تشدید حملات یمن به زیرساخت‌های حیاتی عربستان، هزینه‌های اقتصادی و امنیتی ریاض را افزایش داده و این کشور را میان ادامه رویارویی نظامی و مصالحه با صنعا در موقعیتی دشوار قرار داده است.
به گزارش تجارت نیوز، وبگاه «دکرادل» با انتشار یادداشتی مدعی شد: عربستان سعودی هزینه جنگ‌های خود را دور از میدان نبرد می‌پردازد. حملات به تاسیسات نفتی، فرودگاه‌ها و پایگاه‌های نظامی این کشور، توان دفاعی و اقتصاد پادشاهی را تحت فشار قرار داده؛ آن هم در شرایطی که ریاض با احتمال حمله نظامی دیگری از سوی آمریکا و اسرائیل به ایران روبه‌روست.
در چنین فضایی، تهران در ۲۶ اکتبر میزبان مقام‌هایی از ایران، عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه بود تا درباره امنیت منطقه‌ای گفت‌وگو کنند. این نشست در حالی برگزار شد که رویارویی ریاض با یمن همچنان حل‌نشده باقی مانده؛ حملات به زیرساخت‌های حیاتی، فعالیت‌های هوانوردی و پالایش نفت را مختل کرده و فشارهای اقتصادی بر پادشاهی سعودی را افزایش داده است.
تهران هشدار داده که در صورت ازسرگیری جنگ علیه ایران، پاسخی شدیدتر خواهد داد. این هشدار احتمال گسترش حملات به تاسیسات انرژی، مراکز داده، کابل‌های ارتباطی زیردریایی، منابع تامین آب و دیگر زیرساخت‌های حیاتی در سراسر خلیج فارس را مطرح می‌کند. اکنون ریاض باید هزینه فزاینده سیاست‌های منطقه‌ای خود را در برابر گزینه کاهش تنش بسنجد.
هزینه بالای حمله به شریان‌های حیاتی
کشورهای حاشیه خلیج فارس که میزبان تاسیسات نظامی آمریکا هستند، از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ تا توقف حملات متقابل در اواخر ژوئیه، در پی حملات به خاک و زیرساخت‌های حیاتی خود، متحمل خسارت‌های سنگین مادی و اقتصادی شدند.
خسارت‌ها تنها به پایگاه‌های نظامی آمریکا محدود نبود؛ پایگاه‌هایی که قرار بود امنیت این کشورها را تامین کنند. تاسیسات اقتصادی و مراکز مرتبط با تولید، انتقال و صادرات انرژی نیز هدف قرار گرفتند. تحقیقی که رویترز در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر کرد، دست‌کم ۱۳۵ حمله موشکی و پهپادی به ۸۴ مرکز زیرساختی در هفت کشور منطقه را مستند کرده است.
در عربستان سعودی، این حملات محدودیت‌های چتر امنیتی آمریکا را آشکار ساخت. پایگاه هوایی شاهزاده سلطان در الخرج بارها هدف حملات ایران قرار گرفت.
تحقیقی که وب‌سایت «میداس‌تاچ» با همکاری شبکه «والور» منتشر کرد، از آسیب دیدن یک هواپیمای هشدار زودهنگام هوابرد از نوع E-3 سنتری و هواپیماهای سوخت‌رسان KC-135 خبر داد. این هواپیماها نقش مهمی در پایش حریم هوایی، هماهنگی عملیات و پشتیبانی از ماموریت‌های هوایی ایفا می‌کنند. تاسیسات مورد استفاده نیروهای نظامی آمریکا نیز آسیب دیدند. حملات به اهداف دیپلماتیک، از جمله سفارت آمریکا در ریاض، نیز گسترش یافت.
آیا افزایش هزینه‌های جنگ زمینه ساز صلح عربستان و یمن می شود؟
گروهی مدعی اند: بله؛ فشار اقتصادی ریاض را به‌سوی توافق سوق خواهد داد.
گروهی دیگر می گویند: خیر؛ ریاض با وجود افزایش خسارت‌ها به جنگ ادامه خواهد داد.
در این میان گروه‌های دیگری هستند که باور دارند عربستان سعودی بدون پذیرش خواسته‌های صنعا به‌دنبال آتش‌بس خواهد بود و بخشی از آنها مدعی اند نتیجه به اقدامات آمریکا و اسرائیل علیه ایران بستگی خواهد داشت.
بیشترین فشار بر بخش انرژی عربستان وارد شد؛ بخشی که میدان‌های نفتی، ایستگاه‌های پمپاژ، پالایشگاه‌ها و تاسیسات صادراتی آن هدف حمله قرار گرفتند. حملات به تاسیسات منیفه و خریص، تولید نفت را حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز کاهش داد. همچنین، حمله به یکی از ایستگاه‌های پمپاژ در مسیر خط لوله شرق به غرب، جریان انتقال نفت را حدود ۷۰۰ هزار بشکه در روز پایین آورد.
این خط لوله اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نفت را از شرق عربستان به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند و به این ترتیب، هنگامی که تردد دریایی در تنگه هرمز مختل می‌شود، امکان صادرات نفت بدون عبور از این تنگه را برای پادشاهی سعودی فراهم می‌سازد. میدان نفتی شیبه در ربع‌الخالی، یکی از میدان‌های بزرگ تولید نفت عربستان، نیز هدف حملات قرار گرفت.
پالایشگاه‌ها و تاسیسات فرآوری گاز نیز هدف قرار گرفتند؛ از جمله پالایشگاه رأس تنوره، شرکت پالایشگاهی ساتورپ در جبیل، سامرف در ینبع و پالایشگاه ریاض. تاسیسات فرآوری گاز در جعیمه و همچنین مراکز پتروشیمی و تاسیسات برق نیز در میان اهداف بودند.
وزارت انرژی عربستان اعلام کرد که این حملات بر فعالیت پالایشگاه‌ها و صادرات فرآورده‌های پالایش‌شده نفتی، گاز مایع نفتی و مایعات گاز طبیعی تاثیر گذاشته است. مجتمع پتروشیمی جبیل نیز هدف قرار گرفت؛ از جمله شرکت سادارا، سرمایه‌گذاری مشترک آرامکو و داو، و دیگر تاسیسات واقع در منطقه صنعتی.
در ینبع، حمله پهپادی در ۱۹ مارس به پالایشگاه آرامکو موبیل عربستان، تولید این پالایشگاه را تا ۹ آوریل به حدود ۷۰ درصد ظرفیت عملیاتی آن کاهش داد. تردد دریایی نیز تحت تاثیر قرار گرفت و دو نفتکش «ویدیان» و «سدر» هنگام عبور از تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفتند.
یمن جنگ را به داخل عربستان می‌کشاند
ریاض هم‌زمان با ارزیابی خسارت‌های خود، به‌جای اجرای مفاد نقشه راه یا رفع محاصره، تصمیم گرفت رویارویی با یمن را تشدید کند.
نیروهای مسلح یمن همسو با انصارالله، پس از هشدارهای قبلی، از حملاتی به بخش هوانوردی، تاسیسات نظامی و مراکز انرژی خبر دادند که دامنه آن به کشتیرانی نیز گسترش یافت. این حملات از ۱۳ ژوئیه تا ۲۶ اکتبر ادامه داشت و هم بر شمار آنها و هم بر گستره پیامدهایشان افزوده شد.
مرکز پژوهش‌های خلیج فارس، بین ۱۳ ژوئیه تا ۲۵ اکتبر، ۸۲ حمله علیه عربستان سعودی ثبت کرده؛ از جمله ۱۲ حمله به فرودگاه‌ها و ۱۰ حمله به تاسیسات انرژی. شمار حملات از چهار مورد در ژوئیه و هفت مورد در اوت به ۱۷ مورد در سپتامبر رسید و سپس بین اول تا ۲۵ اکتبر به ۵۴ مورد افزایش یافت؛ رقمی که حدود دوسوم کل حملات ثبت‌شده را تشکیل می‌دهد.
کارزار حمله به بخش هوانوردی عمدتا فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض را هدف قرار داد؛ فرودگاهی که بارها با موشک و پهپاد مورد حمله قرار گرفت. فرودگاه‌های ابها، نجران، فرودگاه بین‌المللی ملک فهد در دمام و فرودگاه ملک عبدالله در جازان نیز از دیگر اهداف بودند.
نقشه حملات عمده انصارالله به زیرساخت‌های عربستان سعودی
از دیگر اهداف اعلام‌شده می‌توان به تاسیسات راداری در کوه‌های الحصن و الرحمه و مواضع پایگاه هوایی ملک خالد در خمیس مشیط اشاره کرد؛ از جمله آشیانه‌های هواپیما، انبارهای مهمات و مراکز کنترل پهپاد. ساختمان وزارت دفاع عربستان در ریاض نیز در میان اهداف اعلام‌شده قرار داشت.
داده‌های شرکت تحلیل هوانوردی «سیریوم» ابعاد اختلال در پروازها را نشان می‌دهد: بین ۸ تا ۲۵ اکتبر، حدود ۴۵ درصد پروازهای برنامه‌ریزی‌شده لغو شدند و میزان لغو پروازها در ۱۲ اکتبر به بیش از ۶۰ درصد رسید.
فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض با لغو حدود ۸۶ درصد از پروازهای برنامه‌ریزی‌شده، بیشترین نرخ لغو را ثبت کرد. این رقم در دمام ۴۲ درصد و در ابها ۴۶.۷ درصد بود. پروازهای برنامه‌ریزی‌شده در نجران نیز لغو شدند.
اختلال‌ها به فرودگاه‌ها محدود نماند. سازمان ACLED گزارش داد که فرودگاه‌های ریاض، جازان، نجران، دمام و ابها در دست‌کم شش روز جداگانه هدف حمله قرار گرفتند؛ حملاتی که شرکت‌های هواپیمایی بین‌المللی را به تعلیق پروازهای خود به پایتخت واداشت.
فرودگاه بین‌المللی ملک خالد که از ۱۰ اکتبر تعطیل شده بود، در ۲۵ اکتبر تا حدی بازگشایی شد؛ بااین‌حال، اختلال‌ها ادامه یافت. تعلیق پروازهای بین‌المللی تا ماه نوامبر تمدید شد و شرکت هواپیمایی دلتا نیز آغاز پروازهای خود به ریاض را تا مارس ۲۰۲۷ به تعویق انداخت.
شرکت هواپیمایی ریاض‌ایر نیز هواپیماهای خود را از پایتخت خارج و به جده منتقل کرد. در برنامه‌های ازسرگیری فعالیت‌ها قرار بود مسافران به فرودگاه القصیم منتقل شوند و سپس از طریق جاده به ریاض بروند؛ سفری که حدود چهار ساعت‌ونیم طول می‌کشد.
نیروهای مسلح یمن همچنین فهرستی از اهداف انرژی را اعلام کردند که شامل تاسیسات آرامکو در جازان، ینبع، نجران، ابها و ظهران؛ پالایشگاه رابغ و پالایشگاهی در ریاض؛ تاسیسات گاز شدقم؛ مرکز نفتی تنجیب؛ میدان نفتی شیبه؛ ایستگاه‌های پمپاژ نفت خام و خط لوله شرق به غرب بود.
در بیانیه‌های نظامی یمن از وقوع آتش‌سوزی در شماری از این مراکز، از جمله تاسیساتی در ینبع، میدان نفتی شیبه و ایستگاه‌های پمپاژ، خبر داده شد.
حملات و گلوگاه‌های لجستیکی همچنین فعالیت پالایشگاه‌ها را مختل کردند. وال‌استریت ژورنال گزارش داد که حملات، پالایشگاه جازان متعلق به آرامکو را که ظرفیت آن حدود ۴۰۰ هزار بشکه در روز است، از مدار فعالیت خارج کرده‌اند.
| نوع هدف | مکان‌ها و تاسیسات هدف قرارگرفته | اهمیت و پیامد گزارش‌شده |
| تأسیسات دیپلماتیک | سفارت آمریکا در ریاض | حمله به یک مرکز دیپلماتیک |
| میدان‌های نفتی | منیفه، خریص و شیبه | کاهش تولید منیفه و خریص به میزان حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز |
| ایستگاه‌های پمپاژ و خطوط لوله | خط لوله شرق به غرب | تعطیلی ۱۱روزه خط لوله؛ مسیر حیاتی صادرات نفت به دریای سرخ |
| مخازن نفت خام | مخزن ذخیره نفت خام در جازان | انهدام یک مخزن ذخیره نفت خام |
| پالایشگاه‌ها | رأس تنوره، ساتورپ، سامرف، ریاض، جازان، ینبع، رابغ و بقیق | تعطیلی پالایشگاه جازان و کاهش تولید پالایشگاه ینبع به حدود ۷۰ درصد ظرفیت |
| تأسیسات گاز و پتروشیمی | جُعَیمه، جبیل، شدقم و تنجیب | این تأسیسات در میان اهداف گزارش‌شده بودند؛ میزان دقیق خسارت مشخص نشده است |
| فرودگاه‌ها | ریاض، دمام، ابها، جازان و نجران | اختلال در ترافیک هوایی؛ لغو ۸۶ درصد پروازهای برنامه‌ریزی‌شده ریاض |
| پایگاه‌های نظامی | پایگاه هوایی شاهزاده سلطان، الخرج | آسیب به هواپیماهای هشدار زودهنگام و سوخت‌رسان |
| پایگاه‌های نظامی و راداری | پایگاه هوایی ملک خالد در خمیس مشیط، الحصن، الرحمه و مواضع نظامی جنوب | هدف قرار گرفتن مواضع نظامی و راداری؛ گزارش‌هایی از آسیب به هواپیماها |
| کشتی‌ها و نفتکش‌ها | انسیلیا، لیلا، ان‌سی‌سی غزال، وفا، دیزی، امزان و شناورهای دیگر | اعلام حمله به چندین شناور از سوی نیروهای مسلح یمن؛ ثبت حمله به ۱۰ کشتی تجاری از سوی ACLED که دست‌کم شش مورد مستقیماً هدف قرار گرفتند |
تصاویر ماهواره‌ای از ستون‌های دود در نزدیکی تاسیسات بقیق، پرسش‌هایی درباره امنیت یکی از مهم‌ترین مراکز فرآوری نفت عربستان ایجاد کرد. این مرکز نفت خام میدان غوار را دریافت می‌کند و سپس آن را به‌سوی تاسیسات صادراتی راس تنوره و جعیمه هدایت می‌کند.
حمله پهپادی دیگری نیز موجب تعطیلی ۱۱روزه خط لوله راهبردی شرق به غرب شد و صادرات نفت عربستان را بیشاز پیش مختل کرد.
در جبهه نظامی، نیروهای مسلح یمن از حمله به مواضع و اردوگاه‌های نظامی در شروره، جازان و عسیر خبر دادند؛ از جمله اردوگاه‌های الدغاریر، عکیفه و الموسم. انبارهای تسلیحات، اتاق‌های فرماندهی و کنترل و تجمع نیروهای نظامی در نقاط مختلف نیز در میان اهداف اعلام‌شده بودند.
این نیروها همچنین از حمله به اردوگاه نیروهای ویژه دریایی عربستان، انهدام یک سامانه راداری در بیر عسکر و حمله بعدی به پایگاه دریایی جنوبی گارد مرزی عربستان در جازان خبر دادند. درباره تلفات هوایی نیز نیروهای یمنی مدعی شدند که یک جنگنده اف‌ـ۱۵ عربستان را بر فراز مأرب سرنگون کرده‌اند. آنها همچنین از انهدام پهپادهای شناسایی مسلح از انواع CH-4، وینگ لونگ ۲، بایراکتار آکینجی و کاریال خبر دادند.
نیروهای مسلح یمن در دریای سرخ، باب‌المندب و خلیج عدن نیز اعلام کردند که با موشک‌های بالستیک، موشک‌های کروز و پهپاد به دو نفتکش عربستانی با نام‌های «انسیلیا» و «لیلا» حمله کرده‌اند و مدعی شدند که هر دو کشتی مستقیما هدف قرار گرفته و دچار آتش‌سوزی شده‌اند.
مقام‌های سعودی تایید کردند که نفتکش انسیلیا هدف حمله قرار گرفته و بخش جلویی آن آتش گرفته است. آنها همچنین از حمله به کشتی‌های دیگری، از جمله نفتکش‌های «ان‌سی‌سی غزال»، «وفا»، «دیزی» و «امزان» و یک شناور نظامی پیاده‌سازی نیرو در نزدیکی ساحل مخا خبر دادند. در مواردی نیز کشتی‌ها مجبور شدند مسیر خود را تغییر دهند.
سازمان ACLED حمله به ۱۰ کشتی تجاری، که بیشتر آنها نفتکش بودند، را ثبت کرده؛ دست‌کم شش کشتی مستقیماً هدف قرار گرفتند. هفت کشتی با پرچم عربستان یا متعلق به شرکت‌های سعودی بودند و گزارش شده است که دو کشتی دیگر نیز با عربستان ارتباط داشته‌اند.
هزینه‌های اقتصادی
ضربه‌هایی که به فرودگاه‌ها و زیرساخت‌های عربستان وارد شده، با افزایش فشار بر بازارهای مالی و بخش انرژی همراه بوده است. ۲۵ اکتبر، شاخص بورس عربستان حدود ۲.۷ درصد سقوط کرد؛ شدیدترین افت این بازار در ۱۸ ماه گذشته. این کاهش پس از هشت هفته متوالی افت بازار رخ داد. همچنین، ارزش بازار سهام شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس در هفته منتهی به ۲۲ اکتبر حدود ۱۱۴.۶ میلیارد ریال کاهش یافت؛ روندی که فشار فروش، از جمله از سوی سرمایه‌گذاران نهادی خارجی، به آن دامن زد.
در بخش انرژی، صادرات نفت عربستان در ماه اوت به حدود ۳.۲ میلیون بشکه در روز کاهش یافت که پایین‌ترین سطح در بیش از ۱۳ سال گذشته بود. بااین‌حال، در سپتامبر و پس از تغییر مسیرهای صادراتی به‌سمت دریای سرخ، میزان محموله‌های نفتی افزایش یافت.
جنگ همچنین با افزایش فشارهای مالی دولت و بالا رفتن هزینه‌های زندگی هم‌زمان شده است. برآورد کسری بودجه عربستان برای سال ۲۰۲۶ از ۱۶۵ میلیارد ریال به حدود ۲۴۵ میلیارد ریال افزایش یافت؛ درحالی‌که اعتبارات دفاعی به حدود ۸۳ میلیارد دلار رسید.
عربستان همچنین از تغییر تعرفه‌های برق و آب خبر داده است که قرار است از ژانویه ۲۰۲۷ اجرایی شوند. این تغییرات شامل افزایش قیمت برق و رشد بیشتر هزینه آب است و بار مالی سنگین‌تری بر دوش شهروندان خواهد گذاشت.
جنگ همچنین برنامه‌های سرمایه‌گذاری و تنوع‌بخشی اقتصادی را که ریاض آینده خود را بر پایه آنها بنا کرده، تهدید می‌کند. صندوق بین‌المللی پول هشدار داده است که تداوم تنش‌های منطقه‌ای می‌تواند اعتماد سرمایه‌گذاران را تضعیف کند، اجرای پروژه‌ها را به تاخیر بیندازد و تلاش‌ها برای ایجاد فرصت‌های شغلی در چارچوب برنامه «چشم‌انداز ۲۰۳۰» عربستان را با دشواری روبه‌رو سازد.
محدودیت‌های پدافند هوایی عربستان
با پراکندگی اهداف در سراسر خاک عربستان، ریاض باید ضمن حفاظت از تاسیسات حیاتی خود، مهمات رهگیر را نیز ذخیره و مدیریت کند؛ چالشی که سامانه‌های پدافندی کنونی این کشور تاکنون در مواجهه با آن با دشواری روبه‌رو بوده‌اند. فاصله زیاد میان فرودگاه‌ها، تأسیسات نفتی و پایگاه‌های نظامی نیز این معضل را پیچیده‌تر می‌کند.
بر اساس تحلیل روزنامه فایننشال تایمز، پدافند عربستان در مقابله با حملات یمن با دشواری روبه‌روست؛ زیرا این حملات از طیف متنوعی از تسلیحات استفاده می‌کنند و اهداف گسترده‌ای را در بر می‌گیرند. پهپادها برای شناسایی موقعیت و محدوده پوشش سامانه‌های پدافند هوایی به کار گرفته می‌شوند، درحالی‌که شناسایی و رهگیری موشک‌های کروزِ پروازکننده در ارتفاع پایین دشوارتر است.
سامانه‌های پاتریوت و تاد عربستان نمی‌توانند رهگیری تمامی پرتابه‌های ورودی را تضمین کنند. این چالش پس از ماه‌ها حملات ایران و یمن، که ذخایر موشک‌های رهگیر را کاهش داده‌اند، جدی‌تر شده است. در نتیجه، ریاض ناچار است از تاسیسات پراکنده و گسترده خود با منابعی دفاع کند که هرچه بیشتر تحت فشار قرار گرفته‌اند.
با ادامه حملات یمن و فرسایش توان پدافندی عربستان، ریاض برای دریافت حمایت نظامی به شرکای خارجی خود روی آورده است. عربستان همچنین به توافق دفاع مشترک مکه متوسل شده که با پاکستان و ترکیه امضا کرده است. مفاد دفاع جمعی این توافق نیز در واکنش به حملات یمن فعال شده‌اند. مصر هم به رئیس‌جمهور این کشور، عبدالفتاح السیسی، اختیار داده تا از دفاع عربستان حمایت نظامی کند.
اکنون ریاض با انتخابی دشوار روبه‌روست: ادامه جنگی که محدودیت‌های توان دفاعی نظامی این کشور را آشکار کرده است یا بازگشت به توافق با صنعا. هرچه این رویارویی طولانی‌تر شود، خسارت بیشتری به جاه‌طلبی‌های اقتصادی عربستان وارد خواهد شد؛ همان اهدافی که پادشاهی سعودی آینده خود را بر پایه تحقق آنها بنا کرده است.