دعوای ترکیه و آمریکا بر سر تصاحب اس-۴۰۰ بالاخره بهپایان رسید و حالا قرار است آنکارا برای رهایی از تحریمها و بازگشت به پروژه اف-۳۵، سامانههای روسی خود را به کشورهای حوزه خلیجفارس بفروشد.
دعوای ترکیه و آمریکا بر سر تصاحب اس-۴۰۰ بالاخره بهپایان رسید و حالا قرار است آنکارا برای رهایی از تحریمها و بازگشت به پروژه اف-۳۵، سامانههای روسی خود را به کشورهای حوزه خلیجفارس بفروشد تا شرط واشنگتن مبنی بر عدم استقرار این سامانه پدافندی در خاک خود را برآورده کند. این اختلاف که از دور قبلی حکومت ترامپ آغاز شد سرانجام در آستانه اجلاس اخیر سران ناتو برطرف شد. اما سؤال اصلی این است چرا آمریکا و رفقایش تا این اندازه به تملک اس-۴۰۰ توسط ترکیه حساس بودند؟
پاشنه آشیل فناوری پنهانکاری و اسکنرهای تیزبین روسی
بزرگترین، گرانترین و حیاتیترین برگ برنده جنگنده اف-۳۵، قابلیت رادارگریزی آن است. دولت آمریکا و شرکای بینالمللی آن، صدها میلیارد دلار هزینه صرف تحقیق و توسعه این فناوری کردهاند تا این پرنده نظامی بتواند بدون دیدهشدن در رادارهای پدافندی دشمن، به عمق خاک آنها نفوذ کند. زمانی که دولت ترکیه تصمیم گرفت سامانه پدافند موشکی دوربرد اس-۴۰۰ را از مسکو خریداری و در خاک خود مستقر کند، زنگ خطری جدی در اتاقهای فکر پنتاگون به صدا درآمد. در علم نظامی، وقتی دو سیستم پیشرفته در یک منطقه جغرافیایی و در یک ارتش واحد فعال هستند، باید به ناچار با یکدیگر ارتباط برقرار کنند یا حداقل در محیطهای تمرینی همزمان حضور داشته باشند تا پدافند خودی، جنگنده خودی را به عنوان هدف متخاصم شناسایی نکند.این همزیستی اجباری دقیقاً همان نقطهای بود که کابوس اطلاعاتی غرب را شکل میداد. رادارهای پیشرفته، فرکانسبالا و آرایه فازی سامانه اس-۴۰۰ بهگونهای طراحی شدهاند که به مرور زمان پروازهای مکرر اف-۳۵های ترکیه را زیر نظر میگرفتند. این رادارها با پردازش دادههای دریافتی در شرایط مختلف آب و هوایی، زوایای پروازی گوناگون و لایههای مختلف جوی، شروع به اسکن، آنالیز و کشف الگوی دقیق رادارگریزی این جنگنده میکردند. مقامات اطلاعاتی ناتو بهشدت نگران بودند این دادههای فوقسرّی و حیاتی، از طریق کدهای نرمافزاری پنهان، بهروزرسانیهای سیستمی یا مهندسان و تکنسینهای روسی که برای پشتیبانی سامانه در ترکیه حضور داشتند، به مسکو مخابره شود.
ویروس جاسوسی روسیه در شبکه پدافند یکپارچه ناتو
بعد دیگری که حساسیت غربیها را به بالاترین حد ممکن رساند، به ساختار شبکه پدافند هوایی یکپارچه ناتو مربوط میشود. امنیت اروپا و اعضای این پیمان بر پایه یک اصل کلیدی بنا شده است: تمام رادارها، سامانههای موشکی، ماهوارههای نظامی و هواپیماهای شناسایی از دریای شمال تا دریای سیاه باید به صورت یکپارچه و در قالب یک شبکه نرمافزاری واحد با هم تبادل داده داشته باشند تا هرگونه تهدید موشکی یا هوایی در سریعترین زمان ممکن ردیابی شود. سامانه اس-۴۰۰ ساخت روسیه براساس معماری نرمافزاری و پروتکلهای امنیتی کاملاً متفاوتی طراحی شده است که با استانداردهای ناتو هیچ همخوانی ندارد.اتصال این غول پدافندی روسی به شبکه دفاعی ناتو به معنای باز کردن یک دروازه بزرگ و کنترلنشده برای ورود کدهای مخرب، بدافزارهای جاسوسی و سیستمهای شنود کرملین به قلب محرمانهترین شبکه نظامی غرب بود.از طرف دیگر، اگر ترکیه میپذیرفت این سامانه را کاملاً مستقل و ایزوله نگه دارد، باز هم یک مشکل راهبردی بزرگ حلنشده باقی میماند. یک سامانه بزرگ پدافندی مجزا در خاک ترکیه، به معنای ایجاد یک نقطه کور اطلاعاتی بزرگ در ساختار دفاعی ناتو در منطقه فوق استراتژیک خاورمیانه و حوضه دریای سیاه بود.
دیوار بلند تحریم روسیه
علاوه بر جنبههای فنی، این پرونده یک ابعاد حقوقی و حیثیتی بسیار سنگین در عرصه بینالملل داشت. خرید اس-۴۰۰ در شرایطی انجام شد که تنشهای روسیه با غرب پس از بحران الحاق شبهجزیره کریمه به بالاترین حد خود رسیده بود. واشنگتن این اقدام را نشانهای از نزدیکی بیش از حد آنکارا به مسکو تعبیر کرد. در این میان، مبنای قانونی برخورد آمریکا با ترکیه، قانون مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریمها بود که خرید تسلیحات عمده از روسیه را برای همه کشورها جرمانگاری کرده است. با اصرار آنکارا بر این معامله، کنگره آمریکا با حمایتی دوحزبی در سال ۲۰۱۹ میلادی، ترکیه را بهطور رسمی از برنامه اف-۳۵ اخراج و صنایع دفاعی این کشور را تحریم کرد.
توازن قوا و فرمول امنیت مطلق تلآویو
در لایه زیرین تمام این دغدغههای فنی، قانونی و حاکمیتی، یک واقعیت ژئوپلیتیک پنهان و بسیار کلیدی دیگر نیز جریان دارد که مستقیماً با موازنه قدرت در خاورمیانه و حفظ امنیت اسرائیل در ارتباط است.
دکترین امنیتی ایالات متحده آمریکا در خاورمیانه بر پایه یک اصل قانونی و استراتژیک به نام حفظ برتری نظامی کیفی اسرائیل بنا شده است؛ به این معنا که واشنگتن متعهد است اجازه ندهد هیچکدام از کشورهای بزرگ منطقه، به تسلیحات یا پدافندی دست پیدا کنند که بتواند هژمونی، آزادی عمل و توانایی نفوذ نیروی هوایی اسرائیل را به چالش بکشد.
سامانه اس-۴۰۰ با برد موشکی بیش از ۴۰۰ کیلومتر و توانایی رهگیری همزمان دهها هدف رادارگریز، دقیقاً همان سلاحی است که ظرفیت برهم زدن این موازنه را دارد و میتواند آسمان منطقه را برای جنگندههای پیشرفته اسرائیلی ناامن کند.
از این رو، مخالفت سرسختانه با استقرار این پدافند قدرتمند در ارتش ترکیه، یک کارکرد راهبردی دیگر نیز داشت: تضمین اینکه حریم هوایی و شبکه پدافندی کشورهای منطقه، همواره در سطحی باقی بماند که نفوذپذیر باشد و در صورت بروز هرگونه چرخش ناگهانی در مواضع سیاسی آنها، برتری مطلق هوایی و بازدارندگی متحد اصلی آمریکا در منطقه یعنی تلآویو دستنخورده باقی بماند.