانی و حتی روان‌شناسی اجتماعی آن هستیم. رویکرد ما در این بخش بیشتر الهیاتی و مردم‌شناختی است.
در بخش هنر نیز آثار هنری را به‌عنوان ماده خام پژوهش در نظر می‌گیریم. بر اساس برخی رویکردهای جدید علوم انسانی، هنر صرفاً یک محصول صنعت فرهنگی نیست، بلکه می‌تواند منبعی برای پژوهش باشد. به همین دلیل، در حوزه موضوعی موشک، آثار داستانی، فیلم‌های سینمایی و مستندها را بررسی کردیم. البته این بررسی با ادعای جامعیت انجام نشده و صرفاً نمونه‌هایی از آثار مرتبط را در بر می‌گیرد.
برای مثال، در گفت‌وگویی با علی‌اصغر عزتی‌پاک به این ایده رسیدیم که فیلم «وصل نیکان» ساخته حاتمی‌کیا، به‌نوعی اهمیت آینده فناوری موشکی را پیش‌بینی کرده است و او نوشتن در این زمینه را برعهده گرفت. همچنین در یادداشتی درباره سریال «وضعیت سفید»، به روایت این مجموعه از روزهای موشک‌باران تهران در میانه دهه ۱۳۶۰ پرداختیم. در قسمت پایانی سریال، امیر با ساخت یک وسیله ابتکاری، موشکی را که در استخر افتاده است پیدا می‌کند و به‌این‌ترتیب، مراسم عروسی خانواده را نجات می‌دهد. این روایت را با عنوان «عروسی موشکی» بررسی کردیم تا نشان دهیم چگونه یک اثر هنری می‌تواند بستری برای بازخوانی و تحلیل یک موضوع فناورانه باشد.
در بخش «دیگران» نیز به نگاه بیرونی و مواجهه دیگران (خارج از ایران) با این پدیده پرداختیم؛ هم نگاه کشورهای نزدیک به ما و هم نگاه کشورها و تمدن‌های متخاصم با ما
در بخش روایت، تلاش کردیم روایت‌های شخصی نویسندگان را درباره فناوری موشکی گردآوری کنیم. در یک دهه اخیر، روایت‌نویسی در حوزه‌های مختلف موردتوجه قرار گرفته است و ما نیز خواستیم از این ظرفیت برای تولید قصه درباره موشک استفاده کنیم. به همین منظور، از حدود ۱۰ تا ۱۵ نویسنده دعوت کردیم تا روایت‌های خود را بنویسند. حاصل این کار، حدود ۹ تا ۱۰ روایت بود که می‌توانند زمینه‌ای برای تولید داستان کوتاه، فیلم‌نامه و رمان فراهم کنند. هدف این بود که از طریق روایت‌های شخصی، امکان شکل‌گیری آثار ادبی و داستانی بیشتری درباره این موضوع فراهم شود.
در بخش «دیگران» نیز به نگاه بیرونی و مواجهه دیگران (خارج از ایران) با این پدیده پرداختیم؛ هم نگاه کشورهای نزدیک به ما و هم نگاه کشورها و تمدن‌های متخاصم با ما. برای مثال، دیدگاه افکار عمومی ترکیه و عراق را درباره موشک ایرانی بررسی و روایت کردیم و در کنار آن به رویکرد کشورهای غربی و روسیه نیز پرداختیم.
در یکی از مطالب، با عنوان «پروتستان موشکی علیه ارتدوکس هسته‌ای»، به اختلافات و درگیری‌های الهیاتی میان جریان‌های مذهبی پروتستان غربی و ارتدوکس روسیه درباره فناوری‌های موشکی و هسته‌ای پرداختیم. در جریان رصدها، حدود ۵ مقاله الهیاتی در این زمینه پیدا کردیم. همچنین نمونه‌هایی از مناسک مذهبی مرتبط با فناوری را بررسی کردیم؛ برای مثال، در سنت ارتدوکس روسیه، کشیش‌ها پیش از پرتاب برخی موشک‌ها و فضاپیماها، مراسم تبرک و دعا برگزار می‌کنند. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که حتی فناوری‌های پیشرفته نیز در برخی جوامع با باورها و چارچوب‌های الهیاتی پیوند دارند.
هدف ما از طرح این مباحث، نشان دادن این نکته بود که فناوری صرفاً یک موضوع فنی نیست و در جوامع مختلف، ابعاد اعتقادی، فرهنگی و الهیاتی نیز پیدا می‌کند. درواقع، می‌خواستیم نشان دهیم همان‌طور که در غرب و روسیه نیز چنین مباحثی وجود دارد، دانشگاه ایرانی نیز باید جرئت کند و درباره ابعاد الهیاتی فناوری موشکی بحث و نظریه‌پردازی کند. درمجموع، این پنج بخش، چارچوب اصلی کار کتاب‌مجله را تشکیل می‌دهند و ما موضوعات مختلف را از منظر تاریخ، اندیشه، هنر، روایت و نگاه دیگران بررسی می‌کنیم.