کارشناسان معتقدند پسروی دریای خزر ممکن است برای دهه های آینده ادامه پیدا کند و حتی برخی پیامدهای آن دیگر قابل بازگشت نباشد.
همشهریآنلاین - مجیدجباری: دریای خزر روز به روز در حال عقب نشینی است. روندی که حالا نشانه های آن را می توان در سواحل کشورهای حاشیه این دریا هم مشاهده کرد. در قزاقستان، عقب نشینی آب به نمایان شدن اراضی بستر دریا یا جزایری منجر شده که پیش تر زیر آب بودند. در سواحل ایران هم بخش هایی از بستر خزر، به ویژه در محدوده میانکاله از آب بیرون آمده است. اما تمام ماجرا فقط به پیروی خط ساحلی محدود نمیشود. خشک شدن بستر دریا، تغییر زیستگاه های طبیعی، تهدید حیات تالابهای ساحلی، آسیب به زیستگاه آبزیان و پرندگان، شکلگیری احتمالی کانون های گردوغبار و تهدید فعالیت بنادر و معیشت ساحل نشینان، زنگ خطر تازهای برای کشورهای حاشیه خزر به صدا درآورده است.
کارشناسان معتقدند پسروی خزر ممکن است برای دهه های آینده ادامه پیدا کند و حتی برخی پیامدهای آن دیگر قابل بازگشت نباشد. این هشدار تا چه اندازه جدی است؟ آیا خزر در مسیری قرار گرفته که امکان جبران آن وجود ندارد؟ کشورهای ساحلی برای جلوگیری از عمیق تر شدن این بحران چه باید بکنند؟
یک متخصص اکوبیولوژی و بومشناسی دریا با اشاره به تداوم روند کاهشی سطح آب دریای خزر میگوید: پیش بینیها از عقب نشینی سالانه ۱۰ تا ۲۵ سانتیمتری آب این دریا حکایت دارد و این روند در صورت تداوم میتواند تا پایان قرن، تراز آب خزر را ۸ تا ۱۰ متر دیگر کاهش دهد.
خزر سالانه چقدر عقب نشینی میکند؟
سیدمحمدرضا فاطمی در گفتوگو با برنامه «سرزمین من» از تلویزیون اینترنتی همشهری، تاکید میکند: پسروی دریای خزر از یک نوسان معمول تراز آب فراتر رفته و به مسئله نگرانکننده برای کشورهای ساحلی تبدیل شده است.
او با اشاره به تفاوت عمق بخشهای مختلف خزر توضیح میدهد: این دریا از نظر عمق به سه بخش شمالی، میانی و جنوبی تقسیم میشود. خزر شمالی در محدوده روسیه و قزاقستان عمق متوسط در حدود ۵ متر دارد، در حالی که عمق بخش میانی به ۲۰۰ تا ۳۰۰ متر و بخش جنوبی (سواحل ایران) به حدود ۸۰۰ متر هم می رسد. بخش عمده حجم و عمق آب خزر در قسمت جنوبی قرار دارد و به همین دلیل، پسروی در بخشهای کم عمق شمالی و شرقی دریا نمود بیشتری پیدا میکند. در سواحل شمالی، حتی کاهش اندک سطح آب میتواند خط ساحلی را دهها متر عقب ببرد، در حالی که همین میزان کاهش در بخش هایی از سواحل ایران تغییر کمتری در خط ساحلی ایجاد میکند.
فاطمی با اشاره به روند کاهشی سطح آب خزر میگوید: در ۲۵ سال گذشته، سطح آب این دریا حدود ۲ تا ۲.۵ متر پایین رفته است. مدلهای پیش بینی نیز کاهش سالانه ۱۰ تا ۲۵ سانتیمتری را نشان میدهند. اگر حتی سناریوی خوش بینانه کاهش سالانه ۱۰ سانتیمتر را در نظر بگیریم، سطح آب در ۱۰ سال آینده یک متر دیگر پایین میرود.
این متخصص اکوبیولوژی و بومشناسی دریا با بیان اینکه برآوردها از ادامه این روند حکایت دارد، هشدار میدهد: در صورت تداوم شرایط فعلی، تا پایان قرن جاری سطح آب دریای خزر ۸ تا ۱۰ متر دیگر کاهش پیدا میکند. در سناریوهای بد بینانهتر اما میزان این کاهش حتی میتواند به ۲۰ تا ۳۰ متر هم برسد.
چرا خزر پسروی میکند؟
فاطمی تصریح میکند:بخش مهمی از بحران کنونی خزر به کاهش ورودی آب رودخانههای تغذیهکننده این دریا بازمیگردد. حدود ۷۵ درصد آب ورودی خزر از رودخانه ولگا تامین میشود و ۲۵ درصد دیگر از سایر رودخانه های کشورهای ساحلی به این دریا میرسد. به همین دلیل، هر تغییری در میزان آبدهی ولگا، تاثیر مستقیم بر تراز آب خزر دارد.
او با اشاره به اینکه در گذشته نوسان سطح آب خزر تا حد زیادی از الگوی طبیعی بارندگی در حوضه آبریز ولگا تبعیت میکرد، میگوید: سطح آب این دریا در دوره هایی بالا میآمد و در دورههایی پایین میرفت، اما از اوایل دهه ۱۳۸۰ روند کاهش آب آغاز شد و برخلاف نوسانات دورهای گذشته، دیگر بازگشت محسوسی اتفاق نیفتاد.
این متخصص اکوبیولوژی، افزایش دما و تبخیر، کاهش بارندگی و برداشت گسترده آب از رودخانه های ورودی را از عوامل تشدیدکننده این وضعیت میداند و میگوید: روسیه بیش از ۴۰ سد بزرگ روی ولگا و شاخه های آن احداث کرده و بخش قابل توجهی از آب این رودخانه برای کشاورزی مصرف میشود. اراضی کشاورزی در مناطق شمالی روسیه که در گذشته به دلیل سرمای شدید امکان کشت گسترده نداشتند، حالا با افزایش دما به زیر کشت رفته اند و نیاز بیشتری به آب دارند. به عقیده من، مجموع این عوامل باعث شده آب کمتری به خزر برسد و با توجه به تداوم گرمایش جهانی و افزایش تقاضا برای آب، نمیتوان به بازگشت خود به خودی تراز آب این دریا به شرایط گذشته امیدوار بود.
تهدید زیستگاهها و نابودی تالاب ها
فاطمی یکی از جدی ترین پیامدهای عقبنشینی آب خزر را تغییر ساختار اکولوژیک سواحل و از دست رفتن زیستگاههای طبیعی عنوان میکند و می افزاید: با عقب رفتن خط ساحلی، بخشهایی از بستر دریا که پیش تر زیر آب بودند، به خشکی تبدیل میشوند و زیستگاههای وابسته به شرایط آبی و ساحلی بهتدریج تغییر میکنند. این تغییرات فقط به نمایان شدن اراضی جدید محدود نیست و میتواند چرخه زیستی آبزیان، پرندگان و دیگر گونههای وابسته به اکوسیستم ساحلی را نیز تحت تاثیر قرار دهد.
فاطمی با اشاره به نمایان شدن بخشهایی از بستر دریا در سواحل کشورهای حاشیه خزر میگوید: جزایری که اکنون در بخش هایی از خزر دیده میشوند، در واقع ارتفاعات و بخشهای مرتفع بستر دریا هستند که با پایین رفتن سطح آب از زیر آب بیرون آمدهاند. با ادامه این روند، این جزایر به یکدیگر متصل میشوند و بخش های گسترده تری از بستر دریا به خشکی تبدیل خواهد شد.
او ادامه می دهد: پسروی آب در بخش های کم عمق شمال و شرق خزر شدیدتر است و همین مسئله تالاب های ساحلی را با خطر جدی رو به رو کرده است. تالاب گمیشان و خلیج گرگان از جمله پهنههای آبی هستند که تحت تاثیر کاهش سطح آب قرار گرفته اند و میانکاله نیز با تغییرات ناشی از عقب نشینی آب مواجه است.
این کارشناس با اشاره به وضعیت تالاب انزلی هشدار میدهد : کاهش بیشتر سطح آب خزر میتواند ارتباط این تالاب با دریا را مختل کند. عمق بخشهایی از تالاب انزلی که در گذشته برای تردد شناورها استفاده میشد، به شدت کاهش یافته است. در برخی نقاط، عمق آب که زمانی به حدود ۱۰ متر میرسید، اکنون به یک تا یک و نیم متر رسیده است. اگر سطح آب خزر یک متر دیگر پایین برود، بخشهای گستردهای از تالاب انزلی خشک خواهد شد و عرصه هایی مانند ماهروزه، سیاهکشیم و سیاهدرویشان نیز از دست خواهند رفت.
فاطمی با اشاره به اهمیت ارتباط تالاب انزلی با دریای خزر توضیح میدهد: ورود آب دریا به تالاب، به ویژه هنگام طوفان و بالا آمدن موقت آب، در تازهسازی آب و حفظ شرایط لب شور تالاب نقش داشته است. این شرایط برای مهاجرت برخی ماهیان دریایی به تالاب و تخم ریزی آنها اهمیت دارد. با محدود شدن ارتباط تالاب و دریا، این چرخه طبیعی نیز آسیب میبیند و زیستگاههای زادآوری ماهیان و آبزیان تحت فشار بیشتری قرار میگیرند. همچنین تغییر شرایط آب تالاب و کاهش ارتباط آن با دریا، در کنار ورود رسوبات و گسترش گونههای گیاهی مهاجم، میتواند روند تخریب اکوسیستم انزلی را تشدید کند.
پدیده بسیار خطرناک در سواحل شمالی کشور | پیامدهای پسروی آب دریای خزر؛ هشدار به مردم صادر شد
بیماری و بیکاری سهم ۷ میلیون ایرانی از دریای خزر | یک مسئول محیط زیست: برای شنا هم حاضر نیستم به خزر بروم
کاهش ۳۴ درصد وسعت دریای خزر؛ خزر ۲ متر آب رفت | دریای خزر در دو سال اخیر با کاهش ۵۰ سانتیمتری سطح آب مواجه شده است
این متخصص اکوبیولوژی و بومشناسی دریا میگوید:: البته هنوز برای احیای تالاب انزلی فرصت وجود دارد. به شرط آنکه ورود رسوبات به تالاب کاهش پیدا کند و تمهیداتی برای نگه داشت آب در آن اجرا شود. تالاب انزلی در گذشته مانند یک کاسه طبیعی عمل میکرد، اما اکنون بهتدریج این ویژگی را از دست داده و به سمت تبدیل شدن به یک دلتا پیش میرود. اگر این روند ادامه پیدا کند، آب رودخانههای ورودی به جای ماندگاری در تالاب، مستقیم تر به دریا خواهد رسید.
بستر خشک خزر و کانون گرد و غبار
یکی از نگرانی های مطرح شده درباره پسروی خزر، تبدیل بستر خشکشده دریا به کانونهای گردوغبار و انتشار ذرات نمکی است. فاطمی اما این نگرانی درباره سواحل فعلی خزر را دست گم در چند دهه پیش رو چندان جدی نمیداند و میگوید: رسوبات ساحلی خزر عمدتا از شن های درشت دانه تشکیل شدهاند و برخلاف بسترهای ریزدانه و خشکشده برخی دریاچه ها، به سادگی با وزش باد جابهجا نمیشوند. رسوبات در بخش های عمیقتر بستر دریا ریزتر میشوند، اما رسیدن خط ساحلی به این محدودهها با روند فعلی ممکن است چند ده سال زمان ببرد. بنابراین، دست کم در شرایط کنونی، بسترخشک شده خزر نمی توانند به کانونهای گسترده
تهدید محیط زیست تا کابوس اقتصاد شمال
این متخصص اکوبیولوژی و بومشناسی دریا پیامدهای عقبنشینی خزر را فقط محدود به محیط زیست نمیداند و میگوید: بنادر، کشتیرانی، صیادی، گردشگری و فعالیتهای اقتصادی وابسته به دریا نیز از این تغییرات تاثیر می پذریند.
فاطمی با تاکید بر اینکه پیامدهای اقتصادی و اجتماعی پسروی خزر حتی میتواند از پیامدهای محیط زیستی آن گستردهتر باشد، میگوید: با کاهش سطح آب، بنادر بهتدریج از خط ساحلی فاصله میگیرند و فعالیت کشتیرانی با اختلال مواجه میشود. در بخشهایی از خزر شمالی نیز کاهش عمق آب، تردد کشتی ها در رودخانه ولگا و مسیرهای کشتیرانی را با مشکل رو به رو کرده است. ادامه این وضعیت میتواند زیرساختهای گردشگری و اقامتی سواحل را نیز با چالش مواجه کند. تاسیسات گردشگری که بر اساس موقعیت قبلی خط ساحلی ساخته شدهاند، بهتدریج از دریا فاصله میگیرند و برای ادامه فعالیت به جابه جایی و بازطراحی نیاز پیدا میکنند.
این متخصص اکوبیولوژی، صیادی را از دیگر فعالیتهای اقتصادی در معرض خطر میداند و توضیح میدهد: بسیاری از ساکنان مناطق ساحلی از گذشته به صیادی وابسته بودهاند و کاهش زیستگاه های آبزیان و تغییر شرایط زادآوری و رشد ماهیان، معیشت این گروهها را تحت تاثیر قرار میدهد.
او همچنین به وضعیت فک خزری اشاره میکند و میگوید: این گونه جانوری که زیستگاه اصلی و محل زادآوری آن در بخش شمالی دریا بوده با کاهش سطح آب و از بین رفتن زیستگاههای یخی و ساحلی با شرایط دشوار مواجه شده است.
فاطمی ادامه می دهد: با تداوم پسروی خزر، بخش مهمی از جاذبههای طبیعی و گردشگری سواحل نیز آسیب میبیند. تالاب انزلی یکی از نمونههای مهم این وضعیت است. این تالاب علاوه بر ارزش اکولوژیک، یکی از جاذبه های گردشگری منطقه محسوب میشود و تضعیف آن می تواند اقتصاد محلی را نیز با چالش روبهرو کند.
بی تفاوتی کشورهای ساحلی
این متخصص اکوبیولوژی و بومشناسی دریا با اشاره ضرورت همکاری کشورهای ساحلی خزر تاکید میکند: کاهش سطح آب خزر مرزهای سیاسی نمیشناسد و مقابله با این بحران همچنان به همکاری کشورهای ساحلی وابسته است. بخش مهمی از عوامل موثر بر پسروی خزر انسانی است و نمی توان همه تغییرات را به گرمایش جهانی نسبت داد.
او با اشاره به سهم بالای رودخانه ولگا در تامین آب خزر میگوید: مدیریت منابع آب در حوضه ولگا و سایر رودخانه های ورودی، کاهش برداشت های بی رویه و بازنگری در سیاستهای سدسازی میتواند در کاهش سرعت پسروی موثر باشد. کشورهای ساحلی باید به این واقعیت توجه کنند که تصمیمات یک کشور در مدیریت منابع آب، میتواند سرنوشت محیط زیستی و اقتصادی دیگر کشورهای حاشیه خزر را نیز تحت تاثیر قرار دهد.
فاطمی با اشاره به اینکه تغییرات اقلیمی و افزایش دمای زمین نیز در پسروی خزر نقش دارند، تاکید میکند: مقابله با گرمایش جهانی به اقداماتی فراتر از توان یک کشور یا منطقه نیاز دارد، اما مدیریت منابع آب رودخانه های ورودی و کاهش مصرف بیرویه، اقداماتی است که کشورهای ساحلی می توانند در چارچوب همکاریهای منطقهای دنبال کنند. البته نباید انتظار داشت با اقدامات یک یا دو کشور، روند کاهشی سطح آب خزر متوقف شود. تا زمانی که مدیریت منابع آب در حوضههای آبریز مشترک اصلاح نشود، چشم انداز روشنی برای توقف این روند وجود نخواهد داشت.
خزر میتواند بحران را پشت سر بگذارد؟
با وجود چشم انداز نگرانکننده خزر، فاطمی تاکید میکند: هنوز میتوان برای کاهش خسارتها و سازگاری با شرایط جدید برنامهریزی کرد. نخستین اقدام ضروری، همکاری واقعی کشورهای ساحلی برای افزایش ورودی آب رودخانههای تغذیهکننده خزر، بهویژه ولگا، و مدیریت برداشت آب در این حوضه هاست. دومین ضرورت، اقدامات جهانی برای مهار گرمایش زمین و کاهش تبعات تغییرات اقلیمی است که با افزایش دما و تبخیر، فشار بیشتری بر منابع آب خزر وارد میکند.
فاطمی درباره بازگشت سطح آب خزر به شرایط گذشته خوش بین نیست و تاکید میکند: برای معکوس کردن روندی که طی سالها شکل گرفته، باید همه عوامل موثر بر کاهش آب تغییر کنند و این اتفاق با توجه به ادامه روند مصرف آب و توسعه کشاورزی در حوضههای آبریز، چندان محتمل به نظر نمی رسد. با این حال، هنوز میتوان از تشدید خسارت ها جلوگیری کرد. به شرط آنکه کشورهای ساحلی، پسروی خزر را مسئلهای مشترک بدانند و برای مدیریت منابع آب، حفاظت از تالاب ها و زیستگاه های طبیعی و دیگر چالش ها به اقدامات هماهنگ و اجرایی روی بیاورند.
ویدئوی کامل برنامه سرزمین من درباره پسروی خزر را اینجا ببینید

