اقلیم کردستان عراق درگیر شکاف عمیق سیاسی و بحران حکمرانی است؛ تحولات سوریه و مأموریت تام باراک این نگرانی را تشدید کرده که آیا اربیل نیز به سرنوشت کردهای سوریه دچار خواهد شد؟
اقلیم کردستان عراق امروز در حالی با خطر عمیق انحلال داخلی، فروپاشی نهادی و تهدیدات امنیتی دست‌وپنجه نرم می‌کند که منطقە غرب آسیا آبستن بحران و تحولات بزرگ امنیتی و نظامی است.
رقابت بر سر قدرت سیاسی و اقتصادی میان دو خاندان حاکم بر اقلیم کردستان عراق، این منطقه را در وضعیتی بحرانی قرار داده است؛ به طوری که با توجه به ساختار وفاداری حزبی نیروهای پیشمرگ و انباشت تسلیحات و مهمات جنگی در دست هر دو حزب، هر لحظه احتمال وقوع درگیری‌های خونین میان نیروهای وابسته به اتحادیه میهنی کردستان (یکیتی) و حزب دمکرات کردستان عراق (پارتی) می‌رود.
همچنین، موقعیت ژئوپلیتیک این دو حزب، منابع متمایزی را برای اعمال نفوذ و قدرت در اختیارشان گذاشته است؛ حزب دمکرات از مسیرهای ترانزیتی و مناسبات اقتصادی با ترکیه و ایران بهره می‌برد، در حالی که مناطق تحت کنترل اتحادیه میهنی دارای دروازە مرزی مهم با ایران و بهرەمند از میدان‌های بسیار مهم گاز طبیعی خورمور و چمچمال است؛ میدان‌هایی که نقش حیاتی در تأمین انرژی برق اقلیم کردستان ایفا می‌کنند.
این بحران ساختاری، پس از انتخابات اکتبر ۲۰۲۴ ابعاد تازه‌ای به خود گرفت. در این دوره از انتخابات، حزب دمکرات ۳۹ کرسی، اتحادیه میهنی ۲۳ کرسی و جنبش نسل نو ۱۵ کرسی را به خود اختصاص دادند، اما هیچ‌یک نتوانستند اکثریت قاطع آرا را برای تشکیل کابینه به دست آورند. بن‌بست در روند مذاکرات برای تشکیل دولت بیش از دو سال به طول انجامید و کابینه برآمده از انتخابات ۲۰۱۹ با رهبری بازرانی ها همچنان به فعالیت خود ادامه داد.
طی چند ماه گذشتە اتحادیە میهنی کردستان و نسل نو ائتلافی تشکیل دادند کە از سوی حزب دمکرات کردستان مورد تمسخر و انتقاد واقع شد. مسئلە ای کە بە توهین های علنی و رسانەای میان رهبران دو حزب انجامید. در نهایت مسعود بارزانی رهبر حزب دمکرات خواستار تشکیل جلسە پارلمان کردستان و از سرگیری فعالیت ها برای رای بە تشکیل کابینە جدید حکومت اقلیم شد. موضوعی کە با مخالفت و تحریم اتحادیە میهنی روبرو شد.
در چهارم نوامبر، شماری از نمایندگان راه‌یافته به پارلمان از لیست‌های اتحادیه میهنی، نسل نو و سایر جریان‌های اپوزیسیون، برخلاف تصمیم تشکیلات متبوع خود مبنی بر تحریم، در نشست پارلمان به ریاست حزب دمکرات شرکت کرده و این حزب را در به حد نصاب رساندن جلسه یاری دادند. در حالی که حزب دمکرات این نشست را گامی در جهت احیای نهاد قانون‌گذاری ارزیابی کرد، اتحادیه میهنی ضمن زیر سؤال بردن مشروعیت آن، حزب رقیب را به مهندسی و دستکاری در روند سیاسی و کنار زدن شریک استراتژیک متهم ساخت.
در واکنش به این رویداد، بافل طالبانی، رئیس حزب اتحادیه میهنی، اعلام کرد که حزبش از ساختار حکومت اقلیم کردستان خارج شده و در منطقە تحت نفوذ خود (زون سبز) با محوریت شهر سلیمانیه، حکومت مستقل تشکیل خواهد داد.
این شوک سیاسی و امنیتی بر پیکرە قدرت و نظم قانونی اقلیم کردستان در حالی وارد شد کە بحران‌های ناشی از عدم تشکیل کابینه پس از انتخابات اکتبر ۲۰۲۴، فلج شدن پارلمان و نارضایتی عمیق عمومی، و اختلافات انباشتە شدە و قدیمی احزاب حاکم، اقلیم را از درون تهی و بسیار آسیب پذیرتر کردە بود.
با این حال حزب دمکرات با اقدامات یک‌جانبه و اتحادیه میهنی با تهدید به ایجاد دولت موازی در سلیمانیه و بازگشت به سیستم «دو اداره‌ای»، عملاً تیر خلاص را به پیکر اقلیم شلیک کردند.
فاجعه‌بارتر اینکه، رهبران و خانوادەهای حاکم بر اقلیم کردستان (دو خاندان بارزانی و طالبانی) درگیر منازعات قدرت، انحصارطلبی و گسترش نفوذ و سرمایەگذاری های شخصی هستند و گویی درک درستی ازعواقب انشقاق حکومت و طوفان ژئوپلیتیک بعد از آن ندارند.
سال ۱۹۹۴، کە مناقشه مسلحانه و خونینی میان این دو حزب درگرفت و در ادبیات سیاسی و عامیانه کردستان از آن با اصطلاح «براکوژی» (برادرکشی) یاد می‌شود. در پی این جنگ ویرانگر که هزاران قربانی برجای گذاشت، حزب دمکرات در سال ۱۹۹۶ با مداخله و حمایت مستقیم ارتش صدام حسین توانست نیروهای اتحادیه میهنی را از اربیل خارج کند؛ هرچند اتحادیه میهنی نیز به نوبه خود از حمایت‌های خارجی بهره‌مند بود. بدین ترتیب، هر دو جریان کردی برای غلبه بر رقیب، به بازیگران خارجی و حتی ارتش حکومت رژیمی متوسل شدند که کارنامه سیاهی در سرکوب و کشتار کردها داشت.
امضای «توافق‌نامه واشنگتن» در سپتامبر ۱۹۹۸ با میانجیگری ایالات متحده و با حضور مسعود بارزانی و جلال طالبانی، نقطه عطفی در جهت پایان دادن به این مخاصمات محسوب میشد.
درگیری‌های نظامی، تنش‌ها بر سر منابع درآمدی و سازوکارهای اداره مشترک همچنان پابرجا ماند و اربیل به عنوان مرکز فرمانروایی حزب دمکرات و سلیمانیه به عنوان پایگاه اتحادیه میهنی بە کار خود ادامه دادند.
با حملە نظامی آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و سقوط رژیم بعث،ورق برگشت و جلال طالبانی رئیس جمهور و سال ۲۰۰۵ مسعود بارزانی با کمک آمریکایی ها رئیس اقلیم شد. کابینه یکپارچه اقلیم در سال ۲۰۰۶ تشکیل و وزارتخانە ها دایر و این دو حزب حاکم اقلیم شمال عراق شدند. با این حال همچنان ساختارهای امنیتی، اطلاعاتی و نظامی موازی خود را حفظ کردند و تا کنون هم بر همین روال است.
اگرچە اختلافات آنها ریشەدار و گاها زرگری بودە و با میانجیگری آمریکا و کشورهای منطقە حل و فصل میشد. اما در شرایط کنونی و باتوجە بە تهدیدات امنیتی و سیاسی منطقە جنگ زدە خاورمیانە و با در نظر گرفتن شکنندگی ساختار داخلی اقلیم و گسل‌های عمیق میان احزاب و چرخش محسوس در سیاست‌های ایالات متحده در قبال کُردها و بی اهمیت بودن آنها برای ترامپ و دولت آمریکا در حال حاضر— که نمود عینی آن در سوریه مشاهده شد و واشنگتن با عاملیت تام باراک و فشارهای سیاسی آنکارا، با دستور ناگهانی ترامپ کە معتقد است هیچ هم‌پیمانی پایدار نیست، هیچ ارزشی مقدس نیست! میدان را برای تهاجم ارتش ترکیه و توافقات پشت‌پرده با جولانی خالی کرد و انحلال سیستم خود مدیریتی کُردهای سوریه و فروپاشی تمامی دستاوردهای سیاسی، اقتصادی و نظامی آنان را رقم زد — افکار عمومی اقلیم کردستان به‌شدت نسبت به خطرات مشابه و فروپاشی کامل اقلیم کردستان هشدار جدی می‌دهند.
این سوال مطرح است آیا انتصاب «تام باراک» به عنوان فرستاده ویژه ترامپ در امور سوریه و همزمان عراق، با حفظ سمت در سفارتخانە آمریکا در ترکیە به معنای کلید خوردن پروژه نهایی تضعیف اقلیم کردستان است؟
احتمال نقش‌آفرینی تام باراک در بحران اخیر و شکاف‌های عمیق میان احزاب حاکم اقلیم که این منطقه را تا مرز بحران سیاسی و حاکمیتی و فروپاشی تمام پیش برده، پرسش‌های جدی را ایجاد کرده است.
تام باراک چهره‌ای است که دیپلماسی را نه بر اساس امنیت ملی آمریکا یا ثبات منطقه‌ای، بلکه بر پایه شبکه‌های پیچیده منافع تجاری شخصی، سرمایه‌گذاری‌های کلان و دلارهای نفتی تنظیم می‌کند.
رسانه‌ای نظیر گزارش رویترز درباره تحرکات تام باراک و حمایت او از طرح‌های اقتصادی خاص (همچون احیای خط لوله نفت کرکوک ـ بانیاس و ورود شرکت‌های پوششی مانند TI Capital)، نشان می‌دهد که پشت پرده این دیپلماسی، چه منافع مالی سنگینی نهفته است. برای چنین پروژەای، دسترسی به منابع انرژی عراق و رضایت ترکیه شرط اصلی است. مسئلەای کە ترامپ همە کردهای جهان را برایش می فروشد!
همزمان بخشی از جریان‌های رسانه‌ای اقلیم کردستان و دیگر مناطق کُردنشین جهان، با بازتاب دیدگاه‌های کارشناسان سیاسی بە نقش مخرب و رویکرد تنش‌آفرین ایالات متحده و اسرائیل در شمال عراق اشارە و بر این نکتە اذعان دارند کە آمریکا با مهندسی بحران، تشدید اختلافات حزبی و دمیدن در آتش جنگ‌های داخلی و دو اداره‌ای‌شدن، بە تضعیف کردها در عراق و احتمالا نا امن کردن شمال این کشور در همسایگی مرزهای ایران، روی آوردە است!
دور از انتظار نیست یکی از ماموریت های ثانویە تام باراک در عراق، خلق بحران‌های امنیتی و هرج و مرج در نزدیکی مرزهای جمهوری اسلامی ایران باشد.
این تحلیل‌ها زمانی ابعاد معنادارتری می‌یابد که پایبندی حکومت اقلیم کردستان به توافقات امنیتی با تهران و ممانعت از نفوذ گروه‌های معاند کردی به داخل خاک ایران و همچنین جلوگیری از ورود تسلیحات آمریکایی به مرزهای غربی جمهوری اسلامی در خلال جنگ اخیر را نیز در این پازل ژئوپلیتیک لحاظ کنیم.
بر همگان روشن است کە ایالات متحده همواره رویکردی ابزاری و تاکتیکی به مسئله کُرد داشته است؛ کُردها تا زمانی که در پازل منافع واشنگتن در کانون‌های راهبردی عراق، سوریه، ترکیه و ایران کارایی دارند به‌عنوان هم‌پیمان شناخته می‌شوند، اما به محض دستیابی به اهداف یا ظهور منافع کلان‌تر، به‌سادگی قربانی شدەاند.
از این منظر، بسیار محتمل است که واشنگتن در راستای همسوسازی منافع سیاسی و اقتصادی خود با ترکیه و جریاناتی در عراق، کُردهای اقلیم را نیز به همان سرنوشت کُردهای سوریه دچار کرده و راهی قربانگاه مصلحت‌اندیشی‌های استراتژیک خود کند. زیرا اقلیم کردستان تکە شدە در چانە زنی با دولت مرکزی عراق و در برابر زورگویی و سواستفادە کشورهای استعمارگر جهان بە مراتب ضعیفتر تر از اقلیم یکصدا ظاهر خواهد شد . در هرج و مرج و جنگ ها هم خلا امنیتی مرزهای این اقلیم متفرق و پرآشوب برای آمریکا و اسرائیل راه نفوذ بهتری بە کشورهای همسایە است.