فریبا فرزام گفت: جهانگردان اروپایی در سده‌های نوزدهم و بیستم نیز به مطالعه فرهنگ عامه ایران علاقه‌مند بودند و اطلاعات گسترده‌ای درباره گویش‌ها، قصه‌ها و باورهای عامیانه ایرانیان گردآوری کردند. از جمله این پژوهشگران، اولریش مارزلف بود که به مطالعه و طبقه‌بندی قصه‌های ایرانی برای دانشنامه قصه پرداخت.
سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر؛ نشست علمی‌ـ‌تخصصی «مردم‌شناسی در آینه اسناد» با حضور جمعی از استادان دانشگاه، پژوهشگران و صاحب‌نظران این حوزه در سالن پارسه پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری برگزار شد. در این نشست، موضوعات متنوعی از جمله گنجینه‌های مردم‌شناسی ایران، روایت‌ها و قصه‌های مردم‌شناختی در کتیبه‌ها و نگاره‌ها، بازتاب فرهنگ مردم در شعر و ادبیات، کتاب‌ها و مقالات، اسناد صوتی و تصویری، نگارگری به‌عنوان منبعی برای مطالعات مردم‌شناسی، آرشیو به‌مثابه حافظه جمعی و اسناد فرهنگ مردم در سازمان صداوسیما مورد بحث و بررسی قرار گرفت.
این رویداد فرصتی برای بازخوانی اسنادی بود که فراتر از مدارک و برگ‌های نگهداری‌شده در بایگانی‌ها، بازتاب‌دهنده زندگی، باورها و تجربه‌های فرهنگی ایرانیان در دوره‌های مختلف تاریخی هستند. بررسی و شناخت این منابع می‌تواند زمینه‌ساز ترسیم مسیر آینده پژوهش‌های هویت‌شناختی در کشور باشد. در این برنامه، پژوهشگران و کارشناسان حوزه‌های مختلف، از جمله میراث فرهنگی، آرشیو اسناد مکتوب، صوتی و تصویری، کتابت و نگارگری، دیدگاه‌ها و یافته‌های خود را ارائه کردند و به بررسی ریشه‌های پیوندهای تاریخی، زبانی، اسطوره‌ای و فرهنگی میان اقوام ایرانی پرداختند.
این نشست در آستانه نودمین سال بنیان‌گذاری دانش مردم‌شناسی در ایران و به همت پژوهشکده مردم‌شناسی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری برگزار شد. عنوان فرعی این برنامه نیز «۹ دهه روایت ما از ما» بود؛ عنوانی که بر بازخوانی تجربه چند دهه پژوهش مردم‌شناسی در ایران تأکید داشت. استادان و کارشناسان حاضر در نشست، زمینه‌های شکل‌گیری مطالعات مردم‌شناسی در ایران، بایگانی‌ها و اسناد گردآوری‌شده طی دهه‌های گذشته و بازتاب ادبیات مردم‌پسند در نگاره‌ها و سنگ‌نوشته‌های کهن را بررسی کردند.
مریم کیان، دبیر نشست، در آغاز برنامه با تأکید بر گستردگی مفهوم سند در پژوهش‌های مردم‌شناسی گفت: هر چیزی که بتواند ردپایی از یک واقعیت یا روایت را برای آیندگان حفظ و بازگو کند، می‌تواند سند به شمار آید. به گفته او، اسناد حامل معناها و الگوهای رفتاری هستند؛ چه این معنا در واژگان یک کتاب ثبت شده باشد، چه در قباله ازدواج و چه در نقش‌ونگار گلیم‌ها و کاشی‌ها.
گنجینه‌های مردم‌شناسی ایران
در ادامه نشست، فریبا فرزام، مدیر کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشگاه میراث فرهنگی، سخنرانی خود را با عنوان «گنجینه‌های مردم‌شناسی ایران» ارائه کرد. او با اشاره به آغاز پژوهش‌های فرهنگ عامه پس از انقلاب مشروطه و تأثیرپذیری آن‌ها از ایران‌شناسان غربی گفت: در دوره مشروطه، واژه‌هایی مانند «مردم» و «توده» در گفتمان سیاسی اهمیت یافتند و همین موضوع زمینه توجه بیشتر به فرهنگ عامه را فراهم کرد.
فرزام رمان‌های روشنگرانه، نمایش و روزنامه‌نگاری را سه قالب مهم ادبیات نوین دانست که بیشترین بهره را از فرهنگ عامه بردند. او در ادامه به نقش علی‌اکبر دهخدا و حسن مقدم، از روزنامه‌نگاران و نویسندگان دوره مشروطه، در گردآوری و پژوهش درباره فرهنگ عامه اشاره کرد.
به گفته او، جهانگردان اروپایی در سده‌های نوزدهم و بیستم نیز به مطالعه فرهنگ عامه ایران علاقه‌مند بودند و اطلاعات گسترده‌ای درباره گویش‌ها، قصه‌ها و باورهای عامیانه ایرانیان گردآوری کردند. از جمله این پژوهشگران، اولریش مارزلف بود که به مطالعه و طبقه‌بندی قصه‌های ایرانی برای دانشنامه قصه پرداخت.
مدیر کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشگاه میراث فرهنگی افزود: نویسندگان ایرانی نیز در دهه‌های ۱۳۰۰ و ۱۳۱۰ به اهمیت فرهنگ عامه توجه نشان دادند. ملک‌الشعرای بهار، در کنار فعالیت‌های ادبی خود، درباره بازی‌های ایرانی پژوهش کرد و حسین کوهی کرمانی نیز از دیگر افرادی بود که در این زمینه فعالیت داشت. در دوره‌های بعد، نویسندگان نوگرایی همچون جلال آل‌احمد، صمد بهرنگی و غلامحسین ساعدی نیز به پژوهش‌های مردم‌شناختی پرداختند.
فرزام در بخش دیگری از سخنانش به روند شکل‌گیری نهادها و سازمان‌های مردم‌شناسی در ایران پرداخت و گفت: در سال ۱۳۲۹ اداره موزه‌ها و فرهنگ عامه در اداره کل هنرهای زیبا تأسیس شد و در دهه ۱۳۴۰، صادق کیا در اداره فرهنگ عامه فعالیت خود را آغاز کرد. از رویدادهای مهم این دوره نیز تشکیل وزارت فرهنگ عامه در سال ۱۳۴۳ بود.
او همچنین به تصویب اساسنامه مؤسسه مردم‌شناسی در سال ۱۳۱۶ اشاره کرد و افزود: در سال ۱۳۵۲ مرکز ملی پژوهش‌های مردم‌شناسی و فرهنگ عامه در وزارت فرهنگ و هنر ایجاد شد و دو سال بعد، مرکز مردم‌شناسی شکل گرفت. در سال ۱۳۷۴ نیز مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی بر اساس اساسنامه سازمان میراث فرهنگی کشور تأسیس شد.
قصه‌های مردم‌شناختی در کتیبه‌ها
مرتضی رضوان‌فر، مدیر پایگاه پژوهشی ثبت آثار فرهنگی، تاریخی و طبیعی، در سخنرانی خود با عنوان «قصه‌های مردم‌شناختی در کتیبه‌ها» به اهمیت سنگ‌نوشته‌ها و نقش آن‌ها در بازتاب تاریخ و فرهنگ جوامع پرداخت. او در آغاز سخنانش با تأکید بر اعتبار کتیبه‌ها به‌عنوان اسناد تاریخی گفت: کتیبه‌ها اسنادی هستند که کمتر جعل می‌شوند و به همین دلیل اهمیت بسیاری دارند. به گفته او، برخلاف انتظار، در شهرهای نزدیک به ایران در قفقاز جنوبی، از جمله جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان، شمار کتیبه‌ها بسیار کمتر از میزان مورد انتظار است.
رضوان‌فر دلیل این موضوع را تلاش برای از میان بردن کتیبه‌ها و کاهش دلبستگی فرهنگی و نوستالژیک مردم به سرزمین اصلی‌شان دانست و افزود: کتیبه‌های فارسی در ترکمنستان نیز با تراشیدن نوشته‌ها از میان برده شده‌اند.
او در ادامه به کشف ۶۹۹ کتیبه در بستر دریای کاسپین در جمهوری آذربایجان اشاره کرد و گفت: این کتیبه‌ها از نظر شکل و ظاهر دارای ویژگی‌هایی هستند، اما نوشته‌های آن‌ها بسیار ناخوانا و مغشوش است و معنای روشنی از آن‌ها به دست نمی‌آید. فرضیه من این است که این نوشته‌ها طلسم بوده‌اند؛ زیرا طلسم‌ها به‌گونه‌ای نوشته می‌شوند که برای همگان قابل خواندن نباشند و نوعی ارتباط میان نویسنده و موجودات زیر زمین و آسمان برقرار کنند. بر اساس این باور، خوانده شدن طلسم می‌تواند موجب باطل شدن اثر آن شود.
به گفته رضوان‌فر، این کتیبه‌ها با وجود آنکه به دست استادان فن نوشته شده‌اند، از خطی ناخوانا برخوردارند. آن‌ها در جزیره‌ای در دریای کاسپین، در فاصله ۱۲ کیلومتری باکو، قرار داشته‌اند. این جزیره دارای قلعه‌ای است و او احتمال می‌دهد کتیبه‌ها با هدف حفاظت از شهر و دفع شر و جذب خیر نوشته و سپس در آب غرق شده باشند. به باور او، شمار اولیه این کتیبه‌ها شاید به هزار نمونه می‌رسیده که بخش زیادی از آن‌ها از بین رفته است.
این پژوهشگر در بخش دیگری از سخنانش به کتیبه‌های روایت‌محور اشاره کرد که در دوره‌های مختلف تاریخی، داستان‌ها و روایت‌هایی را در خود جای داده‌اند. از جمله این نمونه‌ها می‌توان به بخش‌هایی از داستان گیلگمش، روایت کرتیر و داستان سارگون اشاره کرد. او همچنین به فرشی در موزه آرمیتاژ مسکو اشاره کرد که روایت کتیبه بیستون را با خط اسلامی بازتاب داده است.
رضوان‌فر با اشاره به ویژگی کتیبه‌های روایت‌گرایانه گفت: در این کتیبه‌ها معمولاً شخصیتی می‌کوشد با روایتی از بالا به پایین، خود را معرفی کند و از قهرمانی‌ها و دستاوردهایش سخن بگوید. اما در دوره اسلامی، کتیبه‌ها بیشتر بازتاب‌دهنده روایت‌های مردمی و اشعار شدند و به نوعی میراث ناملموس تبدیل شدند.
او میراث ناملموس را صدای فرهنگ عامه در برابر فرهنگ فاخر دانست و اظهار کرد: این میراث می‌خواست نشان دهد که لباس و خوراک مردم نیز اهمیت دارد. اگر کتیبه‌های سنگی صدای مقتدرانه دولت‌ها برای ثبت نام و ماندگاری در تاریخ بودند، کتیبه‌های کاشی بازتاب‌دهنده فرهنگ، ادبیات و قصه‌ها در زندگی روزمره ایرانیان به شمار می‌رفتند.
به گفته او، بیشترین اشعار به‌کاررفته در کتیبه‌های دوره اسلامی از سعدی و پس از او از جامی است؛ در حالی که کتیبه‌های حماسی اغلب از شاهنامه فردوسی برگرفته شده‌اند. رضوان‌فر در پایان، داستان‌های بازتاب‌یافته در سنگ‌نوشته‌ها را در چهار گروه اصلی دسته‌بندی کرد: داستان‌های شاهنامه فردوسی، داستان‌های عاشقانه و غنایی خمسه نظامی گنجوی، اسطوره‌ها و روایت‌های کهن مذهبی و حکایت‌های اخلاقی و پندآموز گلستان و بوستان سعدی. او سپس به توضیح ویژگی‌های هر یک از این دسته‌ها پرداخت.
آرشیو به‌مثابه اسناد مردم‌شناسی
سخنرانی مریم پهلوان‌شریف، کارشناس ارشد پژوهشکده مردم‌شناسی پژوهشگاه میراث فرهنگی، با موضوع «آرشیو به‌مثابه اسناد مردم‌شناسی» برگزار شد. او به شیوه پرداختن به مردم‌شناسی در ایران اشاره کرد و گفت: بر پایه تعریفی کلاسیک، مردم‌شناسی را دانش و علم شناخت فرهنگ دانسته‌اند. بر این اساس، عناصر کلیدی هویت اقوام ایرانی از دریچه فرهنگ در پژوهشکده مردم‌شناسی مطالعه شده‌اند. از این دیدگاه، هویت و فرهنگ اقوام ایرانی بر پایه شناخت حوزه‌های فرهنگی به دست می‌آید. قوم‌های زبانی، مانند گیلک‌ها، مازنی‌ها، آذری‌ها، کردها و دیگران، قوم‌های دینی، مانند زرتشتیان، کلیمی‌ها، آشوری‌ها و ارامنه، و نیز خرده‌فرهنگ‌های آیینی و معیشتی، بر پایه تقسیم‌بندی استانی مطالعه شده‌اند.
او در ادامه افزود: در پژوهشکده مردم‌شناسی، پژوهش‌های قومی بر پایه مطالعات علوم میراثی انجام شده و عناصر اصلی هویت بومی قوم‌های ایرانی، مانند آیین، پوشاک، خوراک، پزشکی مردمی، دانش بومی و داستان‌های عامیانه و نمونه‌های دیگر، بررسی شده‌اند. نگاه این مطالعات بر پایه رویکردی فرهنگی و با تأکید بر همگرایی و همبستگی قوم‌های ایرانی بوده است.
پهلوان‌شریف درباره پژوهش‌های مردم‌نگاری توضیح داد: طرح مردم‌نگاری سرزمین را می‌توان از گونه پژوهش‌های گسترده و سریع با رویکرد مونوگرافیک و کل‌نگر دانست که هدف از اجرای آن، گردآوری اطلاعات مربوط به عناصر کلیدی فرهنگ‌های نواحی گوناگون ایران و نمایش آن‌ها در اطلسی با همین نام، یعنی اطلس مردم‌نگاری سرزمین، بوده است. مردم‌نگاری‌های مونوگرافیک ما را با ویژگی‌های فرهنگ‌ها و خرده‌فرهنگ‌های نواحی گوناگون ایران آشنا می‌کنند.
او آغاز این طرح را با همراهی شمار زیادی از پژوهشگران پژوهشکده مردم‌شناسی و پژوهشگران استان‌ها دانست که به‌صورت میدانی و در نواحی نمونه‌گیری‌شده انجام شده است. او افزود که از سال ۱۳۶۸ تاکنون، نزدیک به ۳۱۳ پژوهش مردم‌نگاری در ۳۱ استان ایران به انجام رسیده است. برخی از مجموعه‌های مردم‌نگاری منتشرشده نیز درباره تفرش، دلیجان، روستای ماخونیک، بندرگز، راور، قوچان و ابیانه بوده‌اند.
او مطالعات انسان‌ـ‌مردم‌شناختی را نیز پژوهش‌هایی با تمرکز بر موضوعی ویژه و با رویکردی ژرف‌نگر برشمرد که دستاوردهای آن‌ها در قالب گزارش، جستار، کتاب، فیلم، عکس و اسلاید عرضه شده است. به گفته او، از سال ۱۳۶۸ تاکنون نزدیک به ۸۲۰ پژوهش مردم‌شناسی با این شیوه به انجام رسیده است. پهلوان‌شریف برخی از حوزه‌های پژوهش‌های مردم‌شناختی در پژوهشکده مردم‌شناسی را چنین برشمرد: میراث ناملموس، گردشگری و میراث طبیعی، میراث روایی، موزه مردم‌شناسی، آیین‌های گذار، تبارشناسی و انسان‌شناسی جسمانی، موسیقی اقوام، هنرهای سنتی، اقوام دینی ایران، ایلات و عشایر و حوزه‌های دیگر.
بخش دیگری از سخنان این پژوهشگر به روند دیجیتالی‌سازی مرکز اسناد پژوهشکده مردم‌شناسی اختصاص داشت. او گفت: آرشیو تنها محل نگهداری کاغذ و سند نیست؛ سازوکاری است که تجربه‌های زیسته یک جامعه را از فراموشی حفظ می‌کند و آن‌ها را به حافظه‌ای جمعی و قابل ارجاع تبدیل می‌سازد. مرکز اسناد پژوهشکده مردم‌شناسی، با گردآوری و نگهداری انواع منابع نوشتاری، شنیداری، تصویری و یادداشت‌های میدانی، یکی از کم‌شناخته‌شده‌ترین و در عین حال ارزشمندترین سرمایه‌های پژوهشی این حوزه است.
این منابع حاصل سال‌ها کار میدانی پژوهشگران‌اند و جزئیاتی از زندگی روزمره، آیین‌ها، زبان، معیشت و سازمان اجتماعی گروه‌های مختلف را در بر می‌گیرند که در منابع دیگر به‌سادگی یافت نمی‌شوند. این مجموعه نشان می‌دهد که چگونه یک نظام طبقه‌بندی منظم می‌تواند اسناد پراکنده را به مجموعه‌ای معنادار و قابل استفاده برای پژوهش‌های آینده تبدیل کند. آرشیو مردم‌شناسی، حافظه جمعی یک رشته و سرمایه نسل‌های بعدی پژوهشگران خواهد بود.
نگارگری به‌مثابه اسناد مردم‌شناسی
در این نشست، هادی بابایی، استادیار گروه هنرهای سنتی پژوهشگاه میراث فرهنگی، درباره «نگارگری به‌مثابه اسناد مردم‌شناسی» سخن گفت. او با اشاره به جایگاه این هنر در تاریخ ایران اظهار کرد: نگارگری، هنر تجسمی غالب در ایران از دوره ایلخانی تا میانه دوره قاجار بوده است. این هنر بر پایه الگوهای فرهنگی ایران شکل گرفته و بخشی از آن به عرفان و تصوف و مبانی فرهنگی ایران بازمی‌گردد.
او افزود: نگارگری هنری است که در آن می‌توانیم فضای بصری روزگار نگارگر را ببینیم. تا دوره تیموری، اگر نگارگری تصویری از بهرام گور می‌کشید، می‌کوشید جامه بهرام همان جامه روزگار ساسانی باشد؛ اما از دوره ایلخانی، نگارگر لباس عهد خودش را بر تن بهرام می‌کرد. به این ترتیب، می‌توان آگاهی‌های بسیاری درباره فضای فرهنگ مردم در عصر نگارگر به دست آورد.
این سخنران با نمایش اسلایدهای فراوانی از نگارگری ایرانی، به نمونه‌هایی اشاره کرد که از داستان‌های شاهنامه برگرفته شده‌اند. برای نمونه، در یکی از این نگاره‌ها، گرزه گاوسر فریدون در دست بهرام گور تصویر شده است. در نگاره‌ای دیگر که به روزگار بهرام گور می‌پردازد، تصویری باریک‌بینانه از ساز بربط دیده می‌شود. در نگاره‌ای دیگر نیز فرامرز با دست‌های گشوده تصویر شده است؛ او بر بالین پیکر بی‌جان رستم ایستاده است.
بخش دیگری از این نگاره‌ها به جغرافیای ایران مربوط می‌شود. در یکی از آن‌ها، گذر فریدون و سپاهش از اروندرود به تصویر درآمده و در نگاره‌ای دیگر، گیو، کیخسرو و فرنگیس در حال گذر از جیحون نمایش داده شده‌اند. بخشی دیگر از نگاره‌ها نیز به سماع درویشان یا تصویرهای خیالی از دوزخ و کیفر گناهکاران اختصاص دارد. در همه این نگاره‌ها، نسبت آدم‌ها و نظاره‌گران با موضوع نگاره به‌دقت مشخص شده است.
صادق هدایت آغازگر پژوهش‌های مردم‌شناسی بود
سخنران دیگر این نشست، علی آنی‌زاده، مدیر واحد فرهنگ مردم مرکز تحقیقات صداوسیما بود که درباره «اسناد فرهنگ مردم در صداوسیما» سخن گفت. او با اشاره به آغازگران پژوهش‌های مردم‌شناسی، از صادق هدایت نام برد که با نگارش کتاب «نیرنگستان» و انتشار جستارهای مردم‌شناختی در مجله «سخن»، آغازگر این شیوه پژوهش بود. هدایت نخستین کسی بود که مفهوم فولکلور را وارد فرهنگ ایران کرد.
آنی‌زاده در ادامه از صبحی مهتدی و انجوی شیرازی نام برد و گفت هر دو با راهنمایی و تشویق صادق هدایت، گردآوری فرهنگ عامه را دنبال کردند. انجوی در فعالیت گسترده خود در رادیو و با اجرای برنامه‌ای رادیویی به مدت چهارده سال، توانست یک میلیون سند از فرهنگ مردم‌یاری گردآوری کند. این کار با کمک مردم و شنوندگان برنامه او انجام شد و اسناد گردآوری‌شده نیز اکنون در بایگانی‌ها نگهداری می‌شوند.