اقتصادنیوز: پرسش اصلی این است که ترامپ چگونه قصد دارد جنگی را که خود آغاز کرده است به پایان برساند؟ از طریق توافقی دیپلماتیک، حفظ فشار نظامی بر ایران یا فاصله گرفتن از درگیری بدون دستیابی به یک راه‌حل مشخص؟
به گزارش اقتصادنیوز، از زمان شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای هفته گذشته، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، مواضع متناقضی را درباره مسیر آینده جنگ با ایران اتخاذ کرده است. این وضعیت نه‌تنها چشم‌انداز روشنی را از تصمیم نهایی واشنگتن ارائه نمی‌دهد، بلکه ابهام‌ها درباره احتمال ازسرگیری حملات نظامی یا بازگشت به مسیر مذاکرات دیپلماتیک را افزایش داده است.
اقتصادنیوز: محتمل‌ترین نشانه از آنچه در آینده نزدیک رخ خواهد داد، همان چیزی است که اکنون شاهد آن هستیم؛ یعنی ادامه ضربات محدود و دوره‌ای برای مهار تهدیدها.
اظهارات متناقض درباره ایران
آسوشیتدپرس نوشت: در حالی که ترامپ در مقاطعی از پایان قریب‌الوقوع درگیری‌ها می گوید، همزمان در اظهاراتی دیگر تأکید کرده است که ارتش آمریکا همچنان آماده اقدام نظامی است و واشنگتن در صورت لزوم از استفاده دوباره از قدرت نظامی خودداری نخواهد کرد.
رئیس‌جمهور آمریکا طی روزهای گذشته، در گفت‌وگو با خبرنگاران، مصاحبه‌های تلویزیونی و پیام‌های شبکه‌های اجتماعی، همزمان از احتمال انجام حملات بیشتر فاصله گرفته و تمایل خود برای ادامه مذاکرات با مقام‌های ایران را نیز کاهش داده است.
این در حالی است که هدف اعلام‌شده مذاکرات پیشین، دستیابی به توافقی برای پایان دادن به جنگ هشت‌ماهه بود؛ جنگی که اکنون پیامدهای آن از سطح منطقه فراتر رفته و بر اقتصاد جهانی و روابط آمریکا با متحدانش تأثیر گذاشته است.
اعتراف به شکست
ترامپ یک روز پس از انتخابات میان‌دوره‌ای اذعان کرد که جنگ ایران و آشفتگی اقتصادی ناشی از آن در جهان، تا حدودی در شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان نقش داشته است. با این حال، او همچنان از تصمیم خود برای آغاز جنگ دفاع کرد و آن را اقدامی درست دانست.
این موضع نشان می‌دهد که رئیس‌جمهور آمریکا، با وجود آگاهی از هزینه‌های سیاسی و اقتصادی جنگ، هنوز حاضر نیست مسئولیت تصمیم اولیه خود را زیر سؤال ببرد.
عقب‌نشینی از حمله؛ ترامپ از پایان نظامی جنگ می‌گوید
یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تغییر لحن ترامپ، اظهارات او پس از دیدار با نخست‌وزیر قطر در کاخ سفید بود. این دیدار در ابتدای هفته جاری انجام شد و رئیس‌جمهور آمریکا پس از آن به خبرنگاران گفت که احتمال اینکه واشنگتن ناچار شود حملات گسترده و جدیدی علیه ایران انجام دهد، بسیار پایین است.
ترامپ در ادامه حتی اعلام کرد که جنگ از نظر نظامی عملاً به پایان رسیده است. چنین اظهاراتی می‌توانست نشانه‌ای از تمایل دولت آمریکا به کاهش تنش‌ها و حرکت به سمت پایان دادن به درگیری‌ها تلقی شود؛ به‌ویژه آنکه قطر در تحولات منطقه‌ای و تلاش‌های دیپلماتیک مرتبط با جنگ نقش داشته است.
با این حال، اظهارات بعدی نشان داد که نباید سخنان او درباره پایان نظامی جنگ را به معنای کنار گذاشتن کامل گزینه‌های دیگر دانست. رئیس‌جمهور آمریکا تنها چند روز پس از این موضع‌گیری، بار دیگر درباره ضرورت دستیابی به توافق با تهران ابراز تردید کرد و پیام متفاوتی به طرف ایرانی و متحدان منطقه‌ای واشنگتن فرستاد.
ترامپ: دیگر نیازی به توافق با تهران نداریم
ترامپ روز پنجشنبه اعلام کرد که آمریکا دیگر نیازی به توافق با ایران ندارد. او همچنین از جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، خواست تمرکز خود را از پرونده ایران به کارزار داخلی دولت علیه فساد و تخلفات مالی منتقل کند.
اهمیت این دستور از آن جهت است که ونس در مذاکرات پیشین برای پایان دادن به جنگ، ریاست هیئت مذاکره‌کننده آمریکایی را بر عهده داشت. کنار رفتن یا کاهش نقش او در این پرونده می‌تواند نشانه‌ای از تغییر اولویت‌های دولت ترامپ باشد؛ هرچند به‌تنهایی به معنای توقف قطعی تلاش‌های دیپلماتیک نیست.
در واقع، اظهارات ترامپ درباره بی‌نیازی از توافق با تهران، در شرایطی مطرح شد که هنوز چشم‌انداز مشخصی برای پایان جنگ اعلام نشده است. اگر واشنگتن دیگر دستیابی به توافق را ضروری نمی‌داند، این پرسش مطرح می‌شود که دولت آمریکا چه مسیری را برای تثبیت وضعیت پس از جنگ و جلوگیری از بازگشت درگیری‌ها دنبال خواهد کرد.
تهدید حمله به کوه کلنگ؟
در کنار این مواضع، ترامپ همچنان به ایران هشدار داده است که ارتش آمریکا در وضعیت آماده‌باش قرار دارد. او همچنین تحولات مربوط به کوه کلنگ، تأسیسات مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران، را زیر نظر گرفته است.
رئیس‌جمهور آمریکا روز پنجشنبه در گفت‌وگو با هیو هویت، مجری محافظه‌کار آمریکایی تأکید کرد: «اگر چیزی مطابق انتظار پیش نرود، در اقدام کردن تردید نخواهم کرد.»
این اظهارات نشان می‌دهد که با وجود سخنان قبلی ترامپ درباره پایان نظامی جنگ و پایین بودن احتمال حملات گسترده جدید، گزینه نظامی همچنان در محاسبات واشنگتن باقی مانده است. به بیان دیگر، دولت آمریکا هنوز پیام روشنی درباره اینکه آیا به دنبال پایان دادن به جنگ از مسیر دیپلماسی است یا حفظ فشار نظامی بر تهران، ارائه نکرده است.
جنگ ایران؛ بحرانی برای متحدان آمریکا
تغییر مداوم لحن رئیس‌جمهور آمریکا در شرایطی رخ می‌دهد که جنگ ایران به یکی از چالش‌های مهم سیاست خارجی دولت او تبدیل شده است.
متحدان آمریکا پیش از آغاز جنگ در جریان تصمیم‌گیری واشنگتن قرار نگرفته بودند، اما اکنون ناچارند با پیامدهای اقتصادی و منطقه‌ای آن مواجه شوند.
این وضعیت می‌تواند شکاف میان واشنگتن و برخی متحدانش را عمیق‌تر کند؛ به‌ویژه آنکه کشورهای مختلف منطقه و جهان با پیامدهای بی‌ثباتی ناشی از جنگ دست‌وپنجه نرم می‌کنند، در حالی که هنوز مشخص نیست دولت ترامپ چه برنامه‌ای برای پایان دادن به بحران دارد.
کوری بوکر، سناتور دموکرات از ایالت نیوجرسی، روز جمعه در حاشیه نشست دموکرات‌ها پس از انتخابات در دنور، از رویکرد ترامپ به‌شدت انتقاد کرد. او رئیس‌جمهور آمریکا را به فردی تشبیه کرد که آتشی در سیاست خارجی کشور به پا کرده و اکنون قصد دارد از صحنه کنار برود.
بوکر گفت: «رئیس‌جمهور ترامپ اکنون مانند آتش‌افروزی رفتار می‌کند که سیاست خارجی ما را به آتش کشیده است و حالا فقط می‌خواهد از صحنه کنار برود.»
این انتقاد بازتاب‌دهنده نگرانی بخشی از مخالفان سیاسی ترامپ است که معتقدند دولت او بدون ارائه راهبردی روشن برای پایان جنگ، آمریکا و متحدانش را با مجموعه‌ای از پیامدهای پیش‌بینی‌نشده روبه‌رو کرده است. از نگاه منتقدان، فاصله گرفتن از جنگ بدون دستیابی به توافقی مشخص یا تعیین تکلیف مسائل اصلی، لزوماً به معنای پایان بحران نخواهد بود.
ترامپ در جریان حضور در شنژن، در نشستی سه‌جانبه و بی‌سابقه با شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، شرکت خواهد کرد. انتظار می‌رود او در این دیدار درباره ایران و ذخایر تسلیحات هسته‌ای سه قدرت با رهبران چین و روسیه گفت‌وگو کند.
همچنین کاخ سفید در پاسخ به پرسش‌ها درباره اظهارات ترامپ پس از انتخابات درباره ایران، از ارائه توضیح مستقیم خودداری کرد. با این حال، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، مدعی شد که رویکرد ترامپ باعث فروپاشی اقتصاد ایران شده است.
روبیو شامگاه جمعه در سخنرانی خود در انجمن فدرالیست مدعی شد: «فشار اقتصادی که بر ایران وارد می‌کنیم، آن‌قدر شدید است که دیگر نیازی به اقدام نظامی نیست.»
دیپلمات‌های خاورمیانه در تلاش؛ قطر درحال رایزنی
قطر، به‌عنوان میانجی اصلی، همچنان تلاش می‌کند به توافقی موقت دست یابد که عبورومرور کشتی‌ها از تنگه هرمز را از سر بگیرد و در عین حال، امکان ادامه گفت‌وگوهای بیشتر میان آمریکا و ایران را باز نگه دارد. تنگه هرمز گذرگاهی حیاتی برای انتقال نفت و گاز طبیعی از خلیج فارس به بازارهای جهانی است.
با این حال، به گفته دو دیپلمات خاورمیانه‌ای آگاه از روند مذاکرات، اظهارات متغیر و گاه متناقض ترامپ، تلاش‌های دیپلماتیک را با ابهام روبه‌رو کرده است.
این دو دیپلمات که به دلیل حساسیت موضوع نخواستند نامشان فاش شود، گفتند که پس از دیدار نخست‌وزیر قطر با ترامپ در اوایل هفته جاری، به نظر می‌رسید روند مذاکرات در مسیر درستی قرار گرفته است.
اما پیام روز پنجشنبه ترامپ در شبکه‌های اجتماعی، مبنی بر اینکه آمریکا دیگر به توافق با ایران نیازی ندارد، و درخواست او از ونس برای اختصاص «تمام و کمال» توجه خود به کارزار مقابله با تقلب، فضای بلاتکلیفی ایجاد کرده است.
یکی از این دیپلمات‌ها گفت پیام ترامپ این پرسش را مطرح کرده است که چرا رئیس‌جمهور آمریکا ظاهراً در حال کنار گذاشتن ونس از روند مذاکرات است؛ فردی که اگرچه با آغاز جنگ مخالف بود، در نهایت از تصمیم ترامپ حمایت کرد.
این پیام در شرایطی منتشر شد که ونس در حال بررسی احتمال ازسرگیری تماس‌ها با مذاکره‌کنندگان ارشد ایرانی بود. این موضوع را فردی آگاه از روند مذاکرات تأیید کرده که اجازه اظهارنظر علنی نداشته و به شرط ناشناس ماندن با آسوشیتدپرس گفت‌وگو کرده است.
روزنامه وال‌استریت ژورنال نیز پیش‌تر گزارش داده بود که ونس در حال بررسی ازسرگیری مذاکرات است. ترامپ که از رایزنی‌های معاون خود اطلاع داشت، صبح روز بعد پیامی منتشر کرد و از او خواست تمرکز خود را از مذاکرات با ایران بردارد. به گفته این منبع، ترامپ معتقد بود ایرانی‌ها با حسن نیت عمل نمی‌کنند. در عین حال، به نظر می رسد که رئیس‌جمهور آمریکا بیش از گذشته اطمینان دارد که می‌تواند اعلام کند اهداف نظامی خود را در جنگ محقق کرده است.
با این وجود، عبور از تنگه هرمز همچنان خطرناک است. سازمان ملل متحد گزارش داده است که ماه اکتبر، از زمان آغاز جنگ در فوریه، بیشترین تعداد حوادث علیه کشتی‌های تجاری در آب‌های مورد مناقشه این منطقه را به خود اختصاص داده است.
نویسنده مدعی شد: با این حال، به گفته همان منبع آگاه، ترامپ معتقد است از آنجا که میزان محموله‌های نفتی عبوری از تنگه هرمز تقریباً به سطح پیش از جنگ رسیده است، می‌تواند حل‌وفصل مسئله مدیریت این آبراه حیاتی را به کشورهای حاشیه خلیج فارس واگذار کند تا آن‌ها با ایران به توافق برسند.
دیپلمات دیگر منطقه‌ای نیز تلاش‌ها برای برقراری صلح را در وضعیت انتظار و توقف توصیف کرد؛ وضعیتی که در آن همه منتظرند کاخ سفید درباره مقاصد واقعی ترامپ شفاف‌سازی کند.
او افزود هنوز برای میانجی‌ها و حتی مقام‌های ایرانی کاملاً روشن نیست که اظهارات ترامپ به معنای کنار گذاشتن دستیابی به توافق از مسیر مذاکره است یا صرفاً نوعی موضع‌گیری سیاسی پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره که به از دست رفتن کنترل این نهاد از سوی جمهوری‌خواهان منجر شد.
ایران اعلام کرده که همچنان حاضر نیست درباره برنامه هسته‌ای خود وارد مذاکره شود، مگر آنکه آمریکا با چند شرط اساسی تهران موافقت کند؛ شروطی که ایران خواهان گنجاندن آن‌ها در هرگونه توافق آتش‌بس است.
اختلاف بر سر فعالیت‌های هسته‌ای ایران همچنان دشوارترین مسئله در مذاکرات به شمار می‌رود؛ موضوعی که ترامپ تأکید دارد باید در هر توافقی برای پایان دادن به جنگ تعیین تکلیف شود.
لحن مقام‌های ایرانی نیز تغییر چندانی نکرده است. غلامحسین درزی، معاون نماینده ایران در سازمان ملل متحد، روز جمعه در شورای امنیت گفت ایران «هرگز درهای دیپلماسی را نبسته است». با این حال، او هشدار داد که اگر آمریکا یا اسرائیل بار دیگر حملات هوایی را از سر بگیرند، ایران «پاسخی فوری و قاطع» خواهد داد.
وضعیت نه جنگ نه صلح ادامه دارد
مایکل سینگ، مدیر اجرایی مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، پیش‌بینی کرد که وضعیت موجود برای مدتی ادامه خواهد یافت؛ به این معنا که آمریکا و ایران بر سر تنگه هرمز در بن‌بست باقی می‌مانند و واشنگتن نیز محاصره دریایی چندماهه خود را که جریان نفت خام ایران به بازارهای جهانی را محدود کرده است، ادامه می‌دهد. سینگ معتقد است که راهبرد آمریکا برای تحت فشار قرار دادن اقتصادی ایران، برای ترامپ گزینه‌ای بسیار جذاب‌تر از تشدید نظامی درگیری یا اعطای امتیاز به تهران است.
او همچنین احتمال داد که اگر ترامپ به این نتیجه برسد که ایران آمادگی جدی برای مذاکره دارد، بار دیگر موضع خود را درباره مشارکت ونس در گفت‌وگو با مقام‌های ایرانی تغییر دهد.
سینگ که در دولت جورج دبلیو بوش مسئول رسیدگی به مسائل خاورمیانه در کاخ سفید بود، گفت: «احتمالاً منطقی‌ترین مسیر همین است که صبور باشیم، فشار را حفظ کنیم و اجازه دهیم میانجی‌ها به تلاش‌های خود ادامه دهند. زمانی که شرایط مناسب باشد، و نه پیش از آن، باید مقام‌های ارشد، از جمله معاون رئیس‌جمهور، را وارد مذاکرات کرد.»