نقد فیلم Buddy؛ کاسپر کلی با بازسازی برنامه‌های کودک دهه نود، از شادی اجباری هیولا می‌سازد. بررسی لایه‌های پنهان، بازی‌ها و نقاط ضعف.

تصور کنید تلویزیون قدیمی خانه‌ی مادربزرگ را روشن کرده‌اید و روی صفحه، همان برنامه‌ی کودکانه‌ی دهه‌ی شصت و هفتاد در حال پخش است؛ همان‌جا که یک عروسک پشمالوی خوش‌رو، با لبخندی همیشگی، بچه‌ها را دور خود جمع می‌کند و از دوستی و مهربانی می‌گوید. حالا تصور کنید همین عروسک، درست در لحظه‌ای که کودکی از دستورهایش سرپیچی می‌کند، لبخندش را کنار می‌گذارد و با آرامشی هولناک، تبر را از دیوار برمی‌دارد. این تصویرِ ساده، هسته‌ی مرکزی «Buddy» است؛ فیلمی که کاسپر کلی آن را کارگردانی کرده و در ظاهر، به نظر می‌رسد یکی دیگر از آن آثار ترسناکی است که نوستالژی کودکی را هدف گرفته. اما بادی چیزی فراتر از یک شوخی یک‌خطی است. این فیلم با هوشمندی و وسواسی تحسین‌برانگیز، ساختار برنامه‌های کودکانه‌ی دهه‌ی نود میلادی را بازسازی می‌کند و سپس با تیزبینی، از دل همان ساختار، ترسی بیرون می‌کشد که تا مدت‌ها بعد از تماشای فیلم رهایتان نمی‌کند. اثر هم‌زمان کودکانه، آزاردهنده و به‌طرز عجیبی صمیمی است؛ مثل خاطره‌ای که نمی‌دانید چرا هنوز آزارتان می‌دهد.

ریشه‌های یک ژانر: ترس از تلویزیون کودکانه

نقد فیلم Buddy | یک قلب مخملی خشمگین

پیش از آن‌که به خود فیلم بپردازیم، باید کمی درنگ کنیم و بپرسیم چرا چنین آثاری این‌قدر جواب می‌دهند. برنامه‌های کودکانه‌ای مثل «Barney & Friends»، «Pee-wee’s Playhouse» یا حتی «Sesame Street» همواره دنیایی ساخته‌اند که در آن همه‌چیز بیش از حد خوب است. بچه‌ها می‌خندند، آواز می‌خوانند و در کمتر از نیم ساعت، مشکلی کوچک را حل می‌کنند. اما همین اغراق در شادی، همین اصرار بر مثبت‌اندیشی بی‌وقفه، در ذهن مخاطب بزرگ‌سال نوعی ناخوشی ایجاد می‌کند. گویی چیزی در پسِ آن لبخندها پنهان شده است. کاسپر کلی، که پیش‌تر با انیمیشن «Your Pretty Face Is Going to Hell» و فیلم «Yule Log» برای Adult Swim و همچنین اپیزودی از مجموعه‌ی «V/H/S» نشان داده بود که به تاریکیِ پنهان در پسِ فرهنگ عامه علاقه دارد، این‌بار سراغ همان تلویزیون کودکانه رفته است. او در Buddy به‌جای این‌که صرفاً یک عروسک نمادین را به قاتل تبدیل کند، ساختار برنامه را به‌طور کامل بازسازی می‌کند؛ از نسبت تصویر ۴:۳ و لنزهای قدیمی گرفته تا موسیقی‌های شیرین و عروسک‌های دست‌ساز. نتیجه، فیلمی است که هم به آن برنامه‌ها ادای دین می‌کند و هم آن‌ها را به پرسش می‌کشد. این همان جادوی طنز انتقادی است: عشق و نفرت در یک قاب.

اگر بخواهیم ریشه‌ی این ناخوشی را دقیق‌تر بکاویم، باید به خودِ «Barney & Friends» برگردیم؛ همان دایناسور بنفشی که در دهه‌ی نود به نمادِ تلویزیون کودکانه‌ی بیش‌ازحد مهربان و در همان حال ترسناک تبدیل شد. بادی عملاً نسخه‌ی نارنجی و تک‌شاخِ همان الگوست: موجودی که با لبخند ثابت، کودکان را به مثبت‌اندیشی اجباری، اطاعت بی‌چون‌وچرا و سرکوب هر احساس منفی دعوت می‌کند. در دنیای بارنی، زنجیره‌ی «I Love You, You Love Me» بیشتر شبیه یک فرمان است تا یک ترانه؛ فرمانی که هر نشانه‌ای از خشم، اندوه یا پرسش‌گری را با هم‌سرایی و آغوش‌های ساختگی خفه می‌کند. بادی همین منطق را تا انتها می‌برد: شادی، وظیفه‌ای است که اگر انجامش ندهی، مجازات می‌شوی. همین است که فیلم را از یک شوخی ساده با نوستالژی جدا می‌کند و به نقدی بر رسانه‌ای تبدیل می‌کند که کودکان را برای زندگی آماده نمی‌کند، بلکه در حومه‌ای استریل و مصرفی زندانی می‌کند.

بادی در واقع وارث سنتی است که از «The Cable Guy» و «Death to Smoochy» تا آثار متأخرتری مثل «Winnie-the-Pooh: Blood and Honey» ادامه دارد؛ اما برخلاف بسیاری از آن‌ها، به دام سطحی‌نگری نمی‌افتد. با این حال، یک میراث دیگر هم در بادی هست که کمتر در نقدها به آن پرداخته می‌شود: «Too Many Cooks». همان میان‌بر ۱۱ دقیقه‌ای کاسپر کلی برای Adult Swim که در ۲۰۱۴ بی‌مقدمه و در دل برنامه‌های نیمه‌شب پخش شد و تیتراژ یک سیتکام خیالی را با حوصله‌ای سادیستی به کابوسی آبسورد تبدیل کرد. قدرت آن اثر در این بود که توضیح نمی‌داد؛ فقط فرم تلویزیون را باز می‌کرد و ما را به پشت چشم‌انداز جمعی می‌برد. بادی اما همان ایده را به یک روایت سه‌پرده‌ای با پیش‌زمینه، قاعده، خط ترومای مادر و مکانیسم دفاعی روانی تبدیل می‌کند. همین‌جاست که فیلم هم بالغ‌تر می‌شود و هم بخشی از دندان‌هایش را از دست می‌دهد: آبسورد وقتی خودش را توضیح می‌دهد، از آبسورد بودن دست می‌کشد و به مکانیک ژانر نزدیک می‌شود. بادی به همان دنیای امنی تعلق دارد که «Too Many Cooks» از آن می‌گریخت: دنیای حضور در ساندنس، اکران عمومی و ویدیوهای تحلیلی یوتیوب؛ دنیایی که هر دیوانگی را به معمایی قابل‌توضیح تبدیل می‌کند.

کلی و هم‌نویسنده‌اش جیمی کینگ، به‌جای تکیه بر شوک صرف، لایه‌های معنایی را روی هم می‌چینند. فیلم در ظاهر درباره‌ی یک تک‌شاخ پولیشی قاتل است، اما در باطن از آسیب‌های روانی، از دست دادن کودک، و دروغی می‌گوید که برنامه‌های کودکانه به خورد بچه‌ها می‌دهند: این‌که دنیا همیشه جای شادی است و اگر شاد نیستی، مشکل از توست. همین ایده، اثر را از یک کمدی ترسناک ساده فراتر می‌برد و به آن عمقی می‌دهد که کمتر فیلمی در این ژانر به آن دست می‌یابد.

ورود به دنیای «It’s Buddy»

نقد فیلم Buddy | یک قلب مخملی خشمگین

فیلم با دنیایی شروع می‌شود که در آن گروهی از کودکان، در برنامه‌ای به نام «It’s Buddy» زندگی می‌کنند. بادی، تک‌شاخ نارنجی و پشمالویی که از چاه جادویی بیرون می‌آید، سرپرست آن‌هاست. او با بچه‌ها آواز می‌خواند، به آن‌ها جادو نشان می‌دهد و آن‌ها را به قطار چارلی و شهر الماس می‌برد. اما وقتی جاش، پسری خجالتی، از شرکت در مهمانی رقص امتناع می‌کند، ناپدید می‌شود. فردی (با بازی دلینی کوین)، دختری کنجکاو، متوجه لکه‌های خون روی کتاب جاش می‌شود و به همراه وید (کالب ویلیامز) تصمیم می‌گیرد حقیقت را کشف کند. آن‌ها به‌زودی می‌فهمند که بادی، همان‌طور که ادعا می‌کند، دوست مهربان آن‌ها نیست؛ او هیولایی است با روانی آشفته که هر کسی را که نظمِ شادیِ اجباری‌اش را بر هم بزند، به شکلی فجیع مجازات می‌کند.

کلی در ساختن این جهان، وسواسی مثال‌زدنی به خرج داده است. فیلم‌برداری زاک کوپرستاین (که پیش‌تر «Barbarian» را فیلم‌برداری کرده بود) با لنزهای قدیمی و نورپردازی رنگارنگ، دقیقاً حس یک برنامه‌ی تلویزیونی دهه‌ی نود را بازسازی می‌کند. عروسک‌ها و ماکوت‌ها همگی فیزیکی هستند و همین باعث می‌شود که حضورشان روی پرده، ملموس و در نتیجه ترسناک‌تر باشد. صحنه‌ای که بادی سرِ قطار چارلی را می‌کند یا با تبر به جان ساکنان می‌افتد، به‌واسطه‌ی همین کیفیت فیزیکی، به‌مراتب آزاردهنده‌تر از هر جلوه‌ی کامپیوتری است. صداپیشگی کیگن-مایکل کی در نقش بادی نیز نقطه‌ی قوت بزرگی است؛ او با لحنی شیرین و در عین حال تهدیدآمیز، موفق می‌شود هم‌زمان حس امنیت و وحشت را منتقل کند.

لایه‌های پنهان: از ترومای خانوادگی تا نقد رسانه

نقد فیلم Buddy | یک قلب مخملی خشمگین

یکی از هوشمندانه‌ترین تصمیم‌های فیلم، ترک ناگهانی دنیای برنامه در میانه‌ی روایت است. حدود نیمه‌ی فیلم، ما به دنیای واقعی پرتاب می‌شویم؛ جایی که گریس (کریستین میلیوتی) مادری افسرده است که احساس می‌کند فرزند سومی داشته که ناپدید شده است. شوهرش بن (توفر گریس) او را جدی نمی‌گیرد و گریس سراغ یک روان‌شناس پارانرمال (بروک بلوم) می‌رود. این بخش، اگرچه در نگاه اول ممکن است پیوندی با دنیای بادی نداشته باشد، اما در واقع عمق تازه‌ای به فیلم می‌بخشد. ما می‌فهمیم که برنامه‌ی «It’s Buddy» چیزی بیش از یک نمایش تلویزیونی است؛ نوعی مکانیسم دفاعی روانی است که گریس برای فرار از فقدان ساخته است. بادی، تجسم همان نیرویی است که کودک را از واقعیت جدا می‌کند و به او می‌آموزد که شاد بودن یک وظیفه است.

این ایده، Buddy را به فیلمی درباره‌ی رسانه و تأثیر آن بر ذهن کودکان تبدیل می‌کند. کلی با ظرافت نشان می‌دهد که برنامه‌های کودکانه‌ای که همه‌چیز را ساده و شیرین جلوه می‌دهند، در واقع کودکان را برای مواجهه با پیچیدگی‌های زندگی آماده نمی‌کنند. آن‌ها ترس را انکار می‌کنند، اما ترس از بین نمی‌رود؛ فقط سرکوب می‌شود و بعداً به شکل هیولایی بازمی‌گردد. بادی خودِ همان هیولا است: محصولِ انکار.

و این ایده، به‌طرز عجیبی، از یک خیال کودکی آمده است. کاسپر کلی تعریف کرده که در بچگی فکر می‌کرده بازیگران کودکِ تلویزیون واقعاً داخل جعبه‌ی تلویزیون زندگی می‌کنند؛ همین سوءتفاهم ساده، هسته‌ی خط داستانی فیلم شده است: کودکانی که تا ابد در استودیوی بادی زندانی می‌شوند. وقتی این جزئیات را کنار ایده‌ی «برنامه به‌عنوان مکانیسم دفاعی» می‌گذاریم، بادی بیش از یک اسلشر تلویزیونی می‌شود؛ فیلمی درباره‌ی کودکانی که مرز میان تصویر و واقعیت را گم می‌کنند و بزرگ‌سالانی که همان گم‌شدگی را با نوستالژی می‌پوشانند. این لایه‌ی معنایی، فیلم را از یک سرگرمی صرف به اثری قابل‌تأمل تبدیل می‌کند و باعث می‌شود که بعد از پایان فیلم، همچنان به آن فکر کنید.

نقاط قوت: ترکیب طنز سیاه و تعلیق

نقد فیلم Buddy | یک قلب مخملی خشمگین

بادی در ایجاد تعلیق، بسیار موفق عمل می‌کند. صحنه‌هایی که کودکان در کنار بادی می‌نشینند و از ترس می‌لرزند، در حالی که او با لحنی پدرانه با آن‌ها حرف می‌زند، به‌طرز عجیبی تنش‌زا هستند. تضاد بین دکورهای شاد و رنگارنگ و خشونت وحشیانه‌ای که در همان فضا رخ می‌دهد، یکی از مؤثرترین ابزارهای فیلم است. کلی این تضاد را با حس موقعیت‌شناسی دقیق مدیریت می‌کند و اجازه نمی‌دهد که فیلم به ابتذال بلغزد. طنز سیاه فیلم هم هوشمندانه است؛ نه از آن طنزهای داد‌وبیدادی، بلکه طنزی تلخ که از دل موقعیت‌های به‌ظاهر بی‌گناه بیرون می‌آید. برای مثال، لحظه‌ای که بادی در تیتراژ برنامه به‌عنوان «مدیر اجرایی» معرفی می‌شود، هم خنده‌دار است و هم هولناک.

از نظر بصری، Buddy یکی از خوش‌ساخت‌ترین فیلم‌های ترسناک سال است. استفاده از نسبت تصویر ۴:۳، رنگ‌های اشباع‌شده و طراحی صحنه‌ی دقیق، حس نوستالژی را به‌طور کامل منتقل می‌کند. فیلم در بودجه‌ای حدود سه تا سه‌ونیم میلیون دلار ساخته شده، اما با همین بودجه‌ی اندک، جهانی خلق کرده که بسیار غنی‌تر از بسیاری از تولیدات گران‌قیمت به نظر می‌رسد. این نکته را باید در کنار موفقیت تجاری فیلم قرار داد تا فهمید که کلی چه دستاوردی داشته است. او ثابت کرده که خلاقیت و وسواس در جزئیات، می‌تواند کمبود بودجه را جبران کند.

عددها هم این خوش‌ساختی را تأیید می‌کنند: بادی با بودجه‌ای حدود سه میلیون دلار ساخته شده و در گیشه جهانی چیزی نزدیک به ۲۷ میلیون دلار فروخته است. اما جالب‌تر از عددها، خودِ کمپین تبلیغاتی است: بازاریابی فیلم عمداً مبهم و شبیه یک برنامه‌ی کودکانه‌ی واقعی و شاد دهه‌ی نود طراحی شد، تا جایی که خانواده‌هایی ناخواسته کودکانشان را به سالن بردند؛ همین موضوع باعث شد توزیع‌کننده‌ها مواد تبلیغاتی صریح‌تر و هشدارهای رده‌بندی R را منتشر کنند. این ماجرا، هرچند تلخ و کمی خطرناک، دقیقاً همان چیزی است که بادی درباره‌اش حرف می‌زند: مرز میان نوستالژی، رسانه و آسیبی که می‌تواند به کودک برسد، در دنیای واقعی هم به‌راحتی گم می‌شود.

نقاط ضعف: جسارت ناکافی در لحظات اوج

نقد فیلم Buddy | یک قلب مخملی خشمگین

با این حال، بادی بدون ایراد نیست. مهم‌ترین انتقادی که می‌توان به فیلم وارد کرد، این است که در استفاده از پتانسیل خشونت و وحشتِ برخاسته از تضاد بین تلویزیون کودکان و ژانر وحشت، محتاطانه عمل می‌کند. فیلم در سراسر مدت خود آزاردهنده و مضطرب‌کننده است، اما به‌ندرت واقعاً می‌ترساند. صحنه‌های خشونت‌آمیز، هرچند مؤثر، به‌اندازه‌ای که انتظار دارید پیش نمی‌روند. گویی کلی و تیمش از این می‌ترسند که مبادا زیاده‌روی کنند و فیلم را به اثری صرفاً شوکه‌کننده تبدیل کنند. اما همین احتیاط، اثر را از تبدیل شدن به یک فیلم ماندگار در ژانر وحشت بازمی‌دارد.

این مسئله در نیمه‌ی دوم فیلم بیشتر به چشم می‌آید. وقتی که داستان گریس وارد می‌شود و دو خط روایی به هم می‌رسند، فیلم کمی ریتم خود را از دست می‌دهد. برخی از تصمیم‌های داستانی، به‌ویژه در مورد چگونگی انتقال گریس به دنیای بادی، با منطق درونی فیلم چندان جور درنمی‌آید. همچنین، پایان فیلم که با مبارزه‌ی نهایی فردی و دوستانش با بادی همراه است، از نظر تعلیق و هیجان، به‌اندازه‌ی بخش‌های ابتدایی قوی نیست. هیولای نهایی که بادی به آن تبدیل می‌شود، بیشتر شبیه یک گودزیلای زخمی است تا تهدیدی واقعاً ترسناک. اینجاست که فیلم می‌توانست با جسارت بیشتری عمل کند و به‌جای پرداختن به جلوه‌های ویژه‌ی مرسوم، بر همان ترس روانی و انسانی تمرکز کند.

نکته‌ی دیگر، شخصیت‌پردازی کودکان است. اگرچه بازیگران خردسال فیلم، به‌ویژه دلینی کوین در نقش فردی، خوب عمل می‌کنند، اما برخی از شخصیت‌ها مثل وید یا هانا، چندان عمق ندارند و بیشتر به‌عنوان ابزار پیشبرد داستان عمل می‌کنند. این مسئله باعث می‌شود که در لحظات حساس، همدلی مخاطب با آن‌ها کمتر از حد انتظار باشد. در مقابل، حضور بازیگرانی مثل کریستین میلیوتی و توفر گریس، به فیلم اعتبار می‌بخشد و به بخش‌های واقعیت‌محور، عمق احساسی بیشتری می‌دهد.

بازی با فرم: ادای دین به «جادوگر شهر اُز»

نقد فیلم Buddy | یک قلب مخملی خشمگین

یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های بادی، ارجاعات آن به آثار کلاسیک است. کلی پیش‌تر گفته بود که «جادوگر شهر اُز» یکی از الهام‌بخش‌های اصلی او بوده است. این تأثیر را می‌توان در ساختار سفر قهرمانانه‌ی فردی دید؛ دختری که برای رسیدن به خانه، باید از سرزمینی پر از خطر و شگفتی عبور کند. در Buddy، به‌جای جاده‌ی آجری زرد، ریل‌های بنفش قطار چارلی وجود دارد و به‌جای خشخاش‌های خواب‌آور، گل‌های توهم‌زایی که طعم آب‌نبات می‌دهند. این ارجاعات، اگرچه ظریف هستند، اما به فیلم بُعدی افسانه‌ای می‌بخشند و آن را از یک اثر صرفاً ترسناک، به چیزی شبیه به یک سفر اسطوره‌ای تبدیل می‌کنند.

همچنین، حضور کلینت هاوارد در نقش کابوی عجیب و غریب، یکی از لذت‌های پنهان فیلم است. او با ظاهر متمایز و بازی خاص خود، به دنیای بادی حس تازگی می‌دهد. عروسک متحرکی که همراه اوست و فحش می‌دهد (با صداپیشگی مایکل شنون)، یکی از عناصر طنزآمیز فیلم است که به‌خوبی در خدمت فضاسازی قرار گرفته است.

جمع‌بندی: نامه‌ای عاشقانه در قالب نفرت

نقد فیلم Buddy | یک قلب مخملی خشمگین

Buddy فیلمی است که هم شما را می‌خنداند و هم آزارتان می‌دهد. این دقیقاً همان چیزی است که کاسپر کلی در پی آن بوده است: اثری که در آن عشق به تلویزیون کودکان و نفرت از دروغ‌های آن، در هم می‌آمیزند. فیلم در بازسازی فضای دهه‌ی نود و در خلق لحظات تنش‌زا، بسیار موفق است، اما در استفاده‌ی کامل از پتانسیل خشونت و در پرداخت شخصیت‌های فرعی، کمی محتاطانه عمل می‌کند. با این حال، همین احتیاط هم نشان‌دهنده‌ی هوشمندی فیلم‌ساز است؛ او نمی‌خواهد بادی به یک اثر شوکه‌کننده‌ی بی‌محتوا تبدیل شود. او می‌خواهد ما را به فکر فرو ببرد؛ درباره‌ی کودکانی که در دنیای برنامه‌های تلویزیونی بزرگ می‌شوند، درباره‌ی ترس‌هایی که سرکوب می‌کنیم و درباره‌ی هیولاهایی که خودمان می‌سازیم.

بادی در نهایت، فیلمی است درباره‌ی نیاز به شادی و خطرات آن. درباره‌ی این‌که چطور تلویزیون می‌تواند به جای آماده‌کردن کودکان برای زندگی، آن‌ها را در یک دنیای شیرین و دروغین زندانی کند. و درباره‌ی این‌که گاهی، برای رهایی از آن زندان، باید با هیولای درونش روبه‌رو شویم. کاسپر کلی با این فیلم ثابت کرده که استعدادی قابل‌توجه در ترکیب ژانرها دارد و باید دید که در آینده چه کارهایی خواهد کرد. Buddy شاید بهترین فیلم ترسناک سال نباشد، اما بدون شک یکی از متفاوت‌ترین و به‌یادماندنی‌ترین آن‌هاست. فیلمی که مثل همان برنامه‌ی کودکانه‌ی قدیمی، تا مدت‌ها در ذهنتان می‌ماند؛ با همان لبخند آزاردهنده و همان تهدید پنهان. و شاید این دقیقاً همان چیزی است که آن را ارزشمند می‌کند.

امتیاز منتقد: ۶ از ۱۰