رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه با اشاره به ابعاد نوآورانه اندیشه‌های کلامی شهید محمدباقر صدر، تشریح کرد که این متفکر بزرگ برای اثبات وجود خدا به جای روش‌های مرسوم، از منطق استقرا و حساب احتمالات بهره گرفته است.
حجت‌الاسلام و المسلمین رضا برنجکار؛ رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه، ۲۸ مهرماه در مراسم نکوداشت اندیشه‌های کلامی شهید محمدباقر صدر که از سوی پردیس فارابی دانشگاه تهران برگزار شد به نوآوری‌های خداشناسی در بیانات و مکتوبات شهید صدر پرداخت و گفت: انجمن کلام در دو سال اخیر تصمیم گرفت تا برنامه‌هایی برای بزرگداشت اندیشمندان اسلامی داشته باشد و در این راستا مراسمی برای آیت‌الله سبحانی، آیت‌الله مصباح و آیت‌الله شهید بهشتی برگزار شده است و امروز هم نشست ما اختصاص به مباحث کلامی شهید صدر دارد.
وی افزود: شخصیت شهید صدر ابعاد مختلفی دارد زیرا ایشان جزء نوابغ بود. امام خمینی(ره) هم بعد از شهادت ایشان به‌عنوان مغز متفکر جهان اسلام از او یاد کردند؛ ایشان در ۱۳ سالگی کتابی در مورد فدک نوشت که مرحوم شرف‌الدین گفته بود هر کسی این کتاب را نوشته است مجتهد است.
وی تأکید کرد: ایشان در هر رشته علوم انسانی و اسلامی که وارد شده است مبتکر بوده است. مرجعیت ایشان در کنار آیت‌الله خویی در حال پا گرفتن بود با اینکه شاگرد ایشان محسوب می‌شد اما در سن ۴۷ سالگی رژیم بعث صدام او را به شهادت رساند و مانع فراگیری این مرجعیت شد.
استاد دانشگاه تهران با بیان اینکه متأسفانه با وجود تأکید حضرت امام(ره) بر لزوم مطالعه آثار ایشان این آثار در ایران آنچنان که باید مورد توجه قرار نگرفت، گفت: البته در جهان عرب از جمله مصر آثار ایشان مورد توجه بود و در مورد آن کتاب‌هایی نوشتند.
برنجکار با اشاره به نوآوری ایشان در بحث توحید و عدل تصریح کرد: در مورد اثبات خدا، شهید صدر کتاب اصول‌المنطقیه را نوشته است؛ این کتاب منطق جدید در قبال منطق ارسطویی و سنتی است و از طرفی نظریه‌پردازی در فلسفه علم است.
پیشتازی شهید صدر در علوم جدید
رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه، تصریح کرد: دکتر سروش که در دوره لیسانس استاد ما بود درباره شهید صدر می‌گفت که ایشان جدیدترین نظریاتی را که در غرب مطرح است نقد کرده است و من نمی‌دانم این اطلاعات به روز را از کجا آورده است.
استاد دانشگاه تهران با اشاره به نظریه شهید صدر درباره توحید، افزود: افلاطون معتقد بود که برای این عالم ماده باید صانعی باشد که به آن نظم بدهد لذا برهان نظم را مطرح کرد؛ در قرآن هم آیات متعددی برای شناخت خدا و صفات خدا بیان شده است؛ شهید صدر برخلاف او از طریق استقراء تلاش کرد تا ما را به یقین در توحید برساند.
وی تأکید کرد: این یقین مانند یقین فلسفی و براهین نظم و ... نیست. ایشان دنبال یقین ذاتی است و برای اثبات آن حساب احتمالات در ریاضی را طرح کرده است.
برنجکار افزود: براساس احتمالات مثلا مطرح می‌شود که این چایی به صورت تصادفی جلوی بنده قرار گرفته است یا کسی آن را آورده است؟ اگر این کار چند بار تکرار شود در این موارد احتمال تصادف، به سمت صفر خواهد رفت. اصولیون به این برداشت می‌گویند یقین اهل سلیم و یا یقین عرفی و متعارف. همه ما یقین داریم که روی این صندلی نشسته‌ایم. ما به وجود این عالم هم همینطور یقین داریم زیرا از مرحله توالد موضوعی به ذاتی منتقل شده‌ایم.
رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه با بیان اینکه برخی اشکال کرده‌اند که این یقین نیست اما شهید صدر و بسیاری از اندیشمندان دیگر معتقدند که اکثر یقین‌های ما از این نوع است، افزود: دکارت در کتاب تأملات، حتی به وجود خودش شک کرد؛ از او پرسیدند آیا واقعا تو به وجود خودت و جهان شک کردی؛ او گفت نه! منتهی دنبال یقین ریاضی بودم؛ بنابراین ما به خیلی چیزها یقین داریم ولی یقینی که در ریاضیات وجود دارد بحث جدایی است.
وی تأکید کرد: شهید صدر در حالی که متکلمین و فلاسفه ما (گرچه برخی از آن برای اثبات خدا استفاده می‌کنند) می‌گویند برهان نظم، یقین‌آور نیست این برهان را از طریق منطق استقرایی و حساب احتمالات و عبور از توالد موضوعی به یقین ذاتی به یقین مبدل می‌کند.
قدرت از منظر شهید صدر
وی با اشاره به بحث قدرت خدا و انسان از منظر شهید صدر، گفت: ایشان در اینجا بحث سلطنت و قانون علیت و ... را مطرح می‌کند. ایشان می‌گوید ما دو مسیر برای تحقق یک شیء داریم؛ یکی علیت ضروری که در طبیعت جاری است و مسیر دوم سلطنت است یعنی یک شیء با وجود اینکه می‌توانست ایجاد نشود ایجاد می‌شود.
استاد دانشگاه تهران در پایان بیان کرد: شهید صدر برای اولین بار تعریفی جدید در مورد حسن و قبح مطرح کرد که بحث ضرورت است. ایشان می‌گوید خوب و بد وقتی ارزش دارد که اختیار وجود داشته باشد. ایشان حسن و قبح را به باید و نباید برمی‌گرداند و باید و نباید را هم به ضرورت ارزشی یعنی اگر کسی کار خوبی بکند شایسته پاداش است.