نکات کلیدی:
- آمریکا با کسب ۴۳۲ جایزه نوبل در صدر جهان قرار دارد؛ رقمی که از مجموع جوایز بریتانیا، آلمان و فرانسه نیز بیشتر است.
- بریتانیا با ۱۴۵ جایزه در رتبه دوم قرار گرفته و آلمان با ۱۱۸ و فرانسه با ۸۰ جایزه در جایگاه‌های بعدی هستند.
- سوئد و ژاپن هرکدام با ۳۴ جایزه در جایگاه پنجم مشترک قرار دارند و روسیه و کانادا نیز هرکدام ۳۰ جایزه کسب کرده‌اند.
از کشفیات علمی تحول‌آفرین گرفته تا دستاوردهای برجسته در ادبیات و تلاش برای برقراری صلح، جوایز نوبل از سال ۱۹۰۱ تاکنون به برخی از تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ اهدا شده‌اند.
اکنون، پس از گذشت بیش از یک قرن، رتبه‌بندی کشورها بر اساس تعداد جوایز نوبل نشان می‌دهد کدام کشورها بیشترین افتخارات را در این زمینه کسب کرده‌اند. این آمار همچنین گستردگی جهانی جوایز نوبل و دستاوردهایی را که به دریافت این جوایز منجر شده‌اند، برجسته می‌کند.
اطلاعات این رتبه‌بندی از ویکی‌پدیا و سوابق رسمی جوایز نوبل تا اکتبر ۲۰۲۶ گردآوری شده است. از آنجا که برخی برندگان نوبل با بیش از یک کشور ارتباط دارند، ممکن است آمار ملی کشورها با یکدیگر هم‌پوشانی داشته باشد.
آمریکا با اختلافی چشمگیر در صدر قرار دارد
آمریکا تقریباً سه برابر بریتانیا، که در جایگاه دوم قرار دارد، جایزه نوبل کسب کرده است. پس از چهار کشور نخست، اختلاف میان کشورها به‌مراتب کمتر می‌شود؛ به‌طوری‌که سوئد و ژاپن هرکدام با ۳۴ جایزه، به‌طور مشترک در رتبه پنجم قرار دارند.
| کشور | تعداد جوایز نوبل |
| 🇺🇸 آمریکا | ۴۳۲ |
| 🇬🇧 بریتانیا | ۱۴۵ |
| 🇩🇪 آلمان | ۱۱۸ |
| 🇫🇷 فرانسه | ۸۰ |
| 🇸🇪 سوئد | ۳۴ |
| 🇯🇵 ژاپن | ۳۴ |
| 🇷🇺 روسیه | ۳۰ |
| 🇨🇦 کانادا | ۳۰ |
| 🇨🇭 سوئیس | ۲۷ |
| 🇦🇹 اتریش | ۲۵ |
| 🇳🇱 هلند | ۲۲ |
| 🇮🇹 ایتالیا | ۲۱ |
| 🇵🇱 لهستان | ۱۹ |
| 🇭🇺 مجارستان | ۱۶ |
| 🇦🇺 استرالیا | ۱۵ |
| 🇮🇱 اسرائیل | ۱۴ |
| 🇩🇰 دانمارک | ۱۴ |
| 🇳🇴 نروژ | ۱۴ |
| 🇮🇳 هند | ۱۲ |
| 🇧🇪 بلژیک | ۱۲ |
| 🇿🇦 آفریقای جنوبی | ۱۲ |
| 🇮🇪 ایرلند | ۱۱ |
| 🇨🇳 چین | ۸ |
| 🇪🇸 اسپانیا | ۸ |
| 🇧🇾 بلاروس | ۶ |
| 🇨🇿 جمهوری چک | ۶ |
| 🇺🇦 اوکراین | ۶ |
| 🇪🇬 مصر | ۶ |
| 🇦🇷 آرژانتین | ۵ |
| 🇫🇮 فنلاند | ۵ |
| 🇷🇴 رومانی | ۴ |
| 🇹🇼 تایوان | ۴ |
| 🇱🇹 لیتوانی | ۳ |
| 🇲🇽 مکزیک | ۳ |
| 🇳🇿 نیوزیلند | ۳ |
| 🇰🇷 کره جنوبی | ۳ |
| 🇹🇳 تونس | ۳ |
| 🇹🇷 ترکیه | ۳ |
| 🇩🇿 الجزایر | ۲ |
| 🇦🇿 جمهوری آذربایجان | ۲ |
| 🇨🇱 شیلی | ۲ |
| 🇨🇴 کلمبیا | ۲ |
| 🇨🇾 قبرس | ۲ |
| 🇬🇷 یونان | ۲ |
| 🇬🇹 گواتمالا | ۲ |
| 🇮🇷 ایران | ۲ |
| 🇱🇷 لیبریا | ۲ |
| 🇱🇺 لوکزامبورگ | ۲ |
| 🇵🇰 پاکستان | ۲ |
| 🇵🇹 پرتغال | ۲ |
| 🇱🇨 سنت لوسیا | ۲ |
| 🇹🇱 تیمور شرقی | ۲ |
| 🇻🇪 ونزوئلا | ۲ |
| 🇧🇩 بنگلادش | ۱ |
| 🇧🇷 برزیل | ۱ |
| 🇧🇬 بلغارستان | ۱ |
| 🇨🇷 کاستاریکا | ۱ |
| 🇨🇩 جمهوری دموکراتیک کنگو | ۱ |
| 🇪🇹 اتیوپی | ۱ |
| 🇫🇴 جزایر فارو | ۱ |
| 🇬🇭 غنا | ۱ |
| 🇭🇰 هنگ‌کنگ | ۱ |
| 🇮🇸 ایسلند | ۱ |
| 🇮🇶 عراق | ۱ |
| 🇯🇴 اردن | ۱ |
| 🇰🇪 کنیا | ۱ |
| 🇱🇻 لتونی | ۱ |
| 🇱🇧 لبنان | ۱ |
| 🇲🇦 مراکش | ۱ |
| 🇲🇲 میانمار | ۱ |
| 🇳🇬 نیجریه | ۱ |
| 🇲🇰 مقدونیه شمالی | ۱ |
| 🇵🇸 فلسطین | ۱ |
| 🇵🇪 پرو | ۱ |
| 🇵🇭 فیلیپین | ۱ |
| 🇸🇦 عربستان سعودی | ۱ |
| 🇹🇿 تانزانیا | ۱ |
| تبت | ۱ |
| 🇹🇹 ترینیداد و توباگو | ۱ |
| 🇻🇳 ویتنام | ۱ |
| 🇾🇪 یمن | ۱ |
| یوگسلاوی | ۱ |
| 🇿🇼 زیمبابوه | ۱ |
بر اساس این آمار، ایران با ۲ جایزه نوبل در کنار کشورهایی مانند پاکستان، پرتغال، یونان، شیلی و جمهوری آذربایجان قرار می‌گیرد.
برندگان آمریکایی جایزه نوبل در حوزه‌های گوناگون و دوره‌های تاریخی مختلف فعالیت داشته‌اند. تئودور روزولت، رئیس‌جمهور آمریکا، در سال ۱۹۰۶ به‌دلیل نقش خود در مذاکرات پایان جنگ روسیه و ژاپن، جایزه صلح نوبل را دریافت کرد. مارتین لوتر کینگ جونیور نیز در سال ۱۹۶۴ به‌دلیل مبارزه بدون خشونت علیه تبعیض نژادی، برنده این جایزه شد.
در حوزه ادبیات، ارنست همینگوی در سال ۱۹۵۴ به‌دلیل سبک تأثیرگذار داستان‌نویسی خود، از جمله در اثر مشهور پیرمرد و دریا، جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد.
در سال‌های نزدیک‌تر، باراک اوباما در سال ۲۰۰۹ به‌دلیل تلاش‌هایش برای تقویت دیپلماسی بین‌المللی، برنده جایزه صلح نوبل شد. باب دیلن نیز در سال ۲۰۱۶ به‌دلیل نقش برجسته‌اش در ترانه‌سرایی آمریکایی، جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد.
مشهورترین برندگان جایزه نوبل در دهه‌های گذشته
ماری کوری که در لهستان متولد شد و فعالیت علمی خود را در فرانسه گسترش داد، در سال ۱۹۰۳ به‌دلیل پژوهش‌هایش درباره پرتوزایی، به‌طور مشترک برنده جایزه نوبل فیزیک شد. او سپس در سال ۱۹۱۱ به‌دلیل تحقیقاتش درباره عناصر رادیوم و پولونیوم، جایزه نوبل شیمی را نیز دریافت کرد.
آلبرت اینشتین در سال ۱۹۲۱ جایزه نوبل فیزیک را به‌دلیل مشارکت‌هایش در فیزیک نظری، به‌ویژه کشف قانون اثر فوتوالکتریک، دریافت کرد. برخلاف تصور رایج، این جایزه به‌خاطر نظریه نسبیت به او اهدا نشد.
الکساندر فلمینگ، دانشمند اسکاتلندی، در سال ۱۹۴۵ همراه با ارنست بوریس چین و هاوارد فلوری، جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی را به‌دلیل کشف پنی‌سیلین و اثبات اثربخشی آن در مقابله با بیماری‌های عفونی دریافت کرد.
در آفریقای جنوبی نیز نلسون ماندلا و اف. دبلیو. دکلرک در سال ۱۹۹۳ به‌طور مشترک برنده جایزه صلح نوبل شدند. این جایزه به‌دلیل تلاش‌های آن‌ها برای پایان مسالمت‌آمیز نظام آپارتاید و فراهم‌کردن زمینه استقرار حکومتی دموکراتیک به آن‌ها اهدا شد.
برندگان برجسته نوبل از کشورهای کوچک‌تر
وانگاری ماتای، فعال محیط‌زیست اهل کنیا، در سال ۲۰۰۴ تاریخ‌ساز شد و به نخستین زن آفریقایی تبدیل شد که جایزه صلح نوبل را دریافت می‌کند. او به‌دلیل مشارکت در توسعه پایدار، دموکراسی و صلح مورد تقدیر قرار گرفت.
جنبش کمربند سبز که ماتای بنیان گذاشت، زنان را برای کاشت درخت بسیج کرد و به کاشت بیش از ۳۰ میلیون درخت کمک کرد. این جنبش حفاظت از محیط‌زیست را با حقوق زنان و تقویت جوامع محلی پیوند داد.
هالدور لاکسنس، نویسنده ایسلندی، در سال ۱۹۵۵ جایزه نوبل ادبیات را دریافت کرد. او نام خانوادگی خود را از منطقه روستایی لاکسنس، جایی که در آن بزرگ شده بود، انتخاب کرد.
رمان‌های لاکسنس به زندگی مردم عادی ایسلند می‌پرداختند و نقش مهمی در شناساندن ادبیات این کشور به مخاطبان بین‌المللی داشتند.
برندگان جایزه نوبل ۲۰۲۶ چه دستاوردهایی داشتند؟
فرانسیس هالزن در سال ۲۰۲۶ به‌دلیل مشارکت در پروژه IceCube و کشف نوترینوهای کیهانی پرانرژی، جایزه نوبل فیزیک را دریافت کرد.
هانری بی. کاگان و کنسو سوآی نیز به‌طور مشترک برنده جایزه نوبل شیمی شدند. آن‌ها به‌دلیل کشفیاتی مورد تقدیر قرار گرفتند که توضیح می‌دهد واکنش‌های شیمیایی چگونه می‌توانند یکی از دو شکل مولکولی آینه‌ای را بر شکل دیگر ترجیح دهند.
در رشته فیزیولوژی یا پزشکی، کارل دایسروت، پیتر هگمان و گئورگ ناگل به‌طور مشترک جایزه نوبل را دریافت کردند. دستاوردهای آن‌ها زمینه‌ساز توسعه فناوری اپتوژنتیک شده است؛ روشی که امکان کنترل فعالیت سلول‌های عصبی با استفاده از نور را فراهم می‌کند.
آن کارسون از کانادا به‌دلیل آثار ادبی خلاقانه خود که از سنت‌های کلاسیک الهام گرفته‌اند، برنده جایزه نوبل ادبیات شد.
ناوی پیلای از آفریقای جنوبی نیز به‌دلیل فعالیت‌هایش در پیشبرد صلح و حقوق بین‌الملل، جایزه صلح نوبل را دریافت کرد.
در رشته اقتصاد، رابرت ای. هال و مایکل وودفورد به‌طور مشترک برنده جایزه شدند. آن‌ها مدل‌هایی را توسعه داده‌اند که رفتار اقتصادی افراد را به سیاست‌های طراحی‌شده برای کاهش نوسانات رونق و رکود اقتصادی پیوند می‌دهند.
جوایز نوبل چگونه شکل گرفتند؟
تاریخچه جوایز نوبل به آلفرد نوبل، مخترع و بازرگان سوئدی، بازمی‌گردد که در سال ۱۸۹۶ درگذشت. نوبل در وصیت‌نامه خود مقرر کرد که بخش عمده ثروتش برای تقدیر از افرادی اختصاص یابد که فعالیت‌هایشان بیشترین منفعت را برای بشریت به همراه داشته است.
نخستین دوره جوایز نوبل در سال ۱۹۰۱ برگزار شد و برندگان در پنج رشته فیزیک، شیمی، فیزیولوژی یا پزشکی، ادبیات و صلح مورد تقدیر قرار گرفتند.
جایزه علوم اقتصادی نخستین بار در سال ۱۹۶۹ اهدا شد. برخلاف پنج جایزه اصلی، این جایزه در وصیت‌نامه آلفرد نوبل وجود نداشت و بانک مرکزی سوئد، موسوم به Sveriges Riksbank، آن را به مناسبت سیصدمین سالگرد تأسیس خود ایجاد کرد.
در نهایت، باید توجه داشت که برندگان جایزه نوبل ممکن است با چندین کشور ارتباط داشته باشند. به همین دلیل، رتبه‌بندی کشورها بسته به اینکه محل تولد، تابعیت یا وابستگی دانشگاهی و سازمانی افراد مبنای محاسبه قرار گیرد، می‌تواند متفاوت باشد.