مایکروسافت با یکپارچه‌سازی هسته پایدار NT و رابط مدرن اکس‌پی، ساختار بازار نرم‌افزارهای شخصی را تا بیش از یک دهه در دست گرفت.
بیست‌وپنج سال پیش در تاریخ ۲۵ اکتبر ۲۰۰۱، مایکروسافت سیستم‌عامل ویندوز اکس‌پی (XP) را به بازار عرضه کرد؛ محصولی که هنوز هم یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای این شرکت شناخته می‌شود. عرضه این سیستم‌عامل در دوران طلایی ردموندی‌ها رقم خورد؛ مقطعی که درآمدهای این غول نرم‌افزاری به اوج خود رسیده بود، تسلط کاملی بر بازار کامپیوترهای شخصی داشت، در نبرد مرورگرها از Netscape پیشی گرفته بود و موج بزرگی از خریداران برای نخستین‌بار صاحب کامپیوتر شخصی می‌شدند.
XP بر پایه هسته مستحکم ویندوز ان‌تی (Windows NT) که پیش‌تر زیربنای ویندوز ۲۰۰۰ بود، توسعه پیدا کرد و برای اولین‌بار تجربه‌ای یکپارچه، مشابه و باثبات را هم برای کاربران خانگی و هم برای سازمان‌ها فراهم آورد. این سیستم‌عامل نقطه‌عطف بزرگی در رویکرد مایکروسافت محسوب می‌شد، زیرا اولویت اصلی را بر نیازهای کاربر گذاشته بود.
رابط کاربری مدرن ویندوز اکس‌پی که با نام رمز Luna شناخته می‌شد، با تم آبی و سبز نمادین، گوشه‌های گرد پنجره‌ها و دکمه استارت سبز‌رنگ همراه شد. یکی از خاطره‌انگیزترین بخش‌های این سیستم‌عامل نیز تصویر پس‌زمینه پیش‌فرض آن یعنی Bliss بود؛ عکسی طبیعی از تپه‌های سرسبز دره ناپا در کالیفرنیا که از دید بسیاری از کارشناسان، دیده‌شده‌ترین عکس تاریخ معاصر به شمار می‌رود.
میراث ماندگار ویندوز اکس‌پی در تحول صنعت پی‌سی
همچنین اکس‌پی نخستین سیستم‌عاملی بود که قابلیت‌هایی نظیر فایروال داخلی برای محافظت از شبکه، شناسایی خودکار قطعات متصل به دستگاه (Plug and Play)، فونت‌های واضح‌تر ClearType برای نمایشگرهای ال‌سی‌دی و امکان جابه‌جایی سریع بین حساب‌های کاربری مختلف را در مقیاسی گسترده به کامپیوترهای شخصی آورد.
محبوبیت بی‌سابقه ویندوز XP باعث شد تا حتی در آوریل ۲۰۰۹ و زمان پایان پشتیبانی رسمی اصلی، همچنان روی ۷۵ درصد از کامپیوترهای مجهز به ویندوز نصب باشد. همچنین تا زمان اتمام پشتیبانی امنیتی گسترده در سال ۲۰۱۴، حدود ۱۹ درصد کاربران حاضر به رها کردن آن نبودند و مایکروسافت تا سال ۲۰۱۹ (یعنی ۱۸ سال پس از عرضه ابتدایی) ناچار به ارائه به‌روزرسانی‌های امنیتی شد که بیشتر برای سرویس‌های نظامی ارائه می‌شدند. حتی سال‌ها پس از عرضه، سهم بازار اکس‌پی همچنان از جانشین مستقیمش، ویندوز ویستا، بالاتر باقی مانده بود.
در طرف مقابل، ویستا در سال ۲۰۰۷ به دلیل عملکرد سنگین و کند بودن روی دستگاه‌های قدیمی‌تر با انتقادات گسترده مواجه شد و نشریاتی مانند تایم آن را سیستمی غیرکاربردی نامیدند. داده‌های Statcounter هم‌اکنون سهم بازار ویندوز XP را ۰٫۰۵ درصد اعلام می‌کنند که رقمی بالاتر از ویندوز ۸ است.