حوزه/ استاد حوزه و دانشگاه، در ادامه سلسله جلسات شرح موضوعی نهج‌البلاغه در مسجد صدر ، با تبیین فرازهایی از نامه ۳۱ امیرالمؤمنین(ع)، دعا و نیایش را زمینه‌ساز رشد معنوی، تقویت ارتباط انسان با خداوند و آمادگی برای دریافت فیوضات الهی دانست و با اشاره به حکمت‌های دعا و مسئله اجابت، بر ضرورت توجه به مصلحت الهی در خواسته‌های انسان تأکید کرد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در تهران، حجت‌الاسلام والمسلمین علی رهبر در ادامه سلسله جلسات شرح موضوعی نهج‌البلاغه در مسجد صدر، با اشاره به فرارسیدن ایام منتهی به سالروز شهادت حضرت فاطمه زهرا(س)، به تبیین موضوع دعا و نیایش و چرایی فرمان الهی به دعا پرداخت.
دعا در نگاه دانشمندان و اندیشمندان
وی در آغاز سخنان خود با اشاره به دسترسی آسان‌تر به منابع علمی در روزگار کنونی، اظهار کرد: امروز می‌توان دیدگاه دانشمندان و اندیشمندان درباره نیایش و دعا را به‌سادگی جست‌وجو کرد؛ در حالی که در گذشته، دسترسی به این مطالب مستلزم مراجعه به کتابخانه‌ها و بررسی کتاب‌های متعدد بود.
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به جایگاه نیایش در سنت‌های دینی و ادبیات جهان، به اهمیت بررسی دیدگاه اندیشمندان درباره ارتباط انسان با خداوند پرداخت و بر ظرفیت دعا برای ایجاد ارتباط معنوی و درونی در انسان تأکید کرد.
چرا خداوند به دعا فرمان داده است؟
حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با طرح این پرسش که چرا خداوندی که رحمان و رحیم و فیاض است، انسان را به دعا فراخوانده و همه فیوضات خود را بدون درخواست در اختیار او قرار نمی‌دهد، گفت: این پرسش از جمله شبهاتی است که در طول سال‌های تدریس و گفت‌وگو با دانش‌آموزان، دانشجویان و اقشار مختلف مردم مطرح شده است.
وی با اشاره به فرازی از نامه ۳۱ نهج‌البلاغه، بیان کرد: امیرالمؤمنین(ع) به انسان یادآوری می‌کنند که خداوند اجازه دعا و گفت‌وگو با خود را به او داده است. همین اجازه، فرصتی بزرگ برای انسان است؛ چراکه انسان در برابر عظمت بی‌کران پروردگار قرار دارد.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به مضامین دعای امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه افزود: توجه به عظمت خداوند، انسان را متوجه جایگاه خود می‌کند و نشان می‌دهد که امکان سخن گفتن با پروردگار، نعمتی بزرگ و فرصتی برای تقرب به اوست.
وی همچنین با اشاره به آیات قرآن کریم درباره دعا و عبادت، از جمله آیه «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» و آیه «إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ»، خاطرنشان کرد: در این آیات، دعا با عبادت پیوند خورده و انسان از روی‌گردانی و استکبار در برابر این فرصت معنوی برحذر داشته شده است.
دعا؛ زمینه‌ساز ظرفیت‌یابی انسان برای دریافت فیض
حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر یکی از حکمت‌های دعا را ایجاد ظرفیت در وجود انسان دانست و گفت: گاهی اگر نعمتی بدون درخواست و توجه به انسان داده شود، قدر آن را نمی‌داند؛ اما دعا موجب می‌شود انسان نیازهای خود را بشناسد و برای دریافت نعمت، در خود آمادگی ایجاد کند.
وی با اشاره به فرازهایی از دعاهای مأثور، از جمله درخواست «موجبات رحمت» در تعقیبات نماز، توضیح داد: دعا تنها به معنای درخواست یک خواسته مشخص نیست؛ بلکه انسان را به شناخت عواملی سوق می‌دهد که زمینه رحمت الهی را فراهم می‌کنند.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به موضوع انفاق و کمک به نیازمندان، افزود: در برخی روایات، انسان به کمک مالی و صدقه دادن تشویق شده است؛ زیرا بخشش، افزون بر کمک به دیگران، زمینه رشد و کمال خود انسان را نیز فراهم می‌کند.
وی با نقل مضمونی از روایتی درباره پرداخت سهم سادات و توجه امام زمان(عج) به این موضوع، خاطرنشان کرد: در نگاه تربیتی دین، مسئله تنها برطرف کردن نیاز فقرا نیست؛ بلکه رشد معنوی و رسیدن انسان به کمال نیز اهمیت دارد.
حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با اشاره به آیه «لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ»، اظهار کرد: انسان زمانی به مرتبه‌ای از نیکی می‌رسد که از آنچه دوست دارد، در راه خدا انفاق کند؛ ازاین‌رو، دعا و عمل صالح می‌توانند زمینه‌ساز شکل‌گیری نگرش‌های تازه و رشد ظرفیت‌های معنوی باشند.
استمرار دعا؛ راهی برای تقویت ارتباط با خداوند
وی یکی دیگر از حکمت‌های دعا را استمرار ارتباط انسان با پروردگار دانست و گفت: ارتباط با خداوند نباید تنها به زمان گرفتاری‌ها محدود شود. انسان باید در شرایط عادی زندگی نیز این ارتباط را حفظ کند.
استاد حوزه و دانشگاه با تشبیه این موضوع به ارتباط میان مشتری و صاحب یک مغازه، توضیح داد: وقتی فردی به‌طور مستمر مراجعه می‌کند، رابطه‌ای آشناتر و صمیمی‌تر شکل می‌گیرد؛ اما اگر کسی تنها هنگام نیاز مراجعه کند، این ارتباط استمرار و عمق کمتری خواهد داشت.
وی افزود: دعا فرصتی برای تداوم ارتباط با خداوند و اولیای الهی است. انسان نباید تنها در زمان مشکلات به یاد خدا بیفتد، بلکه باید در همه شرایط زندگی، پیوند معنوی خود را حفظ کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با اشاره به روایات قدسی درباره محبت خداوند به بندگان، بر اهمیت توبه و پاکی در مسیر ارتباط با پروردگار تأکید کرد و گفت: خداوند توبه‌کنندگان و پاکیزگان را دوست دارد و انسان با بازگشت از خطاها می‌تواند مسیر رشد و پاکی را دنبال کند.
وی با اشاره به اهمیت سحرخیزی و مناجات نیز بیان کرد: انس با دعا و نیایش می‌تواند به‌تدریج در زندگی انسان جایگاه پیدا کند و او را به گفت‌وگو با پروردگار مشتاق‌تر سازد.
اجابت دعا؛ همواره به معنای تحقق عین خواسته نیست
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به موضوع اجابت دعا پرداخت و با طرح این پرسش که اگر خداوند وعده اجابت داده است، چرا گاهی خواسته انسان محقق نمی‌شود، گفت: باید میان اصل توجه و پاسخ الهی به دعا و تحقق عین خواسته‌ای که انسان مطرح می‌کند، تفاوت قائل شد.
وی با اشاره به اینکه گاهی انسان به دلیل رفتارهای خود با موانعی در مسیر اجابت دعا روبه‌رو می‌شود، اظهار کرد: در عین حال، نباید چنین تصور کرد که هر دعایی که عین خواسته ظاهری آن محقق نمی‌شود، بی‌پاسخ مانده است؛ زیرا ممکن است آنچه انسان می‌خواهد، با مصلحت واقعی او سازگار نباشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با اشاره به روایات مربوط به کمک به نیازمندان، بر اهمیت توجه به درخواست افراد نیازمند تأکید کرد و گفت: در آموزه‌های دینی، انسان از رد کردن نیازمند نهی شده است؛ با این حال، کمک کردن نیز باید همراه با شناخت شرایط و رعایت توانایی‌های فرد باشد.
وی با بیان خاطره‌ای از مواجهه با فردی که درخواست تهیه غذا، داشت، توضیح داد: گاهی انسان با محدودیت‌هایی روبه‌روست و نمی‌تواند دقیقاً همان کاری را که از او خواسته شده انجام دهد؛ اما می‌تواند متناسب با امکانات خود، راه دیگری برای کمک پیدا کند.
گاهی تأخیر در اجابت، به معنای آماده نبودن شرایط است
حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با اشاره به مثال میوه رسیده بر شاخه درخت، گفت: برخی دعاها پس از فراهم شدن مقدمات و رسیدن شرایط به مرحله مناسب، به نتیجه می‌رسند. گاهی انسان مدت‌ها تلاش می‌کند و پس از طی مقدمات، خواسته‌اش محقق می‌شود.
وی با نقل خاطره‌ای درباره فردی که برای حل مسئله ازدواج خود به مشهد رفته بود، بیان کرد: آن فرد در اوج ناراحتی از امام رضا(ع) درخواست کمک کرده و پس از بازگشت، از اصفهان با او تماس گرفته شده و موضوع خواستگاری‌اش به نتیجه رسیده بود.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به این خاطره افزود: گاهی شرایط یک موضوع از پیش در حال شکل‌گیری است و نتیجه در زمانی ظاهر می‌شود که مقدمات آن فراهم شده باشد؛ بنابراین، انسان نباید در ارزیابی دعا و اجابت، تنها به فاصله زمانی میان درخواست و تحقق خواسته توجه کند.
همه خواسته‌ها به صلاح انسان نیست
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به برخی فرازهای نهج‌البلاغه درباره خواسته‌های انسان، اظهار کرد: گاهی تحقق یک خواسته می‌تواند به زیان انسان و حتی مایه آسیب به دین و زندگی او باشد؛ ازاین‌رو، نباید تصور کرد که هر آنچه انسان می‌خواهد، لزوماً به صلاح اوست.
حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر برای توضیح این موضوع، به مثال کودکی اشاره کرد که به دلیل ناآگاهی، بر خواسته‌ای اصرار می‌کند، در حالی که والدین او از خطر آن آگاه‌اند و از برآورده کردن خواسته‌اش خودداری می‌کنند.
وی افزود: همان‌گونه که والدین گاهی برای محافظت از کودک، خواسته او را برآورده نمی‌کنند، ممکن است برخی خواسته‌های انسان نیز به دلیل پیامدهای نامناسب، به مصلحت او نباشد.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نمونه‌هایی از زندگی افراد و تغییر وضعیت مالی آنان، خاطرنشان کرد: گاهی گشایش مالی می‌تواند زمینه رشد و پیشرفت را فراهم کند و گاهی نیز ممکن است انسان را از مسیر معنوی خود دور سازد؛ بنابراین، ارزیابی مصلحت امور، فراتر از نگاه کوتاه‌مدت انسان است.
در دعاهای معنوی بر رشد و کمال تمرکز کنیم
حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر با تفکیک میان خواسته‌های معنوی و مادی، گفت: در امور معنوی باید بر اصل رشد و کمال اصرار داشت؛ اما بهتر است تعیین مصداق و مسیر تحقق این خواسته‌ها را به خداوند واگذار کرد.
وی توضیح داد: انسان می‌تواند از خداوند بخواهد که او را به کمال برساند، اما نباید تصور کند که حتماً تنها یک مسیر یا یک مصداق خاص برای تحقق این خواسته وجود دارد؛ زیرا ممکن است شرایط و افراد دیگری در آینده زمینه تحول و رشد او را فراهم کنند.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به دعاهای امام سجاد(ع) درباره عمر و درخواست‌های مشروط به مصلحت الهی، افزود: در خواسته‌های مادی نیز بهتر است انسان ضمن بیان نیازهای خود، تحقق آنها را به خیر و مصلحت خویش پیوند بزند و از خداوند بخواهد آنچه برای او بهتر است، مقدر کند.
وی همچنین به تجربه‌های مرتبط با مشورت و استخاره اشاره کرد و گفت: گاهی انسان از نتیجه نگرفتن یک تصمیم ناراحت می‌شود، در حالی که آشنایی با شرایط و واقعیت‌های آن تصمیم می‌تواند برای او مفید باشد. ازاین‌رو، نباید هر نتیجه نامطلوب اولیه را به معنای از دست رفتن فرصت دانست.
دعا؛ فرصتی برای بندگی و شناخت مصلحت الهی
حجت‌الاسلام والمسلمین رهبر در پایان با تأکید بر اینکه بحث دعا و حکمت‌های اجابت آن نیازمند بررسی بیشتر است، اظهار کرد: انسان باید ضمن حفظ ارتباط خود با خداوند و استمرار دعا، به ظرفیت‌سازی معنوی، انجام وظایف دینی و شناخت مصلحت الهی توجه داشته باشد.
وی با اشاره به فرازهایی از نامه ۳۱ نهج‌البلاغه، ادامه این بحث را به جلسه آینده موکول کرد و سخنان خود را با ذکر نام و یاد حضرت فاطمه زهرا(س) به پایان رساند.