یک پژوهشگر و استاد دانشگاه میگوید: سدها در تاریخ جنگها هم زیرساخت دفاعی بودهاند، هم ابزار پشتیبانی و هم گاهی هدف عملیات نظامی. البته صرف قرار گرفتن یک سد در منطقه نظامی یا نزدیکی آن به مرز، به هیچ وجه اثبات نمیکند که هدف اولیه از ساخت آن نظامی بوده است.
به گزارش خبرآنلاین، انتشار گزارش نیویورکتایمز درباره احتمال ارتباط برخی پروژههای آبی ایران با تاسیسات موشکی زیرزمینی، بار دیگر موضوع اهداف سدسازی در ایران و احتمال استفاده دوگانه از زیرساختهای آبی را مطرح کرده است. این گزارش با اشاره به بررسی موقعیت جغرافیایی دستکم ۵۳۳ سد، فرضیههایی درباره همپوشانی برخی پروژههای آبی با مناطق و تاسیسات نظامی مطرح کرده، هرچند این ارتباط را اثباتشده ندانسته است.
در کنار این بحث، کارنامه چند دهه سدسازی در ایران نیز با پرسشهایی درباره مکانیابی، مطالعات زمینشناسی و پیامدهای محیطزیستی همراه است. مهدی زارع، زمینشناس و استاد دانشگاه، در گفتوگو با ما ضمن بررسی ابعاد نظامی و غیرنظامی سدها میگوید: طبق ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو، سدها و سیلبندها از حمایت ویژه برخوردارند. دلیل این حمایت آن است که تخریب این سازهها میتواند نیروهای خطرناک را آزاد کند و به تلفات گسترده در میان جمعیت غیرنظامی منجر شود.
او ادامه میدهد: حتی اگر چنین سازههایی در خدمت برخی تاسیسات نظامی باشند، در شرایطی که حمله به آنها موجب آزاد شدن نیروهای خطرناک و خسارات سنگین انسانی شود، حمایت ویژه حقوقی همچنان اهمیت دارد. بنابراین نمیتوان صرف ادعای ارتباط یک سد با یک تاسیسات نظامی را مجوز حمله به آن دانست.
مشروح این گفتوگو را در ادامه بخوانید:
گزارش نیویورکتایمز درباره احتمال ارتباط برخی سدهای ایران با تاسیسات موشکی زیرزمینی، بحثهای زیادی ایجاد کرده است. اساسا آیا سدسازی با ملاحظات نظامی در جهان سابقه دارد؟
بله، اما ابتدا باید میان سه موضوع تفاوت قائل شویم: سدهایی که از ابتدا با ماموریت نظامی ساخته میشوند، سدهایی که کاربرد دوگانه نظامی و غیرنظامی دارند و سدهایی که اساسا با هدف غیرنظامی احداث شدهاند، اما در زمان جنگ به ابزار نظامی تبدیل میشوند. این سه موضوع از نظر ماهیت و کارکرد یکسان نیستند.
آب و زیرساختهای آبی در راهبردهای نظامی جهان میتوانند سه نقش اصلی داشته باشند. نخست، کنترل راهبردی منابع آب و رودخانهها، بهویژه در مناطق مرزی یا سرزمینهای مورد مناقشه. دوم، تامین آب و پشتیبانی از پایگاهها و تاسیسات دفاعی. سوم، استفاده از آب بهعنوان ابزار جنگی؛ برای مثال از طریق تخریب سدها، باز کردن دریچهها یا تغییر مسیر و جریان آب برای ایجاد سیلاب و محدود کردن حرکت نیروهای نظامی.
بنابراین سدها در تاریخ جنگها هم زیرساخت دفاعی بودهاند، هم ابزار پشتیبانی و هم گاهی هدف عملیات نظامی. البته صرف قرار گرفتن یک سد در منطقه نظامی یا نزدیکی آن به مرز، به هیچ وجه اثبات نمیکند که هدف اولیه از ساخت آن نظامی بوده است.
چه نمونههای تاریخی از استفاده نظامی از سدها و سازههای آبی وجود دارد؟
نمونههای متعددی در تاریخ وجود دارد. در جنگ جهانی دوم، سدهای آلمان هدف حملات هوایی قرار گرفتند. یکی از نمونههای شناختهشده، حمله به سدهای دره روهر در سال ۱۹۴۳ بود که با هدف ایجاد اختلال در زیرساختهای صنعتی و اقتصادی آلمان انجام شد.
در چین نیز در سال ۱۹۳۸، در جریان جنگ با ژاپن، سیلبندهای رودخانه زرد تخریب شدند تا با ایجاد سیلاب، حرکت نیروهای ژاپنی متوقف شود. این اقدام پیامدهای انسانی و اجتماعی بسیار گستردهای برای جمعیت غیرنظامی منطقه داشت.
در هلند نیز از آببندها و سازههای کنترل آب برای ایجاد مناطق آبگرفته و دشوار کردن پیشروی نیروهای دشمن استفاده شده است. در نمونهای جدیدتر، سد موصل عراق در سال ۲۰۱۴ و در جریان درگیری با داعش اهمیت راهبردی پیدا کرد و کنترل آن به یکی از موضوعات مهم نظامی تبدیل شد.
در ایران نیز سد شهید عباسپور در جریان جنگ هشت ساله آسیب دید. این نمونهها نشان میدهند که زیرساختهای آبی میتوانند در شرایط جنگی اهمیت نظامی پیدا کنند، اما این موضوع با اثبات نظامی بودن هدف اولیه احداث یک سد تفاوت دارد.
با این توضیحات، گزارش اخیر نیویورکتایمز درباره سدهای ایران دقیقا چه ادعایی را مطرح میکند؟
گزارش نیویورکتایمز که در ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، به احتمال ارتباط بخشی از پروژههای آبی ایران با تاسیسات موشکی زیرزمینی پرداخته است. در این گزارش به همپوشانی جغرافیایی سدها، طرحهای انتقال آب و برخی مناطق نظامی اشاره شده و از بررسی موقعیت دستکم ۵۳۳ سد سخن به میان آمده است.
نکته مهم این است که خود گزارش نیز این ارتباط را اثباتشده نمیداند و آن را در حد یک فرضیه کارشناسی مطرح میکند. بنابراین نباید صرفا بر اساس نزدیکی جغرافیایی یک سد به تاسیسات نظامی، نتیجه گرفت که آن سد با هدف نظامی ساخته شده است.
برای اثبات چنین ادعایی باید اسناد مستقل درباره هدف اولیه پروژه، مطالعات امکانسنجی، تصمیمات اجرایی و ماموریت تعریفشده برای آن وجود داشته باشد. حتی مشارکت پیمانکاران نظامی در ساخت یک پروژه نیز به تنهایی برای اثبات نظامی بودن هدف آن کافی نیست.
از منظر حقوق بینالملل، حمله به زیرساختهای حیاتی و غیرنظامی مانند شبکه برق، آب، بیمارستانها و تاسیسات تامین انرژی در چه شرایطی جنایت جنگی محسوب میشود و تحت چه معیارهایی میتوان این حملات را مصداق جنایت علیه بشریت دانست؟ آیا محروم کردن عامدانه جمعیت غیرنظامی از خدمات و نیازهای اساسی زندگی میتواند بهتنهایی مبنای طرح چنین اتهامی قرار گیرد؟
حمله به زیرساختهای غیرنظامی در جنگ معمولا جنایت جنگی محسوب میشود؛ اما زمانی میتواند مصداق جنایت علیه بشریت باشد که بخشی از یک حمله گسترده یا سیستماتیک علیه جمعیت غیرنظامی باشد و سایر شرایط حقوقی نیز محقق شود.
بر اساس حقوق بشردوستانه بینالمللی، طرفهای جنگ موظفند میان اهداف نظامی و غیرنظامی تفکیک قائل شوند. حمله عمدی به زیرساختهایی مانند شبکه برق و آب، بیمارستانها و مناطق مسکونی، طبق معاهده رم جنایت جنگی است. همچنین حملات نامتناسب که خسارت غیرنظامی آنها بهوضوح بیش از مزیت نظامی مورد انتظار باشد، حمله به منابع ضروری برای بقای مردم و استفاده از گرسنگی بهعنوان روش جنگ ممنوع است.
زیرساختهای دارای کاربرد نظامی ممکن است به هدف مشروع تبدیل شوند، اما همچنان رعایت اصل تناسب و اقدامات احتیاطی الزامی است و دوکاربردی بودن یک زیرساخت بهتنهایی حمله به آن را توجیه نمیکند.
طبق ماده ۷ معاهده رم، جنایت علیه بشریت مستلزم وقوع اعمالی مانند قتل، کشتار جمعی، آزار و اذیت یا سایر اعمال غیرانسانی در چارچوب حملهای گسترده یا سیستماتیک علیه غیرنظامیان است. مرتکب نیز باید از این حمله آگاه باشد و اقدامات در راستای سیاست یک دولت یا سازمان انجام شده باشد.
تخریب زیرساختها زمانی میتواند جنایت علیه بشریت باشد که به قتل غیرنظامیان، محرومیت آنها از نیازهای اساسی مانند آب، غذا، دارو و گرمایش یا تحمیل رنج شدید جسمی و روانی منجر شود. همچنین آزار و اذیت تبعیضآمیز در چارچوب چنین حملهای میتواند مشمول این عنوان باشد.
کمیسیون مستقل بینالمللی تحقیق درباره اوکراین نیز حملات مستمر روسیه به زیرساختهای انرژی این کشور را هم جنایت جنگی و هم جنایت علیه بشریت از نوع «سایر اعمال غیرانسانی» ارزیابی کرد؛ زیرا این حملات در راستای سیاست دولتی برای محروم کردن غیرنظامیان از برق و خدمات ضروری و تحمیل رنج شدید به آنها انجام شده است.
سخنگوی صنعت آب ایران این ادعا را رد کرده و گفته است سدها بر اساس شرایط توپوگرافی و نیازهای شرب، کشاورزی، برق و کنترل سیلاب ساخته میشوند. همچنین مصرف آب صنعت را کمتر از چهار درصد اعلام کرده است. این پاسخ را چگونه باید ارزیابی کرد؟
عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب، در واکنش به این گزارش اعلام کرده است که مکانیابی سدها بر اساس شرایط توپوگرافی، منابع آب و نیازهای مختلف کشور انجام میشود و قرار گرفتن صنایع در نزدیکی مناطق کوهستانی لزوما ارتباطی با اهداف نظامی ندارد.
او همچنین مصرف آب بخش صنعت را حدود ۳ میلیارد مترمکعب و کمتر از چهار درصد مصرف کل آب کشور اعلام کرده است. از نظر تحلیلی باید میان مصرف آب صنعت و کارکرد نظامی احتمالی یک زیرساخت تفاوت قائل شد. پایین بودن سهم مصرف آب صنعت، به تنهایی نمیتواند فرضیه استفاده دوگانه از برخی تاسیسات را اثبات یا رد کند.
نکته دیگری که سخنگوی صنعت آب مطرح کرده، اهمیت حفاظت از زیرساختهای حیاتی آب است. پیوند دادن سدها و تاسیسات آبی به اهداف نظامی بدون ارائه شواهد کافی میتواند خطر توجیه حمله به زیرساختهای غیرنظامی را افزایش دهد. به همین دلیل، در بررسی این ادعاها باید دقت علمی و حقوقی رعایت شود.
از نظر حقوق بینالملل، سدها در زمان جنگ چه جایگاهی دارند؟ آیا قرار گرفتن یک سد در خدمت یک تاسیسات نظامی میتواند آن را به هدف حمله تبدیل کند؟
طبق ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو، سدها و سیلبندها از حمایت ویژه برخوردارند. دلیل این حمایت آن است که تخریب این سازهها میتواند نیروهای خطرناک را آزاد کند و به تلفات گسترده در میان جمعیت غیرنظامی منجر شود.
حتی اگر چنین سازههایی در خدمت برخی تاسیسات نظامی باشند، در شرایطی که حمله به آنها موجب آزاد شدن نیروهای خطرناک و خسارات سنگین انسانی شود، حمایت ویژه حقوقی همچنان اهمیت دارد. بنابراین نمیتوان صرف ادعای ارتباط یک سد با یک تاسیسات نظامی را مجوز حمله به آن دانست.
هرگونه بررسی درباره مشروعیت حمله به زیرساختهای آبی باید بر اساس قواعد حقوق بشردوستانه بینالمللی، شرایط مشخص عملیات و پیامدهای احتمالی آن برای غیرنظامیان انجام شود. به طور کلی، هدف قرار دادن زیرساختهای حیاتی آب بدون رعایت این ملاحظات میتواند نقض جدی حقوق بینالملل بشردوستانه باشد.
اگر از بحث نظامی فاصله بگیریم، کارنامه سدسازی در ایران از نظر زمینشناسی و محیطزیست چگونه بوده است؟
ایران سابقه چند هزارساله مدیریت آب دارد؛ از قناتها و بندهای تاریخی تا سدهای مدرن. سدسازی مدرن از دهه ۱۳۳۰ آغاز شد و سد دز که در سال ۱۳۴۱ به بهرهبرداری رسید، از پروژههای مهم این دوره بود. پیش از انقلاب حدود ۱۹ سد بزرگ به بهرهبرداری رسیده بود، اما پس از انقلاب تعداد سدهای بزرگ به بیش از ۴۰۰ تا ۵۰۰ مورد و سدهای کوچک نیز به صدها مورد رسید.
این توسعه با اهدافی مانند تامین آب کشاورزی و شرب، تولید برق، کنترل سیلاب و مقابله با خشکسالی انجام شد و صنعت سدسازی کشور نیز از نظر توان مهندسی پیشرفت کرد. اما مسئله این است که در بسیاری از پروژهها، مطالعات زمینشناسی و محیطزیستی به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفت یا فشارهای سیاسی و اقتصادی بر تصمیمگیریها اثر گذاشت.
