احتمالاً تابه‌حال به گوشتان خورده که ژاپن مرگ بر آمریکا نگفت، اما کاری کرد تلفن روی میز رئیس‌جمهور آمریکا ژاپنی باشد.

باشگاه خبرنگاران جوان - «ببینید ژاپن مرگ بر آمریکا نگفت، اما کاری کرد تلفن روی میز رئیس‌جمهور آمریکا ژاپنی باشه.» امیر این را درحالی‌که روی میز نیمکت مدرسه نشسته بود گفت.

بقیه تأیید کردند که این را شنیده‌اند. علی پرسید: از کجا فهمیدید؟

امیر شانه‌هایش را بالا انداخت.

بقیه جواب دادند: همه می‌گویند. یکی گفت: چند وقت پیش در یک ویدئو شنیدم. یکی دیگر از هم‌کلاسی‌ها گفت: من توی یک کانال خواندم.

چند نفر دیگر هم به گفت‌و‌گو پیوستند. یکی گفت این یعنی تلفن‌های ژاپنی از همه بهترند. دیگری گفت این ژاپنی‌ها آن‌قدر کارشان درست است که رئیس‌جمهور آمریکا هم باآن‌همه کبکبه و دبدبه تلفن ژاپنی روی میزش است.

علی چیزی نگفت، اما ذهنش درگیر شد. او هیچ‌وقت تلفن روی میز رئیس‌جمهور آمریکا را ندیده بود. هیچ‌کس در کلاس هم آن را از نزدیک ندیده بود. بااین‌حال، همه درباره‌اش با اطمینان حرف می‌زدند. بار‌ها شده بود این‌طور چیز‌ها نظرش را جلب کند که همه راجع بهش حرف بزنند بدون اینکه چیزی راجع به آن مسئله بدانند.

زنگ کلاس خورد و بچه‌ها سر جایشان نشستند. معلم، متوجه شد که بیشتر دانش‌آموزان هنوز درباره همان موضوع صحبت می‌کنند.

پرسید: چه چیزی باعث شده فکر کنید این خبر درست است؟

امیر گفت: چیز معروفی است همه می‌دانند. همه می‌گویند.

ـ چند نفر؟

ـ نمی‌دانم.

معلم روی تخته نوشت: «پروپاگاندا».

بعد گفت: تابه‌حال اسم پروپاگاندا به گوشتان خورده؟

چند نفر سرشان را به نشانه «نه» تکان دادند.

معلم گفت: پروپاگاندا را اگر خیلی ساده کنیم، یعنی تلاش سازمان‌یافته برای اثرگذاشتن روی فکر و رفتار مردم. اما یک نکته مهم دارد؛ پروپاگاندا لزوماً به معنی دروغ گفتن نیست.

علی پرسید: یعنی ممکنه چیزی راست باشه، ولی باز هم پروپاگاندا باشه؟

ـ دقیقاً. ادوارد برنیز، کسی که حدود صدسال پیش کتابی به نام پروپاگاندا نوشت، می‌گفت در جامعه بزرگی که آدم‌ها نمی‌توانند درباره همه چیز شخصاً تحقیق کنند، افکار عمومی می‌تواند از طریق آدم‌ها، رسانه‌ها و گروه‌های اثرگذار شکل بگیرد.

معلم روی تخته چند کلمه نوشت: تکرار ـ اعتبار ـ احساس ـ جمع

و ادامه داد: فرض کنید یک نفر یک حرف را می‌زند. شاید کسی جدی‌اش نگیرد. نفر دوم همان را می‌گوید. بعد یک کانال، یک ویدئو و چند نفر دیگر همان حرف را تکرار می‌کنند. کم‌کم چه اتفاقی می‌افتد؟
امیر گفت: همه فکر می‌کنند حتماً درست است!

ـ آفرین. اینجا دیگر سؤال فقط این نیست که «حرف درست است یا غلط؟» باید بپرسیم: «چرا من این حرف را باور کردم؟»

یکی از بچه‌ها دستش را بالا برد: ولی اگر همه دارند می‌گویند، احتمالاً درست است دیگر!

معلم لبخند زد: این همان تله‌ای است که باید حواسمان به آن باشد. «همه می‌گویند» مدرک نیست. گاهی فقط یعنی یک حرف، خیلی خوب پخش شده است.

کلاس ساکت شد.

معلم گفت: برنیز معتقد بود مردم همیشه فقط با منطق تصمیم نمی‌گیرند. احساسات، آدم‌های مورد اعتمادشان، گروهی که به آن تعلق دارند و حتی چیزی که مدام می‌بینند، می‌تواند روی انتخابشان اثر بگذارد.

بعد به جمله روی تخته اشاره کرد. چه کسی باعث شده این باور را داشته باشیم.

زنگ‌تفریح خورد.

این بار، وقتی بچه‌ها از کلاس بیرون رفتند، امیر هنوز داشت می‌گفت: «ولی من شنیدم واقعاً ژاپنیه!»

علی خندید و گفت: خب، پس برویم ببینیم چه کسی این را گفته. شاید مهم‌تر از خود خبر، داستانی باشد که پشت خبر است.

منبع: فارس