کرمان – ایرنا – برای نخستین‌بار در دهه‌های اخیر یک «گاوگرد» در شهر کرمان در حال مرمت و بازسازی است. گاوگرد تکنیک و ابزاری سنتی برای برداشت آب از چاه است در روزگاری که از پمپ و موتور برق خبری نبود. در حال حاضر، عملیات مرمت و احیای گاوگرد بنای تاریخی شرکت فرش کرمان در حال اجراست.
به گزارش ایرنا، در مناطق کویری از جمله کرمان که دسترسی به آب‌های سطحی همچون رود و رودخانه وجود ندارد، تامین آب و رساندن آن به خانه و باغ و مزرعه در دوران‌های گذشته همیشه یک مسئله و دغدغه جدی بوده است.
پیش از آنکه پمپ‌های آب و تجهیزات امروزی راه خود را به خانه‌ها و باغ‌ها باز کنند و شبکه لوله‌کشی آب شهری سرتاسر استان را فرا بگیرد، قنات‌ها و از دورانی به بعد، چاه‌های آب امکان دسترسی مردم به آب را فراهم می‌کردند.
برداشت آب از قنات در محل‌هایی عمومی که به آن مظهر قنات می‌گویند انجام می‌شد. در برخی خانه‌های اعیان و ثروتمندان، آب‌انبارهایی برای نگهداری آب قنات در خانه وجود داشت. از زمان رواج چاه‌ها اما، اغلب خانه‌ها صاحب چاه شده و اهالی می‌توانستند بدون نیاز به مراجعه به کوی و برزن و مظهر قنات، از چاه خانه آب بردارند.
در خانه‌هایی که مصرف آب محدود بود، معمولا از چرخ چاه برای بالا کشیدن «دَلو» یا همان سطل درون چاه استفاده می‌شد اما در خانه‌های بزرگ به‌خصوص خانه‌باغ‌ها که نیاز بیش‌تری به آب داشتند، ابزارهایی با سازوکاری متفاوت به‌کار گرفته می‌شد. یکی از این ابزارها «گاوگرد» بود؛ وسیله‌ای سنتی که نیروی حیوان را به کار می‌گرفت تا آب را از عمق چاه به سطح زمین منتقل کند. در واقع، گاوگرد را می‌توان یک پمپ آب سنتی دانست که به جای موتور و انرژی برق و استفاده از نیروی انسانی، از نیروی حیوان استفاده می‌کرد.
حرکت دستگاه با چرخش گاو
شیوه کار گاوگرد این‌طور بود که یک گاو در مسیر مشخصی، معمولا به‌صورت دَورانی حرکت می‌کرد و این حرکت نیروی لازم برای کار دستگاه را تامین می‌کرد.
ساختار این دستگاه از محورهای چوبی افقی و عمودی و اهرم‌هایی تشکیل شده بود که نیروی حاصل از حرکت گاو به اجزاء منتقل می‌شد و آن را جابه‌جا می‌کرد. دلو یا سطل‌هایی چرمی که به طنابی متصل شده بود هم از بخش‌های مهم گاوگرد بود. این سطل‌ها در داخل چاه قرار داشت که با حرکت گاو و چرخش دستگاه، از یک سمت به عمق چاه رفته و از آب پر شده و از سمت دیگر به بالا کشیده می‌شدند. آب پس از رسیدن به سطح، در حوضچه، کانال یا مسیر انتقال ریخته می‌شد و از آن برای آبیاری باغ و زمین کشاورزی یا دیگر مصارف استفاده می‌کردند. برای اینکه حیوان هنگام چرخش دچار سرگیجه نشود چشمانش را می‌بستند. بدین‌ترتیب، گاوگردها همان کاری را انجام می‌دادند که امروز موتورپمپ‌ها انجام می‌دهند و از آن‌جایی که در گذشته، سطح آب‌های زیرزمینی مثل امروز نبود و بالا بود، برداشت آب به‌راحتی انجام می‌شد. برای آنکه برداشت آب بی‌وقفه ادامه داشته باشد، معمولا اتاقک کوچکی هم در کنار چاه در نظر می‌گرفتند تا دام در آن حرکت و تغذیه کند.
درباره اینکه نخستین‌بار این تکنیک هوشمندانه در کجا اختراع شد روایت دقیقی وجود ندارد. در کرمان اما شواهدی هست که پیشینه استفاده از گاوگرد را به دوران قاجار می‌رساند. پس از آن و دوران پهلوی هم استفاده از گاوگرد رواج داشته البته در سازه آن تحولاتی ایجاد شده بود.
محمد برشان، پژوهشگر آب و آبیاری و مدیر مرکز قنات استان کرمان، این فن را از ابتکارات مناطق کویری مرکز ایران دانسته و با اشاره به اینکه در برخی منابع، تاریخ ساخت گاوگرد سال ۳۳۴ قبل از میلاد ذکر شده است، این سازه اکنون بیش از ۲ هزار سال قدمت دارد.
احیای گاوگرد شرکت فرش کرمان
اگرچه شهر کرمان امروز بیش از هرچیز با آهن و فولاد و بتن و سیمان شناخته می‌شود اما در روزگار گذشته در جای‌جای این شهر خانه‌باغ‌هایی بزرگ وجود داشته که به جز تعداد اندکی، از بسیاری از آن دیگر اثری باقی نمانده است. آبیاری درختان انبوه خانه‌باغ‌های کرمان از طریق گاوگرد انجام می‌شده است. به باغ‌هایی که آب آن از این طریق تامین می‌شد در کرمان «دولاب» می‌گفتند.
با تخریب دولاب‌ها، سازه‌های گاوگردها نیز از دست رفت. اکنون تنها پنج گاوگرد در شهر کرمان باقی مانده که هیچ‌کدام هم ثبت ملی نشده است.
یکی از این گاوگردها در عمارت تاریخی شرکت فرش در حاشیه بلوار باستانی پاریزی شهر کرمان قرار دارد. این بنای تاریخی اثری به‌جا مانده از عصر طلایی قالی‌بافی در جنوب شرق ایران در اواخر دوران قاجار و اوایل پهلوی است؛ روزگاری که بافت قالی حرفه بسیاری از مردمان این منطقه بود و تجارت قالی کرمان در عرصه بین‌الملل رونق فراوان داشت. در این ساختمان ثبت‌ملی و نیمه‌متروکه، علاوه بر اینکه کارگاه‌های متعدد تولید سنتی قالی اعم از رنگرزی و بافت و شست‌وشو و ابزار و وسایل مربوط به آن وجود دارد، سازه یک گاوگرد نیز هست.
به‌تازگی و در جریان اجرای پروژه مرمت شرکت فرش کرمان، این سازه مورد توجه قرار گرفته است. روابط عمومی سازمان صنعت، معدن و تجارت استان کرمان در این‌باره گزارش داده که در راستای صیانت از آثار و بناهای ماندگار و حفظ میراث ارزشمند گذشتگان، عملیات مرمت و احیای گاوگرد باغ‌موزه فرش کرمان با جدیت در حال اجراست. در برنامه‌ای که برای احیای شرکت فرش تعریف شده، این بنا قرار است به باغ‌موزه تبدیل شود.
برپایه این گزارش، «عملیات سبک‌سازی بام گاوگرد با برداشت بخش‌هایی از لایه‌های سنگین موجود از قدیم در بام، با دوغاب گچ، پوکه صنعتی و سایر مصالح در حال انجام مرمت است و پس از سبک‌سازی، اجرای بام جدید با بهره‌گیری از تلفیقی از مصالح بنایی قدیم و مصالح جدید و متناسب با شرایط بنا دنبال می‌شود.»
هدف از انجام این عملیات «کاهش بار اضافی، حفاظت از کالبد بنا و فراهم‌سازی شرایط مناسب برای تداوم عمر سازه» اعلام شده است. بنا به این گزارش، روند مرمت گاوگرد با سرعت مناسبی در حال پیشرفت و نزدیک به مراحل پایانی است.
همزمان با عملیات بام، بخش‌های داخلی گاوگرد نیز تحت عملیات مرمت و احیا قرار گرفته و اقدامات لازم برای حفاظت و بازآفرینی این بنا در حال انجام است.
این گزارش می‌افزاید: «احیای باغ‌موزه فرش کرمان و حفاظت از بناهای ارزشمند آن، با رویکرد حفظ هویت تاریخی، فرهنگی و معماری این مجموعه، در اولویت برنامه‌های مرکز ملی فرش ایران و سازمان صنعت، معدن و تجارت استان کرمان قرار دارد و تلاش می‌شود فرآیند مرمت با رعایت اصول فنی، حفظ اصالت بنا و استفاده مناسب از مصالح انجام شود. گاوگرد باغ‌موزه فرش کرمان به عنوان یکی از عناصر شاخص این مجموعه، در صورت تکمیل فرآیند مرمت و احیا، ظرفیت آن را دارد که به یکی از جاذبه‌های دیداری و معماری باغ‌موزه فرش کرمان برای علاقه‌مندان به تاریخ، معماری سنتی و هنر فرش تبدیل شود.»