عصر ایران؛ محسن سلیمانی فاخر - در اندیشه سورن کی‌یرکه گور (فیلسوف دانمارکی) زندگی کردن صرفاً به معنای گذراندن روزها و تجربه کردن مجموعه‌ای از اتفاقات نیست. انسان می‌تواند سال‌ها زندگی کند، بی‌آنکه حقیقتاً زندگی کرده باشد؛ می‌تواند صبح از خواب برخیزد، به کارهای روزمره‌اش برسد، با دیگران معاشرت کند، سرگرم شود و شب به خواب برود، اما در تمام این مدت از مواجهه با مهم‌ترین پرسش زندگی‌اش طفره برود؛ من با زندگی خود چه می‌کنم؟ این پرسش، نقطه آغاز جدیت وجودی است؛ همان چیزی که کی‌یرکگور از آن با مفهوم »عزم جزم» (Alvor) یاد می‌کند.

عزم جزم در این معنا، نه سرسختی در رسیدن به یک هدف و نه صرفاً داشتن اراده‌ای نیرومند برای انجام دادن کارهاست. مقصود، نوعی جدیت در مواجهه با خویشتن و زندگی است؛ جدیتی که به انسان اجازه نمی‌دهد عمر خود را همچون فرصتی بی‌پایان و تکرارپذیر تلقی کند. انسان جدی کسی است که می‌داند زندگی محدود است و همین محدودیت، به انتخاب‌ها، تصمیم‌ها و حتی ساده‌ترین لحظات زندگی او معنا و وزن می‌بخشد. آگاهی از مرگ، نه دعوتی به نومیدی، بلکه امکانی برای بیدار شدن از غفلت است.

از نظر کی‌یرکه گور، یکی از بزرگ‌ترین موانع زندگی اصیل، توهم بی‌پایان بودن زمان است. ما اغلب چنان زندگی می‌کنیم که گویی همیشه فرصت دیگری وجود دارد؛ گویی برای دوست داشتن، تغییر کردن، تصمیم گرفتن، آشتی کردن و تحقق بخشیدن به خواسته‌های اصیل خود، زمان نامحدودی در اختیار داریم. به همین دلیل، تصمیم‌های مهم را به آینده موکول می‌کنیم و مسئولیت انتخاب‌های خود را به تعویق می‌اندازیم. با خود می‌گوییم هنوز زود است، هنوز فرصت هست و هنوز می‌توان زندگی را از نو آغاز کرد. اما همین تصورِ همیشگیِ فرصت داشتن، می‌تواند به بزرگ‌ترین شکل از دست دادن زندگی تبدیل شود. زیرا زندگی، برخلاف تصورات ما، منتظر آمادگی کامل و شرایط ایدئال نمی‌ماند.

عزم جزم درست در برابر چنین غفلتی قرار می‌گیرد. انسان جدی کسی است که مرگ را به‌عنوان افقی همواره حاضر در زندگی خود به رسمیت می‌شناسد. او می‌داند که هر روز ممکن است آخرین فرصت او برای انجام کاری باشد که زندگی‌اش را معنادار می‌کند.، به جای آنکه منتظر روزی نامعلوم و شرایطی بی‌نقص بماند، اکنون را جدی می‌گیرد. البته این جدیت به معنای شتاب‌زدگی یا اضطراب دائمی نیست؛ بلکه به معنای حضور کامل در لحظه و پذیرفتن مسئولیت آن چیزی است که از زندگی خود می‌سازیم.

نکته جالب در توصیف کی‌یرکه گور از انسان جدی این است که چنین انسانی لزوماً شخصیتی برجسته، مشهور یا برخوردار از دستاوردهای بزرگ نیست. در کتاب «ترس و لرز»، تصویری از انسان جدی ارائه می‌شود که ممکن است در ظاهر با یک منشی، مغازه‌دار یا پستچی اشتباه گرفته شود. او نه هیئتی قهرمانانه دارد و نه برای جلب توجه دیگران زندگی می‌کند. حتی ممکن است زندگی‌اش از بیرون کاملاً معمولی به نظر برسد. بااین‌حال، تفاوت او با دیگران در کیفیت حضورش در جهان است. او از آنچه می‌بیند لذت می‌برد و به لحظات عادی زندگی توجهی عمیق دارد. برای چنین انسانی، زندگی در انتظار وقوع اتفاقی بزرگ و خارق‌العاده متوقف نمی‌شود؛ بلکه خود زندگی روزمره، با تمام سادگی و محدودیت‌هایش، ارزشمند است.

عزم جزم الزاماً به معنای انجام کارهای بزرگ نیست، بلکه به معنای جدی گرفتن همان کارهایی است که در زندگی روزمره انجام می‌دهیم. کسی که می‌داند فرصت زندگی محدود است، حتی یک گفت‌وگوی ساده، یک دیدار معمولی، یک پیاده‌روی یا انجام مسئولانه وظایف روزانه را بی‌اهمیت تلقی نمی‌کند. او برای ارزشمند دانستن زندگی، منتظر لحظات استثنایی نمی‌ماند. تفاوت انسان جدی با انسان غافل، لزوماً در آنچه انجام می‌دهد نیست، بلکه در نحوه مواجهه او با آن چیزی است که انجام می‌دهد.

از سوی دیگر، عزم جزم با مسئولیت انتخاب نیز پیوندی عمیق دارد. انسان نمی‌تواند همواره پشت شرایط، دیگران، جامعه یا گذشته خود پنهان شود. هرچند شرایط بیرونی در زندگی ما تأثیرگذارند، اما این خود ما هستیم که باید نسبت خود را با زندگی‌مان مشخص کنیم. انتخاب نکردن نیز نوعی انتخاب است؛ همان‌طور که به تعویق انداختن تصمیم‌ها نیز پیامدهای خاص خود را دارد. انسان جدی از این مسئولیت فرار نمی‌کند. او می‌پذیرد که زندگی‌اش چیزی نیست که صرفاً برایش اتفاق بیفتد، بلکه امری است که باید آن را با انتخاب‌های خویش شکل دهد.

عزم جزم، دعوتی به بازپس‌گیری زندگی از چنگال تعویق، عادت و بی‌تفاوتی است. ما اغلب چنان درگیر برنامه‌های آینده می‌شویم که فراموش می‌کنیم زندگی در همین لحظه در حال وقوع است. گمان می‌کنیم روزی که به موفقیت برسیم، شرایطمان تغییر کند یا به نقطه مطلوبی دست یابیم، سرانجام زندگی واقعی را آغاز خواهیم کرد. اما از منظر کی‌یرکگور، این انتظار می‌تواند شکلی از گریز از زندگی باشد.

زندگی واقعی چیزی نیست که در آینده آغاز شود؛ همین اکنون در جریان است و ما در برابر نحوه زیستن آن مسئولیم.

عزم جزم یعنی زندگی کردن با این آگاهی که فرصت ما محدود است، اما همین فرصت محدود ارزش زیستن دارد. مرگ به زندگی معنا می‌دهد، نه از آن جهت که همه‌چیز را بی‌ارزش می‌کند، بلکه از آن جهت که اجازه نمی‌دهد ارزش هیچ‌چیز را به بی‌نهایتِ موهوم آینده حواله دهیم. انسان جدی می‌داند که نمی‌تواند همه کارها را انجام دهد، همه فرصت‌ها را تجربه کند و همه امکان‌ها را به فعلیت برساند؛ اما می‌تواند آنچه را برگزیده است با تمام وجود زندگی کند. شاید راز عزم جزم همین باشد: چنان زندگی کنیم که گویی فرصت دیگری در کار نیست، نه برای آنکه از مرگ بترسیم، بلکه برای آنکه زندگی را از دست ندهیم.