به گزارش سلامت نیوز به نقل از جام جم، ثبت دریاچه گهر در منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه لرستان در فهرست تالاب‌های پراهمیت بین‌المللی کنوانسیون رامسر، اتفاقی فراتر از اضافه‌شدن یک نام تازه به فهرست جهانی است.
این دریاچه کوهستانی که از مهم‌ترین جلوه‌های طبیعی زاگرس به‌شمار می‌رود، اکنون بیست‌وهشتمین تالاب ایران در این فهرست است؛ رویدادی که در شرایط کاهش سطح آب، تخریب زیستگاه‌ها و فشارهای انسانی بر بسیاری از تالاب‌های کشور، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند. بااین‌حال، ثبت بین‌المللی به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که یک تالاب از خشکسالی، آلودگی یا مداخلات انسانی در امان بماند. اهمیت اصلی این اتفاق زمانی آشکار می‌شود که عنوان جهانی گهر به برنامه‌ای عملی برای حفاظت از آب، پوشش گیاهی و حیات‌وحش آن منجر شود.
گهر؛ نگین آبی زاگرس در ارتفاعات لرستان
دریاچه گهر در دره‌ای کوهستانی در منطقه حفاظت‌شده اشترانکوه، در ارتفاع حدود ۲۳۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد. این دریاچه آب شیرین از چشمه‌های بستر خود و جریان ورودی رودخانه تاپله تغذیه می‌شود و موقعیت جغرافیایی آن، زیستگاهی متفاوت در قلب رشته‌کوه زاگرس ایجاد کرده است.
گهر تنها یک منظره چشم‌نواز برای گردشگران نیست. این پهنه آبی و ارتفاعات اطراف آن از تنوع زیستی قابل توجهی برخوردارند و زیستگاه گونه‌های گیاهی بومی و جانوری ارزشمند هستند. در معرفی رسمی این تالاب به کنوانسیون رامسر، از گونه‌هایی مانند پلنگ ایرانی و عقاب شاهی شرقی نیز نام برده شده است؛ گونه‌هایی که اهمیت زیستگاهی منطقه را فراتر از مرزهای محلی نشان می‌دهند. یکی از ویژگی‌های متفاوت گهر، یخ‌زدن سطح آب آن در زمستان است. دورافتادگی منطقه و محدودبودن دسترسی به بخش‌های بالادست دره نیز تاکنون به کاهش برخی مداخلات انسانی کمک کرده است؛ مزیتی که البته با افزایش فشار گردشگری یا تغییر شیوه مدیریت منطقه می‌تواند در معرض تهدید قرار گیرد.
چرا ثبت گهر در شرایط بحرانی تالاب‌های ایران مهم است؟
اهمیت ثبت گهر را باید در کنار تصویری بزرگ‌تر از وضعیت تالاب‌های کشور بررسی کرد. تالاب‌ها صرفا پهنه‌هایی پوشیده از آب نیستند؛ آنها در تنظیم چرخه آب، تغذیه آب‌های زیرزمینی، کاهش آثار سیلاب، پشتیبانی از تنوع زیستی و حفظ معیشت جوامع محلی نقش دارند. ازدست‌رفتن آنها می‌تواند پیامدهایی فراتر از محیط زیست داشته باشد و بر سلامت، اقتصاد محلی و کیفیت زندگی مردم اثر بگذارد.
یک پژوهش تازه روند تغییرات تالاب‌ها و دریاچه‌های ثبت‌شده ایران در کنوانسیون رامسر را طی چهار دهه بررسی کرده و از کاهش ۵۷ درصدی مساحت آبی این پهنه‌ها خبر داده است.
پژوهشگران، عوامل انسانی را از محرک‌های اصلی این روند معرفی کرده‌اند. این یافته تصویری نگران‌کننده از فشار بر تالاب‌های کشور ارائه می‌کند؛ هرچند میزان تغییرات و عوامل مؤثر در هر تالاب باید جداگانه بررسی شود.
در چنین شرایطی، ثبت گهر از دو جهت اهمیت دارد: نخست آن‌که توجه ملی و بین‌المللی را به ارزش اکولوژیک یک زیست‌بوم مهم جلب می‌کند؛ دوم آن‌که فرصتی برای تقویت نظارت، تدوین برنامه‌های حفاظتی و پاسخ‌گو کردن نهادهای مسئول فراهم می‌آورد.
این اتفاق همچنین یادآور می‌شود که سیاست حفاظت از تالاب‌ها نباید فقط بر پهنه‌های در معرض نابودی متمرکز باشد. شناسایی و حفاظت پیشگیرانه از زیست‌بوم‌هایی که هنوز بخشی از ویژگی‌های طبیعی خود را حفظ کرده‌اند، می‌تواند از تکرار تجربه تلخ خشک‌شدن یا تخریب تالاب‌های دیگر جلوگیری کند.
ثبت یک تالاب دقیقا چه فایده‌ای دارد؟
نخست، حفاظت از تالاب باید به اولویتی رسمی‌تر تبدیل شود. ثبت بین‌المللی، اهمیت اکولوژیک منطقه را در سطح جهانی به‌رسمیت می‌شناسد و مبنایی برای مطالبه‌گری رسانه‌ها، کارشناسان و تشکل‌های محیط‌زیستی فراهم می‌کند. از این پس، تصمیم‌های مربوط به توسعه گردشگری، مدیریت منابع آب و فعالیت‌های انسانی در گهر باید با توجه بیشتری به ارزش‌های طبیعی این زیست‌بوم اتخاذ شوند.
دوم، امکان تقویت پایش و مدیریت علمی فراهم می‌شود. یکی از اصول کنوانسیون، حفظ ویژگی‌های اکولوژیک تالاب‌هاست. این هدف به پایش مستمر کیفیت آب، وضعیت زیستگاه‌ها، تغییرات جمعیت گونه‌ها و شناسایی عوامل تخریب نیاز دارد. ثبت بین‌المللی می‌تواند انگیزه و چارچوبی برای تقویت این اقدامات ایجاد کند.
سوم، همکاری‌های علمی و بین‌المللی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. تبادل تجربه میان کشورها، استفاده از راهنماهای تخصصی و همکاری پژوهشگران می‌تواند به بهبود مدیریت تالاب‌ها کمک کند. همچنین ثبت رامسر ممکن است زمینه دسترسی به برخی فرصت‌های همکاری و حمایت‌های مالی را فراهم کند؛ هرچند دریافت اعتبار یا کمک مالی، خودکار و تضمین‌شده نیست.
با این همه، یک نکته نباید فراموش شود: ثبت در کنوانسیون رامسر به‌معنای ممنوعیت مطلق هرگونه فعالیت انسانی یا ایجاد حفاظتی غیرقابل‌نقض نیست. این معاهده بر حفاظت و استفاده خردمندانه از تالاب‌ها تاکید دارد و نتیجه آن به کیفیت اجرای تعهدات، مدیریت ملی و اقدامات عملی در محل وابسته است.
کنوانسیون رامسر چیست و چه تعهدی ایجاد می‌کند؟
کنوانسیون رامسر یک معاهده بین‌المللی برای حفاظت و بهره‌برداری خردمندانه از تالاب‌هاست که در ۲ فوریه ۱۹۷۱ در شهر رامسر ایران به تصویب رسید. ایران از نخستین کشورهای پیوسته به این معاهده بود و اجرای آن برای کشور از ۲۱ دسامبر ۱۹۷۵ آغاز شد. در این چارچوب، تالاب‌هایی که براساس معیارهای علمی واجد اهمیت بین‌المللی هستند، در فهرستی موسوم به «فهرست رامسر» قرار می‌گیرند. این معیارها فقط به‌وسعت تالاب یا زیبایی چشم‌انداز آن مربوط نیستند؛ ویژگی‌های هیدرولوژیک، گیاهی و جانوری و اهمیت منطقه برای حفاظت از تنوع زیستی نیز در ارزیابی نقش دارند.