حوزه/ عضو مجلس خبرگان رهبری در آیین نکوداشت اندیشه‌های کلامی «شهیــد آیت‌الله سید محمدباقر صدر» گفت: اندیشه شهید صدر نسبت به حرکت تاریخ، ماهیت کلامی دارد و می‌گوید حامل رسالت حرکت عظیم تاریخ امت است.
به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام والمسلمین احمد مبلغی عضو مجلس خبرگان رهبری در آیین نکوداشت اندیشه‌های کلامی «شهیــد آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر» که به همت انجمن کلام اسلامی حوزه و با همکاری دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، پژوهشگاه شهید آیت‌الله محمدباقر صدر، پژوهشگاه قرآن و حدیث و سایر مراکز علمی، با حضور جمعی از اساتید، پژوهشگران، اندیشمندان، طلاب و دانشجویان، امروز ۲۸ مهر ماه ۱۴۰۵ در قم برگزار شد، در باب کلام تاریخ از نگاه شهید صدر اظهار کرد: شاید تعبیر «کلام تاریخ از نگاه آیت‌الله صدر» تاکنون در ادبیات علمی رایج به کار گرفته نشده باشد، اما واقعیت این است که برخی از شخصیت‌های علمی برخلاف بسیاری که در آسمان کلیات باقی می‌مانند، به سمت جزئیات، واقعیت‌ها، تاریخ، جامعه و انسان حرکت کرده‌اند؛ علامه طباطبایی در رأس این شخصیت‌ها قرار دارد، شهید مطهری و شهید صدر نیز به همین صورت گام برداشته‌اند؛ این بزرگان وقتی کلام را مطرح می‌کنند، پس از ورود به دانش کلام به سمت توسعه، تطبیق و نظریه‌پردازی بر پایه واقعیت‌های ملموس پیش رفته‌اند.
وی ادامه داد: طبیعتاً انسان جامعه را تشکیل داده و موجودی اجتماعی است؛ به تعبیر علامه طباطبایی، انسان دارای فطرت اجتماعی است؛ از آنجا که جامعه در تاریخ حضور دارد، نه صرفاً در یک لحظه خاص، می‌توان از « کلام انسان» به « کلام اجتماعی» و از « کلام اجتماعی» به «کلام تاریخی» انتقال یافت. کلام تاریخی و اجتماعی با یکدیگر درهم‌آمیختگی دارند و اگر واژه « کلام تاریخ» به کار گرفته شود، نباید بر این کارگرفتگی اشکالی گرفت؛ هرچند این پیش‌فرض نیاز دارد در جای خود بررسی شود.
عضو مجلس خبرگان رهبری تصریح کرد: آیت‌الله شهید صدر بخشی از دیدگاه‌ها، اندیشه‌ها و نگاه‌های علمی خود را در حوزه کلام تاریخی جای داده است. اگر فصلی تحت عنوان دانش « کلام تاریخی» منعقد شود، می‌توان بخشی از اندیشه‌های شهید صدر را بهتر فهم کرد؛ اگر این اندیشه‌ها به سطح و عرصه مناسبی راه نیابد یا با نگاهی ظریف و کم‌رمق به آن‌ها پرداخته شود، نتیجه‌ای نخواهد داشت و سودی نمی‌بخشد. گشودن فصلی با عنوان « کلام تاریخی» دارای ضرورت است. بخش زیادی از اندیشه‌های شهید صدر در حوزه « کلام تاریخی» می‌گنجد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی در تعریف « کلام تاریخی» گفت: تعریف دقیق این حوزه، نوعی شناخت معرفتی است که با روش عقلی و نقلی درباره مبدأ، مقصد و قانونمندی حرکت جمعی انسان بحث می‌کند؛ در این نگاه، پرسش کلامی صرفاً متوجه ذات و صفات خداوند نیست، بلکه به نسبت میان سنت‌های الهی و سرنوشت انسان در تاریخ نیز معطوف می‌شود. در کلام تاریخی این پرسش مطرح است که خداوند به عنوان خالق و رب، چه نظمی به حرکت تاریخی انسان می‌دهد؛ نظمی که برخی امور را در تاریخ امکان‌پذیر و برخی امور را در حیطه غیرممکن‌ها قرار می‌دهد.
وی ادامه داد: منبع در کلام تاریخی، وحی است؛ وقتی گفته می‌شود وحی منبع است یعنی صرفاً تعلیل‌کننده یا امری تشریفاتی نیست؛ در این نوع نگاه هر آنچه به تاریخ‌مندی نادرست مربوط می‌شود، کنار گذاشته می‌شود. حرکت تاریخی به فعل انسان بازمی‌گردد؛ این مسأله اعتباری اساسی و غیرقابل انکار است. در این تعریف، نگاه به دین نیز از کارکرد ضعیف و صرفاً ابزاری برای تولید انگیزه فراتر می‌رود؛ در اینجا دین نقش اساسی، تولیدی و هدف‌گذار برای انسان دارد.
عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به نظریه شهید صدر درباره کلام تاریخ گفت: این نگاه شتاب‌زده نیست؛ یعنی معنای شتاب‌زدگی این نیست که بخش‌هایی از آن دقیق نیست، بلکه قطعاً دقیق است. شتاب‌زدگی از این جهت است که شاید جامع نیست؛ اگر در اندیشه‌های ایشان غور بیشتری شود، چه بسا اندیشه‌های بیشتر و گسترده‌تری به شکلی منظم‌تر به دست آید. با این حال، اصرار بر این است که این اندیشه دقیق است و دقت نظری ایشان را منعکس می‌کند.
استاد حوزه علمیه قم در تبیین دیدگاه شهید صدر درباره هدف گفت: هدف آن چیزی نیست که وقتی به پایان می‌رسد، نیروی اضافی و انرژی اضافی به پایان برسد و حرکت متوقف شود. هدف باید محرک حرکت باشد و در عین حال، وقتی محقق شد، حرکت را به سکون و نابودی نکشاند. اگر حرکتی هدف خود را به پایان برساند، معلوم می‌شود آن هدف، هدف درستی نبوده است. هدف دقیق و درست، هدفی است متناسب با حکمت خداوند برای حرکت اجتماعی و تمدنی انسان؛ هدفی که هرچه بیشتر به آن نزدیک می‌شوید، افق‌های تازه‌تری گشوده شود. هدفی است نامتناهی، عمیق و ماندگار. اگر هدفی را منظور کنید که با رسیدن به آن، حرکت فایده‌ای نداشته باشد، آن هدف، هدف درستی نیست. حرکتی که هدفش را می‌خورد و به نهایت می‌رساند، نشان می‌دهد که هدف درست را تشخیص نداده است.
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی افزود: شهید صدر عنوان داشته است که هدف « عدل مطلق» است. به تعبیر ایشان، عدل مطلق تمام‌شدنی نیست و همواره توان تحریک و اثرگذاری دارد. چون هدف باید تحریک کند و حرکت را به پیش ببرد، نباید خودش نقطه پایانی باشد. این تعریفی است که ایشان به عنوان هدف می‌پذیرد و بر اساس آن تاریخ را تعریف می‌کند.
وی با اشاره به لایه دوم یعنی « مسیر حرکت» گفت: بعد از تعیین هدف، این حرکت مسیری دارد. از نگاه شهید صدر، این حرکت از مرحله فطری آغاز می‌شود؛ انحراف امری عارضی تلقی می‌شود نه امری ذاتی برای حرکت تاریخ؛ برخلاف کمونیست‌ها یا مارکسیست‌ها که این رویه را امری ممکن می‌دانند شهید صدر می‌گوید این امر عارضی است، می‌تواند نباشد.
عضو مجلس خبرگان رهبری ادامه داد: شهید صدر با تحلیل دقیق و با ابزار عقل، به شکل عام به تحلیل تاریخ می‌پردازد. در این تحلیل، فعل خدا با تاریخ که تحت سنن الهی در جریان است پیوند می‌خورد و کل این تاریخ تحت اراده الهی است. نمی‌شود گفت شهید صدر صرفاً از یک نظام اجتماعی غربی استفاده کرده است؛ این یک فلسفه اجتماعی با نگاهی به تاریخ است.
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی اضافه کرد: شهید صدر توضیح می‌دهد که چگونه انسان دارای فطرت وحدت‌گرا، به اختلاف فرو افتاد. ایشان چند مرحله را در نظر می‌گیرد. نخست اینکه جماعت بشری خلافت خود را با وحدت آغاز کرد و روابط خود را با وحدت بنیان نهاد. دوم، مسیر شکاف در این وحدت، مسیر تفاوت توانایی‌هاست. انسان به دلیل قابلیت‌هایش، تفاوت‌های او در مرحله ارتباط با جهان، ارتباط انسان با انسان و ارتباط انسان با جهان بروز می‌کند. این تفاوت‌ها به استثمار منتهی می‌شود؛ چون وقتی کسی قدرت بیشتری دارد، دیگری را که قدرت کمتری دارد استثمار می‌کند و او را به استخدام می‌گیرد. اما ایشان تأکید می‌کند که رسیدن به استثمار امری ممکن است؛ ضروری، قطعی، حتمی و جبر تاریخی نیست. این حادثه است، می‌تواند نباشد و ساختاری نیست.
استاد حوزه علمیه قم افزود: در واقع شهید صدر می‌خواهد بگوید ساختار انسان‌شناختی، تفاوت است و ساختار اجتماعی در بعضی مراتب، استثمار است. این دو ساختار از هم جدا هستند. مرحوم علامه طباطبایی نیز در المیزان با بیانی دیگر و با نگاهی عمیق به این مطلب پرداخته است. علامه می‌پرسد چگونه انسان وحدت‌گرا داخل اختلافات لاتنتهی شد! و پاسخ می‌دهد که اختلاف از وحدت نیست، از تفاوت‌هاست؛ از به‌کارگیری قابلیت‌هاست و در شیوه و نظام به‌کارگیری اختلاف شکل می‌گیرد. حتی دین نیز گاه به استخدام اختلافات درآمده و برای آن توجیهاتی ساخته شده است. این مباحث بسیار عمیق است و چنین اندیشه‌ای را در جای دیگری نیز می‌توان دید. شهید صدر می‌گوید از تفاوت به استثمار می‌رسیم، اما این رسیدن ضروری نیست؛ حادثه است و می‌تواند نباشد. در واقع یک پل بین تفاوت و استثمار وجود دارد که می‌توان آن را فرو ریخت یا ایجاد نکرد.
عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به لایه سوم یعنی « شرط خروج» گفت: اگر بخواهید پل بین تفاوت و استثمار را ایجاد نکنید یا اگر ایجاد شد، فرو بریزید شهید صدر می‌گوید بدانید و آگاه باشید که ترمیم این مشکل از داخل انسان ناممکن است و باید از بیرون بیاید. در این نقطه بحث کلامی می‌شود؛ چون اگر از بیرون نیاید و جامعه به انحراف ساختاری افتاده باشد، نمی‌توان از انحراف بیرون آمد. بنابراین خروج از انحراف نیازمند عاملی بیرون از انسان است.
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی در ادامه به لایه چهارم یعنی « ضمانت اجرایی» اشاره کرد و گفت: اگر واقعاً خروج از انحراف هدف باشد، چه ضمانت اجرایی وجود دارد؟ شهید صدر در اینجا دولت را با یک نگاه تاریخی و تمدنی می‌بیند. البته عبارت ایشان دقیقاً « دولت با نگاه تاریخی» نیست، اما تاریخی بودن نگاه را می‌رساند. ایشان می‌گوید دولت اسلامی با قدرت، روح و شرعیت خود شناخته می‌شود. وقتی بر کرسی فقه می‌نشینیم و از حکم اقامه دولت سخن می‌گوییم، باید توجه داشته باشیم که روح آن شرعیت است، چون اقامه حکم خدا بر زمین و تجسید نقش انسان در خلافت الهی است. این نگاه، دولت را در بستر اجتماعی و تمدنی می‌بیند. اجتماع تاریخی است و در یک لحظه گم نمی‌شود؛ اجتماع با زمان و تاریخ پیوند دارد و تمدن اصلاً بر زمان بنا پیدا می‌کند. بنابراین پرسش از مشروعیت و وجود دولت نیز پرسشی تاریخی است. ایشان می‌گوید دولت را با این نگاه بشناسید.
وی سپس به لایه پنجم یعنی « حامل حرکت تاریخ» پرداخت و گفت: حرکت عظیم تاریخ با مؤلفه‌های متعدد بر دوش چه کسی است؟ بر دوش امت. اینجاست که نگاه شهید صدر به « امت» می‌رسد. مذهب مجموعه‌ای از معارف و فرقه‌ای است که بر پایه حقیقت است، اما ما می‌توانیم حقایق مشترک داشته باشیم و یکی از حقایق مشترک، امت است. ایشان سریع به آیه قرآنی وارد می‌شود که شما امت، شهدای بر مردم هستید؛ نه گروهی از امت. چون اگر گروهی از امت شاهد باشند، با یکدیگر تخاصم پیدا می‌کنند و دیگر نمی‌توانند شاهد باشند. پس روابط میان امت باید به‌گونه‌ای باشد که بتواند شاهدیت پیدا کند. پیامبر صلوات الله علیه و آله نیز شاهد بر شماست. این شاهدیت باید با قسط و اعتدال همراه باشد؛ چون اگر قسط و اعتدال میان امت برقرار نشود، چنین امتی اساساً نمی‌تواند شاهدیت پیدا کند و دچار درگیری درونی با خود می‌شود.
عضو مجلس خبرگان رهبری افزود: شهید صدر می‌گوید حامل این رسالت عظیم، امت است. اما امت باید سه ترکیب را در خود جمع کند تا امت شود و بتواند حامل این رسالت باشد. اگر یکی از این سه مفقود شود، امت قدرت، اعتبار و توانایی خود را برای حامل بودن از دست می‌دهد. ترکیب نخست «ترکیب اعتقادی» است؛ یعنی عقاید باید به فرایند ساختن تبدیل شوند. باید عقیده را آن‌قدر امتداد داد تا بنای حرکت تاریخی بر پایه آن شکل بگیرد؛ این نگاه بسیار عمیقی است؛ یعنی در آسمان کلیات نمی‌ماند و در مقابل نظریات غربی، تعریف مشخصی ارائه می‌دهد. متأسفانه در وضعیت فعلی، بسیاری از عقیده‌ها در جای خود ساکن و ساکت مانده‌اند و به عرصه حرکت و امتداد راه نیافته‌اند. این نقدی است که ایشان به وضعیت جوامع نیز وارد می‌کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی ترکیب دوم را « ترکیب نفسی» دانست و گفت: این ترکیب، حلقه میانی است؛ جنبه عاطفی و روحی که پس از عقیده قرار می‌گیرد و سپس حافظه تاریخی می‌آید. ترکیب سوم « عنصر حافظه تاریخی» است. شهید صدر در اینجا نقد جدی به کسانی وارد می‌کند که چشمشان به واردات است. او می‌گوید شما امت تاریخ دارید و حافظه تاریخی دارید؛ این‌ها را فعال و زنده کنید. اینکه بخواهید از صفر شروع کنید و از این و آن بگیرید، درست نیست. این نقدی مفهومی و محتوایی است؛ نه شروع از صفر، بلکه امتداد دادن به ریشه‌ها.
