محمدرضا تاجیک در یادداشتی نوشت: یک ژیژک در کتاب «ابژه‌ی والای ایدئولوژی»، به تحلیل ماركس از «شاه‌بودن» در سرمایه اشاره می‌كند و می‌گوید: یک شاه، شاه است،

به گزارش تجارت نیوز، محمدرضا تاجیک در یادداشتی نوشت:

یک
ژیژک در کتاب «ابژه‌ی والای ایدئولوژی»، به تحلیل ماركس از «شاه‌بودن» در سرمایه اشاره می‌كند و می‌گوید: یک شاه، شاه است، زیرا رعیت‌های او باور دارند و هم‌چون یک شاه با او رفتار می‌كنند. در شاه لیر شكسپیر نیز، مردم تنها زمانی لیر را شاه خواهند دانست كه به شاه‌بودن او هم‌چون یک حقیقت عمیق (كه نتوان با آن كاری كرد) باور داشته باشند. با بیانی روان‌کاوانه، خودآگاه برخی از انسان‌ها، آن‌گاه که به محاق می‌رود، عرصه را به بازیگری ناخودآگاه آنان وامی‌گذارد. در این حالت، ساحتِ خیالی آنان فعال شده، و آنان را تابع میل (حالت انفعالی مبتنی بر فقدان) می‌نماید. این «میل انفعالی» ره به نوعی طلب دیگری و همذات‌پنداری با او در عالمی فانتزی می‌برد. به بیان دیگر، این آدمیان، از آن‌رو که نظم نمادینی که از آن معنا می‌گرفته‌اند را سترون و منجمد می‌بینند و امکان و استعداد نمادینه‌کردن «امر واقع» آن‌ را ازدست‌رفته می‌یابند، دچار نوعی تروما و «خودتخریبی» شده، و برای گریز از این تروما، به فانتزی پناه می‌برند، و چون در عالم فانتزی خویش هم نمی‌توانند بر تروما غلبه کنند، دچار روان‌پریشی و گسست روانی (سطح پسیکوتیک) می‌گردند، و خود را پرتاب/رهاشده‌ای در دنیای «فقدان»ها و «حفره»ها می‌بینند، و در تلاش برای پرکردن این حفره و فقدان، ره به ببریدن از نیستان گفتمانی خویش و پیوستن به گلستان گفتمانی دیگری می‌برند، و اگر کاوه‌ای نیافتند، تن به اسکندری می‌دهند.

دو
شاید این‌نوع آدمیان، با بهره‌ای آزادانه از آموزه‌های «هاینز کوهات» هنوز از مرحله‌ی «سلف‌ابژه»گی عبور نکرده‌اند و به‌لحاظ روانی سخت نیازمند و وابسته به جسم و جان و زبان دیگری بزرگ هستند. لذا، کماکان خود را آینه‌ی دیگریِ بزرگ می‌یابند و این آینه را چشم‌اندازی به جهان هستی می‌فهمند، و به «آرمانی‌سازی» آن همت می‌گمارند، جامه‌ی قهرمان و اسطوره و خدایان بر تنش می‌کنند تا انقیاد خویش در برابر او را مشروع‌سازی کنند. این آدمیان، چون از کام‌گرفتن از دیگری بزرگ ناکام می‌مانند، در طلب دیگری بزرگ دیگر برمی‌آیند، یا دچار اختلال ِ«درونی‌سازی دگرگون‌ساز»- کارکردهای دیگران را درونی‌کردن و دیگران را به‌عنوان سوژه‌هایی با احساس و درد و رنج دیدن– می‌شوند، و دیگران را در خدمت نیازهای نارسیستی خود می‌خواهند. پس، در تحلیل نهایی، دیگری بزرگ، برساخته‌ی تابعین (پیروان) است. به دیگر سخن، دیگری بزرگ، همان «هبلی» است که مصنوع و مصقول دست آدمیان است. دیگری بزرگ، همان مخلوق فرانکشتاینی است که اکنون در جایگاه خالق قرار گرفته است. به بیان دیگر، دیگری بزرگ همان بتِ پندار و خیال و زبان آدمی است که خالق خود را می‌خورد (در خود مستحیل می‌سازد)، یا در یک فرآیند دوری یا چرخه‌ای، خالق خود را خلق می‌کند، و با هر تغییرِ رابطه‌ای (رابطه‌ی فرد با دیگری بزرگ)، او (فرد) را به‌ صورت و سیرتی دیگر خلق می‌کند.

سه
در این‌جا، مرادم از «دیگری بزرگ» نه لزوماً افراد اسطوره‌ای، بلکه اسطوره‌ی نظم نمادینِ ایدئولوژیک است که آدمیان را چنان در خود محصور و محدود می‌دارد که برون از آن، هیچ نمی‌بینند یا جز هیچ نمی‌بینند. اینان، به بیان لکان، همان سوژه‌ی منحرفی هستند که همواره، البته در مقام سخن، برای تقبل نقشِ قربانی آماده هستند، و به‌عنوان ابژه-وسیله‌ای عمل می‌کنند که فقدان دیگری بزرگ را پرمی‌کنند، خود را وقف ژوئیسانس (Jouissance) دیگری بزرگ می‌کنند، و به‌واسطه‌ی عدم پرسش و تردید روانداشتن در واگذاری هویت و هستی خویش در خدمت ژوئیسانس دیگری بزرگ، همواره در معرض نوعی اضطراب و خشونت هستند. به بیان دیگر، تقریباً تمام اشکال ایدئولوژیکی تابع‌بودگی، با نوعی خشونت هستی‌شناختی‌ عجین هستند. این خشونت، به تعبیر دریدا، نوعی اضطرار و الزام متافیزیکی است.

چهار
از این منظر، جای شگفتی نیست زمانی که با این پرسش اسپینوزایی مواجه می‌شویم: «چرا مردم برای بندگی خود می‌جنگند؟» اگرچه اسپینوزا این تمنای بندگی را نه محصول جهل، بلکه محصول ترس‌ها و عواطف می‌داند، و بر این نظر است که «کنش» فقط از فهم نیرو می‌گیرد و غلبه بر انفعالاتِ ترس مستلزم پژوهشی تجربی و درگیر با زندگی روزمره است: بررسی این‌که کدام ساختارهای اقتصادی، سیاسی، خانوادگی، آموزشی و محله‌ای، ترس و اضطراب را بازتولید می‌کنند و چه نوع سازمان‌یابی‌ها و روابط بدیل می‌توانند همبستگی، اعتماد، دیگری‌خواهی و آزادی‌خواهی را تقویت کنند، اگرچه، آدمیان گاه از ترس یک قدرت به دامان خود او پناه می‌برند، و نیز، اگرچه آدمیان گاه در گریز از دهشت یک دیگری بزرگ در آغوش دیگری بزرگ دیگر آرام می‌گیرند، و یا چون امکان رهایی ندارند، تن به سلطه می‌دهند، اما گاه نیز، در منقاد/تابع‌بودگی (محوشدگی و سرسپردگی و دگرآیینی محض) لذت معنوی-اخلاقی‌-احساسی‌ای نهفته می‌بینند که در هیچ‌چیز نهفته نیست.

پنج
مشکل ایرانِ امروز، همین خشونت برخاسته از مشرب‌های دل‌سپردگی و سرسپردگی و تن‌سپردگی (در اشکال گوناگون)- آنان که «آن ناله‌های زار که می‌کنند، به تقلید می‌کنند، یا، آنان که، با بهره‌ای آزادانه از حافظ، دل‌شدگان ره این و آن‌اند، و آن ره، نه به خود می‌پویند، همان طوطی‌صفتان‌اند که آن‌چه آن دیگری بزرگ گفت بگو می‌گویند، و چپ و راست، محافظه‌کار و رادیکال، سلطنت‌طلب و جمهوری‌خواه، لیبرالیست و سوسیالیست، مذهبی و سکولاربودن‌شان، ز جایی دگر است. اینان، همچون سربازان شجاع و باوقار و مصممی که بودلر را به وجد می‌آورند، می‌توانند به تعبیر برمن، به سبب «نشاط و اطاعت» جانورگونه‌شان، خیابان‌های پاریس را قرق کنند و مردم را به گلوله ببندند، بیست‌وپنج هزار پاریسی را بکشند و ناپلئون سوم را بر تخت بنشانند. این مردمان، با بیانی کافکایی، تسلیم این توهم هستند که تاریخ بسی بزرگ‌تر از انسان و حقیقت است و اندیشه‌های انقلابی مهم‌تر از زندگی انسانی هستند. اینان، همان‌گونه که لکان می‌تواند ‌بگوید، در حال و احوال در جست‌وجوی اربابی هستند، و آن‌ را نیز، به‌دست خواهند آورد و به فرمان‌اش به نام نامی بهشت، جهنمی برپا خواهند کرد، و به نام نامی انسان، انسان‌ها خواهند کشت. در ایرانِ امروز، ایرانیانی تابوت ایران بر دوش، بر سر ایران بت یکدیگر به جنگ شده‌اند، بدون آن‌که همدیگر را بشناسند، اما برای و به فرمان اربابانی که همدیگر را می‌شناسند.

شش
حوزه‌ی کنش آنان محدود می‌شود به یک دایره‌ی بسته. آن‌ها صرفاً از یک مراسم تاج‌گذاری یا بزرگداشت یک پادشاه به مراسمی دیگر رهسپارند، مراسمی که جزئی از زندگی و هستی و تاریخ و فرهنگ و هویت آنان شده است، مراسمی که هیچ نشانی از دورهمی‌های و گپ‌زدن‌های خودمانی ندارد، برعکس، شرط حضور در این مناسک‌های عمومی ترک کوچک‌ترین خصیصه‌های شخصی و خودآیینی است. در این دایره‌ی بسته، آنان اندک‌اندک به فرهنگی و عادت‌واره‌هایی خوگر می‌شوند که حتی در شرایط فقدان و یا اسقاط دیگری بزرگ، در متن و بطن هر کنش آنان حضور دارد. کوندرا می‌نویسد: وقتی حکومت استالین فروپاشید، خاطرات مردم پراگ محدود شده بود به روزهای سخت مقاومت در برابر سرکوب نیروهای پلیس و دسیسه‌های حزب؛ آن‌ها مدام از تعقیب‌وگریزهایی می‌گفتند که میان قربانی-دژخیم (مردم-دولت توتالیتر) در جریان بود. آن‌ لمس‌ها و نجوای انگشتان، عطر موها، بوی خاک باران‌خورده و سکوت ماه نیلگون، وقت‌گذارنی‌های پنهانی و مغناطیس کلمات نو، گرمای تن‌هایی که در هم می‌آمیخت، بازیگوشی‌ها و پیچ‌وتاب‌های سبک روح که هریک از آن‌ها به‌طور پراکنده و خاموش در دلباختگی‌های شبانه‌ی خویش تجربه کرده بودند، همه را از یاد برده بودند. آن‌ها دقیقاً داشتند همان کاری را می‌کردند که استالینیسم عادت‌شان داده بود؛ تقلیل زندگی‌ها به فعل‌وانفعالات سیاسی و جناحی و عقیدتی. به قول سوزان سانتاگ، آن‌ها هنوز به دورانی تعلق داشتند که «جریان زندگی‌شان را تاریخ تعیین می‌کند، نه روان‌شناسی، بحران‌های عمومی تعیین می‌کند، نه بحران‌های خصوصی». تا زمانی که چنین تقلیل‌گرایی‌ای سیطره دارد، همچنان شبح استالین دست از سرشان برنداشته است. استالینیسم یک حکومت نبود، عادت و منش و مکانیسم تقلیل‌گرایی بود که همچون چاقوی سلاخ‌خانه زندگی‌ها را می‌برید و مثله می‌کرد و دور می‌انداخت.

هفت
تأثیر این عادت‌واره‌های فرهنگی چنان ژرف است که این مردمان، تنها زمانی تغییر می‌کنند که دیگری بزرگ تغییر کرده باشد یا فرمان به تغییر دهد. بنابراین، این تغییر نه آفریده‌ی خودشان است، نه ابداع خودشان، نه هوس یا غافلگیری یا فکر یا دیوانگی؛ شاعرانگی ندارد؛ چیزی نیست جز سازگاری مبتذلی با تغییر در دیگری بزرگ. برای همین حتی متوجه‌اش نمی‌شوند. اینان همیشه همان‌گونه برجای می‌مانند: همیشه برحق، همیشه معتقد به این‌که هرکس در پیرامون‌شان چگونه بیندیشد؛ اینان تغییر نمی‌کنند تا به خوش‌بینی گوهرین‌تری نزدیک شوند، بلکه تغییر می‌کنند تا به همه‌ی کسان ملحق شوند؛ تغییر به آن‌ها امکان می‌دهد بی‌تغییر بمانند. آن‌ها خود را تغییر می‌دهند تا با تغییر «تصویر اعظم» منطبق شوند، تا به رمه‌ی همگانی بپیوندند (مگر نه این‌که مسیح گفته بود بره‌ای که از رمه جدا افتد هلاک خواهد شد؟)

هشت
شاید حرکت در جهت معکوس آن راه که می‌روند، تنها راه رهایی این سوژه‌های منقاد یا منحرف (به بیان لکان) باشد: کاری که کارگردان بزرگ ایتالیایی فدریکو فلینی کرد؛ به زیبا‌شناسی فیلم‌های دوره‌ی نخست زندگی‌اش پشت کرد، از فراخوان تاریخ روی گردانید، و مسیری متفاوت را در پیش گرفت: «شعرش ضدغنایی شد و مدرنیسم‌اش هم ضدمدرن.» اگرچه، تردید ندارم که به مرور زمان، برخی ایرانیان (داخل و خارج، پوزیسیون‌مشرب و اپوزیسیون‌مشرب) از صغارتِ خودخواسته و دگرخواسته‌ی خویش به‌در خواهند آمد، و به فردیتِ آگاه خویش امکانِ سخن‌گفتن برای خود، به زبانِ خود و به‌جای خود، خواهند داد، اما تردیدی نیز ندارم که آینده‌ی نزدیک ایرانِ عزیز، سخت تحت تأثیر کنش‌ها و واکنش‌های به‌فرمان و به‌تقلیدِ این گروه از ایرانیان خواهد بود.