جنگنده F-35B با بهره‌گیری از یک فن بالابر پنهان و نازل متحرک با چرخش ۹۵ درجه، امکان نشستن عمودی در باندهای محدود و ناوهای کوچک را فراهم می‌کند.
جنگنده F-35B لایتنینگ ۲ یکی از معدود هواپیماهای جنگی مافوق صوت است که می‌تواند بدون نیاز به باند طولانی، به‌صورت عمودی فرود بیاید. راز این توانایی در سیستمی نهفته است که یک فن بزرگ پنهان در بدنه، موتور اصلی و چند خروجی کنترل‌کننده نیروی رانش را به هم پیوند می‌دهد. این فناوری به هواپیما اجازه می‌دهد از ناوهای هواپیمابر کوچک‌تر و پایگاه‌هایی با فضای محدود استفاده کند؛ قابلیتی که در عملیات نظامی اهمیت زیادی دارد.
فن پنهان F-35B کجا قرار دارد؟
برخلاف تصور اولیه، F-35B برای فرود عمودی از یک موتور مجزا در زیر بدنه استفاده نمی‌کند. این جنگنده به یک موتور توربوفن قدرتمند ساخت شرکت پرت اند ویتنی مجهز است که نیروی لازم برای پرواز را تولید می‌کند. درست پشت کابین خلبان نیز فن بالابر بزرگی قرار دارد که شرکت رولزرویس آن را طراحی کرده است.
این فن از طریق یک محور انتقال نیرو و مجموعه‌ای از کلاچ و جعبه‌دنده به موتور اصلی متصل می‌شود. هنگامی که هواپیما وارد وضعیت پرواز عمودی می‌شود، بخشی از توان موتور به چرخاندن فن اختصاص می‌یابد. در نتیجه، فن هوا را از دریچه بالای بدنه به داخل می‌کشد و آن را به سمت پایین می‌راند تا در قسمت جلویی هواپیما نیروی بالابر ایجاد شود.
دریچه‌های مخصوص فن در بالا و پایین بدنه هنگام استفاده از این سیستم باز می‌شوند و در پرواز عادی بسته می‌مانند. این طراحی به حفظ شکل بدنه و ویژگی‌های پنهان‌کاری هواپیما کمک می‌کند.
موتور اصلی چگونه نیروی بالابر تولید می‌کند؟
فن بالابر به‌تنهایی نمی‌تواند تمام وزن جنگنده را تحمل کند. بخش مهم دیگری از سیستم، نازل متحرک انتهای موتور است. این قطعه که به مجموعه سه‌یاتاقانه چرخان شهرت دارد، می‌تواند مسیر خروج گازهای داغ موتور را تغییر دهد و آن‌ها را به سمت پایین هدایت کند.
در پرواز معمولی، گازهای خروجی موتور به سمت عقب حرکت می‌کنند و نیروی رانش رو به جلو ایجاد می‌شود؛ اما هنگام فرود عمودی، نازل تقریباً ۹۵ درجه می‌چرخد تا جریان خروجی به سمت زمین هدایت شود. نیروی حاصل از این جریان، همراه با نیروی فن بالابر، به نگه‌داشتن هواپیما در هوا کمک می‌کند. ترکیب این دو بخش باعث می‌شود نیروی بالابر در جلو و عقب بدنه توزیع شود و جنگنده بتواند بدون حرکت رو به جلو، ارتفاع خود را حفظ کند.
چگونه تعادل هواپیما در هوا حفظ می‌شود؟
وقتی هواپیما در حالت شناوری قرار دارد، کنترل تعادل آن به‌اندازه تولید نیروی بالابر اهمیت دارد. F-35B برای جلوگیری از انحراف جانبی، از دو خروجی کنترل‌کننده در زیر بال‌ها استفاده می‌کند که بخشی از جریان هوای موتور را به بیرون هدایت می‌کنند. تنظیم این جریان‌ها به حفظ تعادل هواپیما کمک می‌کند.
سیستم‌های کنترل پرواز نیز به‌طور پیوسته وضعیت هواپیما را کنترل می‌کنند و خروجی‌های رانش را هماهنگ می‌سازند. به این ترتیب، خلبان لازم نیست مانند خلبان برخی هواپیماهای عمودپرواز قدیمی، هر بخش از سیستم را به‌طور مستقل مدیریت کند.
فرود عمودی چه مزیتی دارد؟
توانایی فرود عمودی به F-35B اجازه می‌دهد در مکان‌هایی فعالیت کند که باند فرود معمولی در دسترس نیست؛ از جمله ناوهای آبی‌ـ‌خاکی و پایگاه‌های عملیاتی محدود. البته این قابلیت به معنای امکان فرود در هر شرایطی نیست؛ وزن هواپیما، شرایط جوی، وضعیت سطح فرود و محدودیت‌های عملیاتی همچنان اهمیت دارند.
باید دانست ویژگی متمایز F-35B تنها وجود یک فن پنهان نیست، بلکه هماهنگی دقیق فن بالابر، موتور اصلی، نازل چرخان و خروجی‌های کنترل جانبی است. همین ترکیب پیچیده امکان فرود عمودی را برای جنگنده‌ای فراهم می‌کند که در عین برخورداری از این قابلیت، می‌تواند در پرواز عادی به سرعت مافوق صوت نیز دست یابد.
