آیا تهران و واشنگتن وارد جنگی بیپایان شدهاند؟
اظهارات ترامپ درباره بینیازی آمریکا به توافق با ایران، در کنار ادامه محاصره دریایی و حملات محدود، احتمال شکلگیری یک «جنگ منجمد» را افزایش داده است؛ وضعیتی که در آن درگیری گسترده متوقف میشود، اما اختلافات سیاسی و فشارهای نظامی و اقتصادی ادامه مییابد. واشنگتن با محدودیتهای داخلی ناشی از شکست انتخاباتی جمهوریخواهان، افزایش هزینههای جنگ و مخالفت افکار عمومی با ادامه درگیری روبهرو است، در حالی که تهران رفع محاصره، تحریمها و تضمین پایان جنگ را شرط توافق میداند.
فرارو- دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با اظهارات اخیر خود درباره بینیازی واشنگتن به توافق با ایران، نشان داده است که دولت آمریکا در شرایط کنونی عجلهای برای پایاندادن به جنگ ندارد. این موضع در حالی مطرح میشود که اختلافات داخلی حزب جمهوریخواه درباره ادامه جنگ، شکست انتخاباتی این حزب در انتخابات میاندورهای و فشار اقتصادی ناشی از افزایش قیمت سوخت، محدودیتهای سیاسی و نظامی دولت آمریکا را افزایش داده است.
به گزارش فرارو به نقل از الجزیره، در مقابل، تهران نیز با تأکید بر رفع محاصره دریایی، لغو تحریمها و تضمین پایان درگیریها، حاضر به پذیرش شروط واشنگتن نشده است.
مجموعه این شرایط، احتمال تبدیل جنگ به یک وضعیت فرسایشی و طولانیمدت، موسوم به «جنگ منجمد» را افزایش داده است؛ وضعیتی که در آن نبردهای گسترده متوقف میشوند، اما نه توافقی برای پایان جنگ شکل میگیرد و نه طرفین از ابزارهای فشار خود دست میکشند.
جنگ منجمد؛ توقف درگیری بدون توافق سیاسی
ترامپ در اظهاراتی در شبکه اجتماعی تروث سوشال اعلام کرد آمریکا به توافق با ایران نیاز ندارد و مدعی شد واشنگتن منابع مالی ایران و کنترل تنگه هرمز را در اختیار گرفته است.
او همچنین از جیدی ونس، معاون رئیسجمهور و مذاکرهکننده پیشین آمریکا، خواست تمرکز خود را بر مسائل داخلی، از جمله آنچه فساد و جرائم در شهرهای تحت مدیریت دموکراتها خواند، قرار دهد.
این مواضع در حالی مطرح شد که ترامپ پیشتر جنگ را از نظر نظامی عملاً پایانیافته توصیف کرده بود، اما همزمان هشدار داده بود در صورت شکست دیپلماسی، از حملات مجدد خودداری نخواهد کرد.
جنگ منجمد به وضعیتی گفته میشود که در آن درگیری نظامی گسترده متوقف یا بهشدت کاهش مییابد، اما توافق صلح یا حل سیاسی اختلافات حاصل نمیشود. خطوط کنترل و موازنه قدرت تثبیت میشوند، در حالی که طرفین همچنان از تحریم، محاصره، حملات محدود و اقدامات نظامی متقابل استفاده میکنند.
در جنگ ایران و آمریکا، این وضعیت میتواند به استمرار محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا و حملات ایران به کشتیهایی که از نظر تهران مجاز به عبور از تنگه هرمز نیستند، منجر شود.
تهران نیز اعلام کرده تا زمانی که محاصره و تحریمها رفع نشود، تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت و مذاکرات صلح از سر گرفته نخواهد شد.
جنگ از حملات هوایی به محاصره تغییر شکل داده است
جنگ از فوریه آغاز شد؛ زمانی که آمریکا و اسرائیل حملات نظامی علیه ایران را شروع کردند.
مذاکرات پاکستان در آوریل به تفاهمنامهای در ژوئن منجر شد که در ابتدا درگیریها را متوقف و محاصره دریایی آمریکا را بهطور موقت رفع کرد.
اما این توافق بهسرعت و عمدتاً بر سر اختلاف درباره کنترل تنگه هرمز فروپاشید و واشنگتن در ۱۴ ژوئیه محاصره دریایی را دوباره برقرار کرد.
مهناد سلوم، استاد مطالعات امنیتی در مؤسسه مطالعات عالی دوحه، معتقد است جنگ از نظر دیپلماتیک از ماه ژوئیه وارد وضعیت منجمد شده است؛ با این حال، به گفته او، استفاده از این اصطلاح ممکن است شدت درگیریهای جاری را کمرنگ کند.
آمریکا حملات محدودی علیه ایران، از جمله سامانههای پدافند هوایی در جزیره قشم، انجام داده است. ایران نیز کشتیهایی را که از مسیرهای غیرمجاز در تنگه هرمز عبور میکنند، هدف قرار داده است.
بر اساس دادههای شرکت اطلاعات تجاری کپلر، در ۷ نوامبر تنها پنج کشتی حامل کالا از تنگه عبور کردند و روز بعد هیچ کشتیای از این مسیر عبور نکرد؛ این در حالی است که آمریکا مدعی اسکورت کشتیها بوده است.
سلوم وضعیت کنونی را نه یک جنگ متوقفشده، بلکه تبدیل جنگ هوایی به محاصره توصیف میکند و معتقد است محاصره زمانی پایان مییابد که طرف تحت محاصره یا تسلیم شود یا راهی برای شکستن آن پیدا کند.
گزینههای محدود واشنگتن؛ جنگ یا پذیرش توافق
ترامپ در شرایط کنونی با محدودیتهای سیاسی جدی روبهرو است.
نظرسنجی شورای امور جهانی شیکاگو در اکتبر نشان داد نزدیک به ۷۰ درصد آمریکاییها معتقدند جنگ ارزش هزینههای آن را ندارد. همچنین نظرسنجیها مخالفت گسترده با اعزام نیروهای زمینی آمریکا به ایران را نشان میدهند.
شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای ۳ نوامبر و ازدستدادن کنترل کنگره به دموکراتها نیز فشار سیاسی بر دولت را افزایش داده است.
جیدی ونس با اشاره به این شکست گفته بود کسانی که معتقدند جنگ ارزش ازدستدادن کنترل سنا برای شش سال را داشته است، باید آشکارا از این موضع دفاع کنند.
از سوی دیگر، پایان جنگ با شرایط فعلی نیز برای ترامپ دشوار است.
تحلیلگران معتقدند ترامپ در موقعیتی دشوار قرار گرفته است: تشدید جنگ بدون عملیات زمینی گسترده ممکن است به نتیجه تعیینکننده نرسد، در حالی که پذیرش توافقی محدودتر از اهداف اعلامشده نیز میتواند از نظر سیاسی بهعنوان عقبنشینی تلقی شود.
تالها عبدالرازق، پژوهشگر مؤسسه راهبرد و امنیت دانشگاه اکستر، معتقد است ترامپ به توافقی فراتر از برجام نیاز دارد و به دلیل خروج آمریکا از توافق هستهای در دوره نخست ریاستجمهوری خود، امکان سیاسی پذیرش توافقی مشابه برجام را ندارد.
در مقابل، ایران نیز حاضر نیست شرایطی را که در گذشته پذیرفته بود، بدون امتیازات جدید دوباره قبول کند.
محاسبات تهران؛ فشار اقتصادی و ابزارهای منطقهای
تهران برای پایان جنگ، هفت شرط مطرح کرده که شامل رفع محاصره دریایی، کاهش تحریمها، آزادسازی داراییهای مسدودشده و توقف درگیریها در همه جبههها، از جمله لبنان و مناطق مرتبط با متحدان ایران در یمن و عراق است.
محمدباقر قالیباف نیز گفته است تنگه هرمز پس از توافق میتواند بازگشایی شود، اما وضعیت آن هرگز به شرایط پیش از جنگ و عبور بدون هزینه بازنخواهد گشت.
ایران تلاش کرده با افزایش وابستگی به خرید نفت از سوی چین، فشار تحریمها را کاهش دهد؛ اما محاصره دریایی این مسیر را نیز محدود کرده است.
از نگاه تحلیلگران، تهران همچنان میتواند از میانجیگری کشورهای منطقه، بهویژه قطر، برای بازگشت به مذاکرات استفاده کند.
با این حال، برخی تحلیلگران احتمال میدهند ایران برای شکستن محاصره به اقدامات نظامی محدود یا فشار بر زیرساختهای انرژی کشورهای عربی خلیج فارس روی آورد.
چنین اقدامی میتواند هزینههای اقتصادی جهانی را افزایش دهد و فشار سیاسی بر دولت ترامپ برای عقبنشینی از محاصره را بیشتر کند.
تجربه تاریخی نشان میدهد جنگهای منجمد میتوانند دههها ادامه یابند. جنگ کره در سال ۱۹۵۳ با آتشبس پایان یافت، اما هیچ توافق صلحی امضا نشد و دو کره همچنان از نظر حقوقی در وضعیت جنگ قرار دارند.
در شرق اوکراین نیز پس از سال ۲۰۱۴، توافقهای مینسک به توقف نسبی درگیریها منجر شد، اما اختلافات حلنشده باقی ماند و در نهایت در سال ۲۰۲۲ با حمله گسترده روسیه به اوکراین، وضعیت منجمد از بین رفت.
قرهباغ نیز نمونهای از جنگ منجمد است که با تغییر موازنه قدرت در سال ۲۰۲۰ دوباره شعلهور شد و در سال ۲۰۲۳ به بازپسگیری کامل منطقه مورد مناقشه توسط جمهوری آذربایجان انجامید.
با این حال، تحلیلگران معتقدند جنگ ایران و آمریکا تفاوت مهمی با این نمونهها دارد؛ زیرا محور اصلی آن نه یک منطقه مرزی، بلکه تنگه هرمز، مسیرهای بینالمللی کشتیرانی، تحریمها و بازارهای جهانی انرژی است.
تنگه هرمز پیش از جنگ حدود یکپنجم نفت و گاز جهان را منتقل میکرد و استمرار اختلال در آن میتواند هزینههای اقتصادی جهانی را افزایش دهد.
در نتیجه، برخلاف خطوط مرزی تثبیتشده در جنگهای منجمد، وضعیت ایران و آمریکا ممکن است با هر حمله به کشتیها، افزایش قیمت انرژی یا تحرکات نظامی جدید، بهسرعت از حالت تعلیق خارج شود.
این وضعیت، هم تهران و هم واشنگتن را با محدودیت زمانی اقتصادی و سیاسی روبهرو میکند؛ در حالی که هر دو طرف همچنان بر این باورند که گذشت زمان به نفع آنها است.
